Ekonomıkalyq baılanystar bastaýy

Buǵan deıingi Keden odaǵy da, Birtutas ekonomıkalyq keńistik te, túptep kelgende, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EEO) qurylýynyń alǵysharty bolyp qala bermek. Beınelep aıtqanda, EEO taqyr jerden paıda bola qalmaıdy. Bul osy memleketaralyq qurylymdar arqyly tamyr tartyp, japyraq jaıady. Sonyń ishinde syrtqy saýda aınalymyn júıeli jolǵa qoıýda keden organdaryna júktelgen jaýapkershilik joǵary. Iá, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri arasynda Keden odaǵy qurylǵan kezde ózara taýar aınalymy esh múltiksiz birden jaqsaryp sala berdi desek, sál artyqtaý ketermiz. Alǵashqy kezde bul iste irkilister men kedergiler kezdeskeni anyq. Alaıda, sarapshy mamandardyń málimdeýinshe, EEO-nyń qurylýymen birge bul kemshilikter tolyǵymen joıylýǵa tıis. Mundaı oń ózgerister keden organdarynan da jınaqylyq pen jańashyldyqty talap etedi. Batys Qazaqstan oblysy boıynsha kedendik baqylaý departamentiniń basshysy Erlan KERIMOVPEN áńgime osyndaı baǵytta órbidi. – Erlan Qalımollauly, aldaǵy maýsym aıynda budan jıyrma jyl buryn Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Reseı astanasynda, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde aıtqan Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq jónindegi ıdeıasy naqty iske aınalyp, ony qurý jónindegi kelisimge qol qoıylmaq? Buǵan ne deısiz? – Men saıasatker de, ekonomıst-ǵalym da emespin. Bar bolǵany respýblıkanyń bir óńirindegi kedendik baqylaý departamentiniń basshysy ǵanamyn. Sondyqtan bul suraǵyńyzǵa qysqasha jaýap bergendi jón kóremin. Meniń túsinigimde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń irgetasy negizinen Keden odaǵy arqyly qalanbaq. Nemese bul oıymdy ekinshi balama kózqaraspen túıindesem, keden – EEO-nyń izashary bolyp tabylady. – Endeshe, osyndaı jaýapty kezeńde keden organdarynyń aldynda qandaı jaýapty mindet­ter tur dep sanaısyz? – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵan jaǵdaıda keden organdarynyń qyzmeti de jańa sapalyq mánge ıe bolmaq. Munda ásirese, eksport pen ımporttyń ara salmaǵyn tarazyǵa tartyp otyrýdyń orny bólek dep esepteımin. EEO jaǵdaıynda basty maqsatymyzdy eksportqa shyǵarylatyn otandyq ónimder kólemin kóterýge baǵyttaı alsaq tek utar edik. Osyndaı ómir­sheń kózqaras pen syndarly sı­pat ar­qyly elimizdiń saýda-eko­n­o­mı­kalyq áleýetin de soǵurlym sal­maqtandyra túsýge bolatyny aıan. Mundaı memlekettik máseleniń oń mysaldary kóbeıe túsýine respýblıkanyń shekaralas óńir­lerindegi kedendik baqylaý depar­tamentteri de óz úlesterin qosa alady. Biz syrtqy saýda aına­lymyndaǵy ımport pen eks­porttyń úlesi men kólemine qatys­ty tıisti taldaýlar men saraptamalar júrgizý isin tájirıbege engizdik. Bul derekter eksport kólemi jyl saıyn ósip kele jatqanyn kórsetedi. Buǵan deıingi jetistikter eshqaıda qashpaıdy ǵoı. Sondyqtan onyń bárin jipke tizip aıta bergendi qajet dep tappaı otyrmyn. – Sońǵy jyldary qazaqstan­dyq keden organdary qyzme­tin­de bolǵan qurylymdyq ózgeris­terge qatysty ne aıtar edińiz? – Iá, mundaı qurylymdyq ózgerister birinshi kezekte Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri arasyndaǵy Keden odaǵy talaptarynan týyndaǵany belgili. Álbette, bul irgeli qadam­dar tomaǵa tuıyqtalý men oqshaý­lanýdy bildirmeıdi. Kerisin­she, keden qyzmetiniń tıimdi­ligi men sapalyq qyrlaryn jaqsar­týdy kózdeıdi. Árıne, bul oraıda bizdi qurylymdyq bólimshelerdiń qyzmetin jandandyrý men jetildirý isi kóbirek tolǵandyratyny tabıǵı jáıt. Búgingi qazaqstandyq keden qyzmetine tán jańǵyrý sıpattary birinshi kezekte kedendik ákimshilendirýdi odan ári jetildirý talaptarynan týyndaıdy. Bu­ǵan deıin bul másele tasada, qaǵa­be­risteý qalyp, ekinshi kezekke ysy­rylyp kelse, búgingi ýaqyt pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńis­tik qurý aldyndaǵy kezeń buǵan tereń, jan-jaqty mán berýdi, ke­dendik ákimshilendirýge jańa lep pen jańa tolqyn soqtyrýdy min­detteıdi. Osy arqyly bıýdjet qorjynyna kedendik tólemder men salyqtardyń túsý qozǵalysy men dınamıkasyn retteý múmkindigi týyp otyr. Mundaǵy basty maq­sat – paıdalanylmaǵan múmkin­dik­­ter men rezervterdi izdestirip iske qosý. Kedendik qurylymdardy qaıta jańǵyrtýdyń taǵy bir tásili syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarǵa, ıaǵnı otandyq bıznes ókilderine konsýltatıvtik kómek kórsetýden tamyr tartady. Buǵan deıin tájirıbede kezdeskenindeı postkedendik baqylaýlar júrgizile tursa da kóp jaǵdaılarda onyń nátıjesi oıdaǵydaı bola qoımaǵany jasyryn emes. Sanamyzǵa ornyǵa bastaǵan jańasha kózqaras ony jolǵa qoıýǵa tolyq múmkindik bere alady. – Kedendik jeke qurylymdar arasynda sybaılas jemqorlyq kórinisteri kezdesken joq pa? – Onyń betin ári qylsyn. Mundaı dertten ázirge amanbyz. Degenmen, osynaý oń faktordyń ózi jaıbaraqat júrýge jol bere almaıdy. Qazir keden organdarynda sybaılas jemqorlyqty túbegeıli aýyzdyqtaýdyń tyń, sony joldary ómirge kelýde. Sonyń eń bastysy – elektrondy resimder, ári sonyń eń sońǵy úlgidegi tásilderi. Bul úrdis kedendik baqylaý departamenti qyzmetine de engizildi. Ekinshiden, keden aýmaǵynda ınfraqurylymdardy jaqsartý arqyly da jemqorlyqtyń tamyryna balta shabýǵa bolady demekpiz. Qazir bul is bastalyp ta ketti. – Búginde elimizdegi áleý­met­tik jańǵyrtý isi Birtutas eko­nomıkalyq keńistik sheńbe­rin­de de júrgizilip keledi. Mun­daı jaǵdaıda kedendik organ­dar­dyń el ekonomıkasyn odan ári damytýǵa negiz bolatyn sha­ǵyn jáne ortasha bıznes sýbek­ti­lerimen áriptestik qarym-qaty­nas ornatýynyń orny erekshe... – Suraǵyńyzdyń tórkinin túsindim. Bul saýalyńyzǵa men joǵaryda ishinara jaýap bere ketken sekildimin. Iаǵnı, álginde aıtylǵandaı, mundaı áriptestik keden organdary tarapynan syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylarǵa konsýltatıvtik qoldaý kórsetilýinen óristeıdi. Mysaly, Oral óńirinde 45 500 kishi jáne shaǵyn bıznes sýbektileri tirkelgen bolsa, bizdiń departament ujymy olarǵa konsýltatıvtik kómek berýdi ózderiniń basym baǵyttarynyń biri dep túsinedi. Bul jóninde arnaıy konsýl­tatıvtik keńes qurylǵan. Onyń quramyna kishi jáne shaǵyn bız­nes­tiń múddelerin kózdeıtin qo­ǵamdyq uıymdardyń ókilderi de en­gizilgen. Onyń májilisteri kún tártibinen týyndaǵan ózekti máselelerge jáne kásipkerlik pen brokerlik qurylymdardan túsken usynystardyń retine qaraı ótkizilip turady. Sonymen birge, taýarlardy kedendik resimdeý má­se­lelerine qatysty dóńgelek ús­tel­der ótkizý dástúri de ózin-ózi to­ly­ǵymen aqtap júr dep aıta ala­myz. Kedendik resimdeýdiń barlyq núkteleri men oryndarynda aqparattyq-konsýltatıvtik qosyndar jumys isteıdi. Olar kedendik zańdylyqtardyń búge-shigesin jiliktep túsindirýden tanǵan emes. Osynyń bári, túptep kelgende, ákimshilik kedergilerdiń tómendeýine jáne kedendik resimderdiń jedeldeýi men kólik qozǵalysy tártibiniń tezdetilýine septigin tıgizdi. Bir sózben aıtqanda, ozyq standarttar men jańa kedendik tehnologııalardy engizý jumys sapasyn odan ári jaqsartýǵa negiz qalaıdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan».