Borhes pikiri

Áńgimemiz latyn amerıka jazý­shy­larynyń ishindegi dara sańlaǵy, danyshpan, ystyǵy erindi kúıdirip, sýyqtyǵy kirpikti qarıtyn som eń­bek­terdiń avtory Borhestiń pikiri jaı­ly bolmaq.

«О́lmes kitap qaldyrý úshin adamda eki jol bar. Birinshisi – Qudaı jolyna, Kıeli Rýhtyń jolyna sha­qy­rýdan bastaý, birden úlken maq­satqa kóshý. Gomer men rapsodtar, baq­saq, osylaı jasady. Sonymen birge Ýlısstyń saıahattary, bolashaq urpaq sanasynan syzylmaıtyn tom jazatynyna sengen Mılton; Tasso men Kamoens te osy joldyń boıynda. Bul jol ulylyqpen, pańdyqpen, sózýarlyqpen, keıde ish pystyrarlyq nasıhatpen shektesedi. Ekinshi jol – keıingi dárejeli maqsatqa kóshý ári kúlki shaqyrarlyq jol. Máselen, rysarlyq romanǵa parodııa jasaý, áldebir amerıkalyq ózenniń sheksiz keńistigindegi qaıyqta júzip júrgen qara násildi qul jaıly qyzyqty ári muńly áńgime oılap tabý nemese búgingi teatr toptarynyń qajettiligi úshin Plýtarh pen Holınshed tomdarynda jazylǵan qandy sahnadaǵy pesalardyń óńin aınaldyryp berý».

Qysqasha alǵanda, Borhes pikiri­niń negizgi ustyny osy. Endeshe, ólmes kitap týdyrýdyń birinshi tar­­ma­ǵyna nazar salalyq. Dabyly myń­jyl­dyqtarǵa jetken alpaýyt shy­ǵarmalardyń túpki qazyǵy kıe­li kitap­tarmen shektesip jatady. Dan­teniń «Qudiretti komedııasy», Mıl­tonnyń «Joǵalǵan jumaǵy», Petrar­kanyń nurly sonetteri, Baıronnyń «Qabyly», Gıýgo, Gete men Tolstoı jaryǵy pikirimizge dálel. Al Hafız, Rýmı, Fırdoýsı, Rýdakı, Attar syndy Shyǵys aqyndarynyń sońyn­da máń­gilik mazdaq ottaı jarqyrap Quran sózi tur.

Dante poemasynyń túbirinde hrıs­tıandyq tálimniń izi jatyr. Jumaq pen tozaqty jyrlaý arqyly aqyn zulymdyq jasaǵandardy tamuqta qandaı jazanyń kútetinin, al kerisinshe ádil hám týra jol ustanýshylarǵa Qudaıdyń meıirimi tógiletinin baıan­daıdy. Al Mıltonnyń «Joǵal­ǵan jumaǵynda» Injilde jazylǵan Edem baǵyndaǵy Adam ata men Haýa ananyń oqıǵasy jyrlanady. Mılton adamzattyń jumaqtan qýylýynyń negizgi sebepkeri retinde Adam ata men Haýa anany jylan keıpinde kelip azǵyrǵan ibilisti kinálaıdy. Poema sıýjetinde jer jaralǵanǵa deıin Qudaıdyń qaramaǵynda jo­ǵary laýazymǵa ıe bolǵan ibilis Jaratýshyǵa qarsy shyǵyp búlik
týdyryp, qarańǵylyqtyń túkpirine qulaıdy. Jeńilgen, maırylǵan, qate­ligin moıyndaýdan alystap, ókinip jalbarynbaıdy. Ibilis aspannyń qyz­metkeri bolǵannan, tamuqtyń ámirshisi bolǵandy qup kóredi. Jaqtastaryn jınap, Jaratýshyǵa qarsy kúresin jalǵastyryp, Qudaıdyń keńistiginde zulym áreketin júzege asyrady. Ibilis erýshilerine Jaratýshy jaqynda jańa álem quryp, oǵan perishtelerimen teń dárejede jaqsy kóretin adamdaryn jaıǵastyratynyn aıtady. Eger aıla-áreketke kóshsek, jańa álemdi jaýlap alýǵa bolatynyn aıtyp Pandemonıýmda áskerleriniń májilisin ótkizedi. Poemada sáýle men túnektiń, aq pen qaranyń tartysy men talqysy beınelenedi. Ibilistiń adamzatty tálkekke salǵan azǵyndyq áreketteri áshkerelenedi.

Borhes pikirindegi ólmes kitap qal­dyrýdyń birinshi jolyna Hafız jyrlaryn ataýǵa bolady. Hafız sózi Quran kitabyn jatqa bilýshilerge beriler ataq. Shaıyr dinı bilimmen erte kezden sýsyndap, 18 jasynda-aq hafız atanady. Qarapaıym ǵana ómir súrip, qorshaǵan qoǵamynan Chaskıı sekildi soqqy kóredi. Alaıda ol Jaratqannyń sheksiz jolyn tek ózinshe uǵynyp, sharap iship mahabbatpen masaırady. Qýanysh pen nurǵa toly jyrlarynda Quran sózderi kezdesip jatady.

Borhes pikirinde kórsetken ekin­shi jolda Shekspırdi mysalǵa kel­tiredi. Shekspır – ótken men bola­shaqty biriktirip, týǵan tiliniń sar­qylmas múmkindikterin paıdalana otyryp adamzat taǵdyrynyń ártúrli nusqalaryn jasaýshy. Sol arqyly adam jaıly máńgilik ańyz, máńgilik dastan qaldyrǵan alyp. Bir ǵana «Gamletti» mysalǵa alyp kórelik. Jalpy Gamlet jumbaǵy ýaqyt ozǵan saıyn basqa qyrynan ashylyp keledi. Tragedııanyń ár tar­maǵynan dramatýrgtyń joǵarǵy sheberligi kórinedi. Pesada Gamlettiń bir sátte tragedııalyq jáne batyrlyq qyry baıqalady. Tragedııanyń bas­ty ıdeıasy qoǵamdaǵy jaýyzdyq pen beıbastyqqa qatań kúres júrgizý, eshqashan nemquraıdy qalmaýǵa ún­deıdi. Shekspır Gamlet arqyly adamdy ulylyǵy men baǵasynan aıyratyn barlyq jónsizdik pen jobasyzdyqqa qarsylyq kórsetedi. Alǵashynda yza otyna janǵan Gamlet aldaspan minezin alǵa salyp, ákesiniń qazasy úshin kek alýdy uıǵarady. Pesanyń ortańǵy tusynda kek ottyǵy keńeıip, keıip­ker ózine ǵana jasalǵan zulymdyq­tyń búkil qoǵam ishin jaýlap alǵa­nyn ańǵarady. Odan soń ádilet saltanat qurýy úshin búkil qoǵamdy ózgertýge jolǵa attanady. Ar men aqıqat jolyn talmaı kúzetý arqyly ortasynan bıikke samǵaıdy.

Kegi qaıda ákemniń?

Qorqaqpyn ba?

Qorlaýshyǵa qulmyn ba?

Taıaq jeý me sybaǵam?

Saqalymdy julyp alyp,

Qaıta shashsa betime,

Meńireýmin be melshıer?

Bireý meni sýaıt dep

jazyqsyz-aq,

Sýyq sózin kókiregime suqsa she?

Bar ma sondaı? Qol qoıaıyn.

Kepter syndy, baýyrym bar da,

ótim joq.

(Hamıt Erǵalıevtiń aýdarmasy)

Izgiliktiń shamshyraǵyn alyp, ǵapyl túnegine qarsy attanǵan Gamlet beınesi ylǵı da mazasyz, tymyrsyq, shıryq atqan shermende kúıde. Bul jalǵyz Gamlettiń ǵana emes, adamzat paıda bolǵaly týǵan sanaly, zerdeli perzentterdiń jıyntyq obrazy deýge bolady.

Ǵumyryn kitap «kemirýge» arnap, sońynda ózi de ensıklopedııalyq kitapqa aınalǵan Borhestiń pikirinen týǵan bir ýys oıshoǵyr, mine, osy, qadirli oqyrman.