Atyna burynnan qanyq bolsaq ta, bizge О́tejan Nurǵalıevti áýeli aqyn Serik Aqsuńqaruly tanystyrdy. Onyń kózi tiri kezinde bul kisiniń jazǵan óleńi bar. «Táńirimen tabysqandaı eljireıdi Er túrik. Aıǵa shapqan arystandaı, jatysyn-aı, mertigip...» dep bastalady («О́tejan Nurǵalıev. Rekvıem»). О́zi túgili О́tekeńniń kempiri de qaıtpaǵan tusta shyqqan Serik Aqsuńqarulynyń osy jyry. Odan keıin О́.Nurǵalıev týraly birneshe materıal oqydyq, ártúrli minezinen habardar bolǵan saıyn atalǵan týyndy eske túsedi de turady. Jary qaıtqan soń jaǵdaıy asa ońalmaǵan sııaqty seziledi sońǵy jazǵan óleńderiniń birinen. «Ajal kelip meniń de jarymdy aldy, jarymdy emes qoldaǵy barymdy aldy. Atylmaıtyn oq qaldy pıstolette, satylmaıtyn aqshaǵa arym qaldy» dep jazdy. Qosaǵynyń qazasynan soń kezdeskende Qultóleý Muqash «nege jabyrqap júrsiz?» dese, «kempirimdi saǵynyp júrmin», depti aqyn.
О́tejan Nurǵalıevti aýzynan tastamaıtyn ekinshi aqyn Dáýren Berikqajyuly edi. Kez kelgen dýmandy otyrystarda «Soǵystyń sońǵy jazyn» alyp shyǵyp, aqynnyń óleńderin oqyp tynysymyzdy ashatyn. Biz alǵashqyda kitaptaryn oqyp bastaǵanymyzda shyǵarmalary tartpaǵan, onyń ústine ár óleńi kemi eki-úsh bet, uzaqtaý jazatyn sııaqty. Kileń ballada. Sodan bir kúni dýshar boldyq. Basqarmanyń balasy týraly jyrlarǵa. «Syńǵyr-syńǵyr súıiskende stakan, jyldam atqan, jyldaı bolǵan qysqa tań. Sonda týǵan, toıda týǵan jalǵyz ul – ózi qazaq bolsa da aty – Stepan» dep kete baratyn. Osyndaǵy alǵashqy eki jol kimniń de bolsyn betin beri qaratady. Al, jalpy, óleń shedevr dúnıe.
Osy Stepan men О́tekeń naǵashyly-jıen bolsa kerek. Stepannyń ákesi basqarma, ol – jaǵdaıly otbasynyń balasy. Sumdyqtyń bári osy jerden bastalady. «О́tpese de maǵan jábir-japasy, jatty mende jetimdiktiń qapasy. Ylǵı alshy turatuǵyn sııaqty, bastyqtardyń balasynyń saqasy» deıdi aqyn. Jetimdiktiń qapasymen ómir súrgen aqyn naǵashysy, basqarmanyń balasynyń asyǵynyń jartysyn bir-birlep urlap alady da, kóp uzamaı ájesimen basqa aýylǵa kóship ketedi ǵoı. Esebi túgel, Stepany joq aýylda sol asyqtarymen jarqyratyp oınaımyn ǵoı dep júrgende, qyrsyq qylǵandaı Stepannyń ákesi bular kóship kelgen aýylǵa basqarma bolyp keledi. Qudaıdyń qudiretin kórmeısiz be?! Sodan shala búlingen bes jasar «ury» bala aılasyn asyryp alǵan asyqtaryn sý túbine jibermeı me? «Meniń halim músápir hal, jasyq hal, dál osyndaı bolady eken pasyqtar. Bata berdi shym-qaraǵaı tereńge, júze almaıtyn soldattardaı asyqtar». Oqıǵa jelisimen óriletin óleńdi basynan oqyp kelgende oılamaǵan jerden osylaı tóńkeris jasaıtyn shýmaqtar jetkilikti. Jetimdiktiń qapasy men soǵystyń zábir-japasy kúlli halyqtyń sana-sezimi men oı-órisin, psıhıkasyn múlde basqa arnaǵa, arna emes, ashyq kúnnen tyǵylǵan jarǵanattaı qarańǵy jyqpyldarǵa súńgitip jibererin ańǵartady. Sóıtse de, adamnyń asyl rýhy men ar-uıaty basqarmanyń áıeli ǵana jaryq kúnde jelbiretip jaıyp qoıatyn aq oramaldaı kúlli aýyldyń kózin arbap turýǵa tıis degen oımen eńse tiktetedi aqyn. Biz shet-jaǵasyn ǵana aıtqan bul – «Basqarmanyń balasy» degen birinshi óleń. Ekinshisi budan da ótken ǵalamat.
Adamzat balasyna soǵys salǵan qasiretti О́tejandaı sezindirip jyrlaǵan aqyn kemde-kem dep bilemiz. Muny biz ǵana emes, bertinde orta býyn aqyndardyń birazy jazdy. Másele soǵysta myńdap qyrylǵan soldat pen onyń zarynda ǵana emes. Erleri soǵysqa attanǵan eldiń jetim taǵdyrynda. Baskótereri ketken aýylda bári jetim: jetim shal, jetim kempir, jesir áıel, jetim bala – bárin bir shybyqpen aıdaǵan basqarma. Aqynnyń aıtýynsha, kóz bitkenniń nazaryn túsirgen Balǵatsha on tórt-aq jasta eseıip ketken deıdi. «Tezek terip qaıtyp júrip keshkilik, qoıdy deıdi jar astynda tostyryp. О́rip júrgen bosaǵadan ósek sóz, О́tenmenen qoıdy ony qostyryp. О́ten degen kelmese de ólýge, jaramas jan... júgirýge... jelýge...», deıdi.
О́tender men Tájibaılardy bes jasar kezinde qalaı kórdi, solaı bergenin aıtady zamandastary. Al «Taǵy da basqarmanyń balasy» atty óleńniń oqıǵasy basynan ótken bala túgili, oqyǵan jas júrekterdi eseıtip jiberetin-aq dúnıe. Jáne ony qalaı sýrettep, qalaı utymdy jetkizgen aqyn. Keńinen tolǵap, uzaǵynan shyrqaıtyn mundaı óleńder qazir kemde-kem. «Biz ákeden jyrtyq bolyp qalǵanbyz» deıtin О́tekeń sonda aýyldaǵy bes-alty balanyń bar kórgen keremeti – basqarmanyń maqpal kıgen balasy ekenin aıtqanda, ishiń solq etedi. «Qyp-qyzyl bolyp basyndaǵy túlkisi, Erteli-kesh bir sónbeıdi kúlkisi» deıdi basqarmanyń balasy týraly.
«О́zi ońbaǵan – bes jasamaı jatsa da, qyzdar jaıly uıat óleń aıtatyn» sol bala ekeýi qatar úzdik shyǵa bergen soń keler jyly muǵalim shaqyryp alyp: «Bıyl ýdarnık bolýǵa tıissiń», dep kóndirgen soń bastalady áńgime. Osylaısha, ozattyqtan túsip, ekpindi ǵana bolyp júrgen aqynnyń basyndaǵy jaǵdaı qaı zamanda bolsyn ár saladan qylań bermeı me? Sóıtse de, aqyn jerine jetkizip jyrlaıdy:
«Tartyp alǵan bedel menen
baǵany,
Sol balany ýaqyt eske salady.
Týra otyz jyl tolǵan eken,
minekeı,
«Tórt» pen «bestiń» arasynda
adasyp,
Meniń baǵam jylap ketip
barady...
Bireýler bar jańsaq basqan
qadamdy,
Kórse belden bir syzady
adamdy.
Mezgilinen buryn qoıa salady,
Mezgil ǵana qoıa alatyn
baǵańdy...».
