Shymkentten Álimjan Qurtaev inim qońyraý shalyp, qysqa qaıyrym amandyq-saýlyqtan soń: «Aǵa, mynaý Otyrar aýdanynyń Shilik aýylynda kezinde mektepte birge oqyǵan synyptas dosym bar edi. Aty – Bekjan, tegi – Beısenbaı. Mamandyǵy – ınjener-mehanık. О́zi bala kezden tarıhqa qyzyǵyp, izdenip júretin. Sol jaqynda Atlanttar týraly bir kitap jazyp, bitirgen. Oqyp kórip edim, maǵan qatty unady, tanymdyq deregi mol. Biraq mundaǵy tarıhshy ǵalymdarǵa kórsetken eken, olar azamattyń meselin qaıtaryp: «Árkimniń óz sharýasymen aınalysqany jón ǵoı», degen tárizdes pikir aıtypty. О́ziniń sizge baryp, jolyqqysy keledi. Arnaıy izdep barmaq, qabyldańyzshy», – dep ótinish bildirdi. Men kelisimimdi berdim.
Kóp uzamaı Álimjannyń dosy da Astanaǵa jetti. Tanystyq. Qazaqy tárbıeniń besiginen shyqqan bııazy minez, baıaý sóıleıtin ornyqty jigit eken. Qysyla otyryp, óziniń bala kezinen tanymdyq shyǵarmalardy izdep júrip oqýdy ádetke aınaldyrǵanynan, keıde erekshe áser etken, tolǵandyrǵan taqyryptarǵa qalam tartyp, onysyn gazet-jýrnaldarǵa usynyp qoıatynynan habardar etti. Olarynyń keıbireýi respýblıkalyq, oblystyq basylymdarda jaryq ta kóripti. Mynaý maǵan kórsetkeli kelgen eńbegi ózin tylsym qupııasymen erekshe baýrap alǵan Atlanttar jóninde uzaq jyldar boıy izdenip, tirnektep jıǵan materıaldary negizinde jazǵan alǵashqy kólemdi dúnıesi eken.
Qoljazbany alyp qaldym. Qazirgi aınalysyp jatqan isimdi tez bitirýim kerektigin eskertip, biraz ýaqyt berýin suradym. Ol kelisti. «Qansha bolsa da, sizdiń jaýabyńyzdy kútip jatamyn», dedi de, sypaıy qoshtasyp, shyǵyp ketti.
Aýyldaǵy atqaryp júrgen jumysynyń barlyǵyna, mundaǵy qalanyń qymbatshylyq qıyndyǵyna qaramaı, eń bolmasa, «múmkindiginshe tezdetseńiz jaqsy bolar edi» dep emeýrin tanytpaı, «qansha bolsa da kútemin» degen aýyl azamatynyń qylyǵy maǵan qarapaıym kónbis sypaıygerlikten góri, qalaıda jazǵanynyń baǵasyn bilýge degen ishki yntyzarlyqtyń basymdyǵyn aıqyndap turǵandaı boldy. Mundaı kútýdiń salmaǵynyń qandaı bolatynyn kezinde ózimiz de bastan ótkerdik qoı, Bekjan shyǵyp ketken soń, kóp oılanyp jatpaı, jazyp jatqan jumysymdy bylaı ysyryp qoıyp, ol tastap ketken qońyr papkany qolǵa aldym.
Myńdaǵan jyldardan beri tylsym túıinin sheshtirmeı álemniń belgili talaı ǵalymdaryn tuıyqqa tiregen áıgili Atlanttar jaıynda aýyl balasy «ne jańalyq asha qoıdy deısiń» degen ishki kertartpa oıdyń jeteginde qoljazbany oqýǵa kiristim.
Jas zertteýshi eńbegin «Atlanttar týraly ańyz ben aqıqat» dep atapty. Osyny oqyǵanda: «Ańyzy belgili ǵoı, munyń aqıqaty ne eken», degen oı jańaǵy qoljazbany qolǵa alǵandaǵy pendelik kertartpalyqty keri serpip, bilýge degen yntamdy oıatqandaı boldy. Shyǵarmanyń taqyryptan keıingi alǵashqy sóıleminen bastalatyn tanymdyq derekter tizbegi osy oıanǵan yntama qaıta qalǵýǵa múmkindik bermeı, alǵa dedektetip jeteleı jóneldi. Beıne salqyn sýdan titirkenip, jaǵada kibirtiktep turyp qalyp baryp, tereńge bir-aq yrǵyǵan jan sekildi men de oqýdy yqylassyzdaý, marǵaý bastaǵanymmen, derekter teńizine qalaı tereńdep súńgip ketkenimdi ańǵarmaı da qaldym. Qansha ýaqyttyń ótkenin de bilmeımin, qoljazbany oqyp bitip, sońǵy betin japqanda baryp bir-aq dem alǵandaı boldym. Kópten derekke baı mundaı mazmundy dúnıeni oqyǵan joq edim. Rahattanyp qaldym. Eń ǵajaby, shyǵarma ádettegi jazýǵa jańa mashyqtana bastaǵandarda bolatyn «kórkemdeımin» dep kópirtip alatyn kóbikti kópsózdilikten ada eken.
Kórmege qoıylǵan kózdiń jaýyn alatyn kóneniń asyl muralaryndaı birinen biri ótetin aıtary mol qyzyqty da qundy derekter tizbegi bir birine ulasa alǵa jetelep, árqaısysy berer maǵlumatymen tanym kókjıegin keńeıtip, qazirgi resmı tarıh qalyptastyrǵan sanańa kádimgideı salmaq artyp, beımálim jumbaq álemniń syıqyrly sáýlesi syzdyqtap kókirek saraıyńa quıyla bastaıdy. Artyq-aýys bir sóılem joq. Bári ornymen. Álqıssasy birden hrıstıan erasyna deıingi VII ǵasyrda ómir súrgen grek ǵulamasy Solonnyń bir kezde Egıpettiń áýlıe abyzynyń aýzynan estigen áńgimesin keıin hatqa túsirip, urpaqtan urpaqqa jetkizgen sol Solonnyń atasy bir týysy, álemge áıgili aqylman Platonnyń (h.e.deıingi 428-348 j.j.) Atlantıda jónindegi derekterinen bastalǵan zertteý eńbek tutastaı osy egıpettik abyzdyń aıtqandarynyń jalań qııal, jaıdaq ańyz emes, tarıhı derektik negizi bar baǵzy zamannyń ózindik bir shyndyǵy ekenin dáleldeýge arnalypty. Kóne ańyzdyń derekteri men keıingi ǵylym ashqan jańalyqty derekter kezek almasyp, zerde tarazysyna salystyryla tartylady.
Qazirgi jetilgen ǵylymnyń jetistikteri nátıjesinde sońǵy kezde qol jetken, jalpy, kópshilik bile bermeıtin arheologııalyq, lıngvıstıkalyq, kartografııalyq, tarıhtyq tolyp jatqan jańa málimetterdi bir-birimen sabaqtastyra salystyryp zerdeleý arqyly túıindelgen avtordyń tyń tujyrymdary burynǵy qııal-ǵajaıyp ertegi dep qabyldanyp kelgen ańyz-áńgimelerdiń mıftik qaýyzyn arshyp, onyń halyqtyń kádimgi aýyzsha tarıhı dereginiń este joq eski zamannyń shynaıy bolmysyn tanytar derekkózi ekenine kóz jetkize túsedi. Qyzyǵasyń, tańdanasyń, solaı bolǵanyna senesiń. Derekti aıǵaqtar soǵan májbúrleıdi. Mysaly, buryn «ýaqytty jeńgen alyp» atalyp, álemniń jeti ǵajaıybynyń biri dep tanylǵan Egıpet pıramıdalaryn ǵana bilsek, endi mundaı pıramıdalardyń Amerıkada da, Qytaıda da, Qyrymda da, Ispanııa jaǵalaýynda da bar ekenin, tipti, Kýba jaǵalaýyndaǵy teńiz astynan tabylǵan qaladaǵy tórt pıramıdanyń krıstal shynydan jasalǵanynyń ataqty Heops pıramıdasynan ári bıik, ári kólemdi, ári ásem de sándi ekendigin bilip, qaıran qalasyz.
Avtor munymen de shektelmeıdi. Endi ol osynaý tolyp jatqan kóp pıramıdalardyń bir-birinen tym shalǵaı ornalasqanyna qaramastan, osylardyń báriniń sonaý este joq eski zamandarda órkenıettiń shyrqaý bıigine kóterilip, meılinshe dáýirlegen, keıin tabıǵattyń surapyl apatynyń saldarynan quryp ketken Atlanttardan qalǵan mura ekenin jan-jaqty dáleldeýmen birge osy ǵajaıyp halyqtyń atateginiń túrkitektes halyqtardan ekenin aıǵaqtaıtyn málimetterge súıenip jasaǵan óz tujyrymyn usynady. Batyl da tosyn tujyrym. Seneıin deseń, resmı tarıh ǵylymynyń «túrikterdi hrıstıan dáýirinen keıingi VI ǵasyrda Altaıda paıda bolǵan jas halyq» dep moıyndatyp qoıǵany qasha-a-an! Bul boıynsha túrikterdiń ejelgi halyq bolýy múmkin emes! Senbeıin deseń, avtor sol tarıh ǵylymynyń ózi anyqtap bergen, biraq áli jalpy kópke birdeı málim emes nebir derekterdi birinen keıin birin alǵa tartyp, óz aıtqanynyń shyndyǵyna eriksiz moıynsyndyrady. Tanymyń qabyldamas kereǵarlyqty kórip turyp, amalsyz ılanasyń. Qalaı ılanbasqa?!. Aıtalyq, bárimiz jaqsy biletin máńgilik muzdyń qursaýynda jatqan Antarktıdany zertteýdiń avtory «kókoraı shalǵyny jaıqalǵan bir kezde Atlanttar jaılaǵan jeruıyqtyń biri boldy» deıdi.
Sený qıyn. Biraq avtor osydan bir ǵasyr buryn tabylǵan, 1513 jyly túrik flotynyń admıraly Pırı Reıs paıdalanǵan kartany aldyńyzǵa jaıady. Kartada Afrıkanyń batys jaǵalaýy, Ońtústik Amerıkanyń shyǵys jaǵalaýy jáne qazirgi máńgilik muz basyp jatqan Antarktıdanyń soltústik beti beınelengen. Osynda Antarktıdańyz jasyl jelek jamylǵan kórkem ólke. Qazirgi ǵylymnyń anyqtaýynsha Antarktıdanyń ózi álgi karta jasalǵanynan úsh ǵasyr ótkennen keıin baryp qana ashylǵan. Sonda Shýmerler men egıpettikterden myń jyl buryn álemdik mundaı kartany kim jasaǵan, túrik admıraly ony qaıdan alǵan? Antarktıdany zerttegen ǵalymdar álgi Pırı Reıstiń kartasynda kórsetilgen ólkeni osydan 6000 jyl buryn Mod koroldigi mekendegenin anyqtap, sol kezde bul óńir rasynda da, jasyl jelegi jelbiregin janǵa jaıly meken bolǵanyn aıtady.
Al amerıkalyq jáne eýropalyq ǵalymdar qalyń muzdyń astynan qoldan turǵyzylǵan ǵajaıyp kóne pıramıdalar taýyp, sýretke túsirgen. Tabylǵan dınozavrlar men ejelgi zaman janýarlarynyń súıegi óz aldyna. Osylardy kórip, bilip, zerdelegen saıyn burynǵy ózińniń «atlanttar qaıda, túrikter qaıda» degen kúdikti oıyńnan adasyp, avtor jaǵyna eriksiz oıysa bastaısyń. Osyny ishki túısigi arqyly sezgendeı zertteýshi, endi, sizdi lıngvıstıkalyq aıǵaqtardyń qorshaýyna alady. Hrıstıan erasyna deıingi 3100 jyly paıda boldy delinetin shýmer jazýynyń da, h.e. deıingi 1800 jyldary Egıpetti bılegen gıksostar jazýynyń da, h.e. deıingi 1500 jyldary Italııa jerinde órkenıetke qol jetkizgen etrýskler jazýynyń da, h.e. deıingi VII ǵasyrdaǵy saqtar jazýynyń da, h.e. keıingi VI ǵasyrdaǵy túrikter jazýynyń da 26 áripten turatynyn jáne olardyń bir-birine egiz qozydaı uqsap jatatynyn naqty faktiler arqyly dáleldeıdi.
Uzaq jyldar boıǵy tynymsyz izdenistiń nátıjesinde túriktektes halyqtardyń resmı tarıh moıyndatqandaı VI ǵasyrda paıda bolǵan jas halyq emes, bastaý tarıhy adamzat balasynyń jaratylý kezeńinen tamyr tartatyn ejelgi halyqtardyń biri ekenin dáleldeý barysynda eski derekkózderiniń talaıyn paraqtaǵan biz úshin de osynaý derekterdiń bári eýropalyq tanym-túsinikte jazylǵan álem tarıhynyń syńarjaqtyǵyn taǵy bir jańa qyrynan aıqyndaı túskendeı. Zertteý avtorynyń sózine dáıek retinde paıdalanǵan Ortalyq Azııa túrikteriniń hrıstıan erasyna deıingi ekimyńjyldyqtyń ózinde Eýropamen tyǵyz baılanysta bolǵanyn dáleldeıtin Germanııa jerinen tabylǵan qazyna jaıyndaǵy deregi de osy oraıda biraz jaıdy ańǵartqandaı. Altyn men asyl tastardan jasalǵan buıymdardy arnaıy zertteýden ótkizgen nemis ǵalymdary olardyń budan 3300 jyl buryn qazirgi Qazaqstan jerinde jasalǵanyn dáleldep bergen. Osyny rastaǵandaı, Qazaqstan arheologtary osydan birer jyl buryn ǵana Torǵaı dalasynan «Úshtoǵaı tórttaǵany» men «Torǵaı svastıkasy» dep atalatyn kóne ǵımarattardyń ornyn tapty. Áli zerttelip, bar qupııasy tolyq ashylmaǵan kóne zamannyń osy murasyn Garvard ýnıversıtetiniń professory A. Klesov «ejelgi Atlantıdanyń qurdasy» dep tanyp, ony zertteýge qatysýǵa yqylas bildirgen.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini: qundylyǵy jaǵynan birinen biri asatyn, derektigi jaǵynan birin biri tolyqtyratyn osynaý tolyp jatqan tarıhı málimetter arqyly ózindik batyl tujyrym jasaı bilgen jas zertteýshi Bekjan Qalenuly Beısenbaıdyń bos qııaldyń jeteginde ketpeı, ǵylymı mańyzy bar irgeli is tyndyryp, Atlantıda aqıqatyn ashýǵa ózindik úles qosqany daýsyz. Onyń osynaý shaǵyn zertteý eńbegi jumbaǵyn sheshtirmeı, talaı tarlandardy tyǵyryqqa tirep, qupııasy mol tylsym álemge aınalǵan Atlantıda problemasynyń máselelerin túgel sheship tastamaǵan kúnniń ózinde, keıingi zertteýshilerdiń eski túsinik sheńberinen shyǵyp, jańasha paıymdaýyna jol ashyp, jańa izdenisterge baǵyt berýge kómekteseri anyq. Oǵan kóz jetkizý úshin taıaýda Astanadaǵy «Folıant» baspasynan jaryq kórgen «Atlanttar týraly ańyz ben aqıqat» dep atalatyn zertteý kitapty oqyp kórińiz, ókinbeısiz.
Qoıshyǵara SALǴARAULY,
Memlekettik syılyqtyń
laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ASTANA.
Kóp uzamaı Álimjannyń dosy da Astanaǵa jetti. Tanystyq. Qazaqy tárbıeniń besiginen shyqqan bııazy minez, baıaý sóıleıtin ornyqty jigit eken. Qysyla otyryp, óziniń bala kezinen tanymdyq shyǵarmalardy izdep júrip oqýdy ádetke aınaldyrǵanynan, keıde erekshe áser etken, tolǵandyrǵan taqyryptarǵa qalam tartyp, onysyn gazet-jýrnaldarǵa usynyp qoıatynynan habardar etti. Olarynyń keıbireýi respýblıkalyq, oblystyq basylymdarda jaryq ta kóripti. Mynaý maǵan kórsetkeli kelgen eńbegi ózin tylsym qupııasymen erekshe baýrap alǵan Atlanttar jóninde uzaq jyldar boıy izdenip, tirnektep jıǵan materıaldary negizinde jazǵan alǵashqy kólemdi dúnıesi eken.
Qoljazbany alyp qaldym. Qazirgi aınalysyp jatqan isimdi tez bitirýim kerektigin eskertip, biraz ýaqyt berýin suradym. Ol kelisti. «Qansha bolsa da, sizdiń jaýabyńyzdy kútip jatamyn», dedi de, sypaıy qoshtasyp, shyǵyp ketti.
Aýyldaǵy atqaryp júrgen jumysynyń barlyǵyna, mundaǵy qalanyń qymbatshylyq qıyndyǵyna qaramaı, eń bolmasa, «múmkindiginshe tezdetseńiz jaqsy bolar edi» dep emeýrin tanytpaı, «qansha bolsa da kútemin» degen aýyl azamatynyń qylyǵy maǵan qarapaıym kónbis sypaıygerlikten góri, qalaıda jazǵanynyń baǵasyn bilýge degen ishki yntyzarlyqtyń basymdyǵyn aıqyndap turǵandaı boldy. Mundaı kútýdiń salmaǵynyń qandaı bolatynyn kezinde ózimiz de bastan ótkerdik qoı, Bekjan shyǵyp ketken soń, kóp oılanyp jatpaı, jazyp jatqan jumysymdy bylaı ysyryp qoıyp, ol tastap ketken qońyr papkany qolǵa aldym.
Myńdaǵan jyldardan beri tylsym túıinin sheshtirmeı álemniń belgili talaı ǵalymdaryn tuıyqqa tiregen áıgili Atlanttar jaıynda aýyl balasy «ne jańalyq asha qoıdy deısiń» degen ishki kertartpa oıdyń jeteginde qoljazbany oqýǵa kiristim.
Jas zertteýshi eńbegin «Atlanttar týraly ańyz ben aqıqat» dep atapty. Osyny oqyǵanda: «Ańyzy belgili ǵoı, munyń aqıqaty ne eken», degen oı jańaǵy qoljazbany qolǵa alǵandaǵy pendelik kertartpalyqty keri serpip, bilýge degen yntamdy oıatqandaı boldy. Shyǵarmanyń taqyryptan keıingi alǵashqy sóıleminen bastalatyn tanymdyq derekter tizbegi osy oıanǵan yntama qaıta qalǵýǵa múmkindik bermeı, alǵa dedektetip jeteleı jóneldi. Beıne salqyn sýdan titirkenip, jaǵada kibirtiktep turyp qalyp baryp, tereńge bir-aq yrǵyǵan jan sekildi men de oqýdy yqylassyzdaý, marǵaý bastaǵanymmen, derekter teńizine qalaı tereńdep súńgip ketkenimdi ańǵarmaı da qaldym. Qansha ýaqyttyń ótkenin de bilmeımin, qoljazbany oqyp bitip, sońǵy betin japqanda baryp bir-aq dem alǵandaı boldym. Kópten derekke baı mundaı mazmundy dúnıeni oqyǵan joq edim. Rahattanyp qaldym. Eń ǵajaby, shyǵarma ádettegi jazýǵa jańa mashyqtana bastaǵandarda bolatyn «kórkemdeımin» dep kópirtip alatyn kóbikti kópsózdilikten ada eken.
Kórmege qoıylǵan kózdiń jaýyn alatyn kóneniń asyl muralaryndaı birinen biri ótetin aıtary mol qyzyqty da qundy derekter tizbegi bir birine ulasa alǵa jetelep, árqaısysy berer maǵlumatymen tanym kókjıegin keńeıtip, qazirgi resmı tarıh qalyptastyrǵan sanańa kádimgideı salmaq artyp, beımálim jumbaq álemniń syıqyrly sáýlesi syzdyqtap kókirek saraıyńa quıyla bastaıdy. Artyq-aýys bir sóılem joq. Bári ornymen. Álqıssasy birden hrıstıan erasyna deıingi VII ǵasyrda ómir súrgen grek ǵulamasy Solonnyń bir kezde Egıpettiń áýlıe abyzynyń aýzynan estigen áńgimesin keıin hatqa túsirip, urpaqtan urpaqqa jetkizgen sol Solonnyń atasy bir týysy, álemge áıgili aqylman Platonnyń (h.e.deıingi 428-348 j.j.) Atlantıda jónindegi derekterinen bastalǵan zertteý eńbek tutastaı osy egıpettik abyzdyń aıtqandarynyń jalań qııal, jaıdaq ańyz emes, tarıhı derektik negizi bar baǵzy zamannyń ózindik bir shyndyǵy ekenin dáleldeýge arnalypty. Kóne ańyzdyń derekteri men keıingi ǵylym ashqan jańalyqty derekter kezek almasyp, zerde tarazysyna salystyryla tartylady.
Qazirgi jetilgen ǵylymnyń jetistikteri nátıjesinde sońǵy kezde qol jetken, jalpy, kópshilik bile bermeıtin arheologııalyq, lıngvıstıkalyq, kartografııalyq, tarıhtyq tolyp jatqan jańa málimetterdi bir-birimen sabaqtastyra salystyryp zerdeleý arqyly túıindelgen avtordyń tyń tujyrymdary burynǵy qııal-ǵajaıyp ertegi dep qabyldanyp kelgen ańyz-áńgimelerdiń mıftik qaýyzyn arshyp, onyń halyqtyń kádimgi aýyzsha tarıhı dereginiń este joq eski zamannyń shynaıy bolmysyn tanytar derekkózi ekenine kóz jetkize túsedi. Qyzyǵasyń, tańdanasyń, solaı bolǵanyna senesiń. Derekti aıǵaqtar soǵan májbúrleıdi. Mysaly, buryn «ýaqytty jeńgen alyp» atalyp, álemniń jeti ǵajaıybynyń biri dep tanylǵan Egıpet pıramıdalaryn ǵana bilsek, endi mundaı pıramıdalardyń Amerıkada da, Qytaıda da, Qyrymda da, Ispanııa jaǵalaýynda da bar ekenin, tipti, Kýba jaǵalaýyndaǵy teńiz astynan tabylǵan qaladaǵy tórt pıramıdanyń krıstal shynydan jasalǵanynyń ataqty Heops pıramıdasynan ári bıik, ári kólemdi, ári ásem de sándi ekendigin bilip, qaıran qalasyz.
Avtor munymen de shektelmeıdi. Endi ol osynaý tolyp jatqan kóp pıramıdalardyń bir-birinen tym shalǵaı ornalasqanyna qaramastan, osylardyń báriniń sonaý este joq eski zamandarda órkenıettiń shyrqaý bıigine kóterilip, meılinshe dáýirlegen, keıin tabıǵattyń surapyl apatynyń saldarynan quryp ketken Atlanttardan qalǵan mura ekenin jan-jaqty dáleldeýmen birge osy ǵajaıyp halyqtyń atateginiń túrkitektes halyqtardan ekenin aıǵaqtaıtyn málimetterge súıenip jasaǵan óz tujyrymyn usynady. Batyl da tosyn tujyrym. Seneıin deseń, resmı tarıh ǵylymynyń «túrikterdi hrıstıan dáýirinen keıingi VI ǵasyrda Altaıda paıda bolǵan jas halyq» dep moıyndatyp qoıǵany qasha-a-an! Bul boıynsha túrikterdiń ejelgi halyq bolýy múmkin emes! Senbeıin deseń, avtor sol tarıh ǵylymynyń ózi anyqtap bergen, biraq áli jalpy kópke birdeı málim emes nebir derekterdi birinen keıin birin alǵa tartyp, óz aıtqanynyń shyndyǵyna eriksiz moıynsyndyrady. Tanymyń qabyldamas kereǵarlyqty kórip turyp, amalsyz ılanasyń. Qalaı ılanbasqa?!. Aıtalyq, bárimiz jaqsy biletin máńgilik muzdyń qursaýynda jatqan Antarktıdany zertteýdiń avtory «kókoraı shalǵyny jaıqalǵan bir kezde Atlanttar jaılaǵan jeruıyqtyń biri boldy» deıdi.
Sený qıyn. Biraq avtor osydan bir ǵasyr buryn tabylǵan, 1513 jyly túrik flotynyń admıraly Pırı Reıs paıdalanǵan kartany aldyńyzǵa jaıady. Kartada Afrıkanyń batys jaǵalaýy, Ońtústik Amerıkanyń shyǵys jaǵalaýy jáne qazirgi máńgilik muz basyp jatqan Antarktıdanyń soltústik beti beınelengen. Osynda Antarktıdańyz jasyl jelek jamylǵan kórkem ólke. Qazirgi ǵylymnyń anyqtaýynsha Antarktıdanyń ózi álgi karta jasalǵanynan úsh ǵasyr ótkennen keıin baryp qana ashylǵan. Sonda Shýmerler men egıpettikterden myń jyl buryn álemdik mundaı kartany kim jasaǵan, túrik admıraly ony qaıdan alǵan? Antarktıdany zerttegen ǵalymdar álgi Pırı Reıstiń kartasynda kórsetilgen ólkeni osydan 6000 jyl buryn Mod koroldigi mekendegenin anyqtap, sol kezde bul óńir rasynda da, jasyl jelegi jelbiregin janǵa jaıly meken bolǵanyn aıtady.
Al amerıkalyq jáne eýropalyq ǵalymdar qalyń muzdyń astynan qoldan turǵyzylǵan ǵajaıyp kóne pıramıdalar taýyp, sýretke túsirgen. Tabylǵan dınozavrlar men ejelgi zaman janýarlarynyń súıegi óz aldyna. Osylardy kórip, bilip, zerdelegen saıyn burynǵy ózińniń «atlanttar qaıda, túrikter qaıda» degen kúdikti oıyńnan adasyp, avtor jaǵyna eriksiz oıysa bastaısyń. Osyny ishki túısigi arqyly sezgendeı zertteýshi, endi, sizdi lıngvıstıkalyq aıǵaqtardyń qorshaýyna alady. Hrıstıan erasyna deıingi 3100 jyly paıda boldy delinetin shýmer jazýynyń da, h.e. deıingi 1800 jyldary Egıpetti bılegen gıksostar jazýynyń da, h.e. deıingi 1500 jyldary Italııa jerinde órkenıetke qol jetkizgen etrýskler jazýynyń da, h.e. deıingi VII ǵasyrdaǵy saqtar jazýynyń da, h.e. keıingi VI ǵasyrdaǵy túrikter jazýynyń da 26 áripten turatynyn jáne olardyń bir-birine egiz qozydaı uqsap jatatynyn naqty faktiler arqyly dáleldeıdi.
Uzaq jyldar boıǵy tynymsyz izdenistiń nátıjesinde túriktektes halyqtardyń resmı tarıh moıyndatqandaı VI ǵasyrda paıda bolǵan jas halyq emes, bastaý tarıhy adamzat balasynyń jaratylý kezeńinen tamyr tartatyn ejelgi halyqtardyń biri ekenin dáleldeý barysynda eski derekkózderiniń talaıyn paraqtaǵan biz úshin de osynaý derekterdiń bári eýropalyq tanym-túsinikte jazylǵan álem tarıhynyń syńarjaqtyǵyn taǵy bir jańa qyrynan aıqyndaı túskendeı. Zertteý avtorynyń sózine dáıek retinde paıdalanǵan Ortalyq Azııa túrikteriniń hrıstıan erasyna deıingi ekimyńjyldyqtyń ózinde Eýropamen tyǵyz baılanysta bolǵanyn dáleldeıtin Germanııa jerinen tabylǵan qazyna jaıyndaǵy deregi de osy oraıda biraz jaıdy ańǵartqandaı. Altyn men asyl tastardan jasalǵan buıymdardy arnaıy zertteýden ótkizgen nemis ǵalymdary olardyń budan 3300 jyl buryn qazirgi Qazaqstan jerinde jasalǵanyn dáleldep bergen. Osyny rastaǵandaı, Qazaqstan arheologtary osydan birer jyl buryn ǵana Torǵaı dalasynan «Úshtoǵaı tórttaǵany» men «Torǵaı svastıkasy» dep atalatyn kóne ǵımarattardyń ornyn tapty. Áli zerttelip, bar qupııasy tolyq ashylmaǵan kóne zamannyń osy murasyn Garvard ýnıversıtetiniń professory A. Klesov «ejelgi Atlantıdanyń qurdasy» dep tanyp, ony zertteýge qatysýǵa yqylas bildirgen.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini: qundylyǵy jaǵynan birinen biri asatyn, derektigi jaǵynan birin biri tolyqtyratyn osynaý tolyp jatqan tarıhı málimetter arqyly ózindik batyl tujyrym jasaı bilgen jas zertteýshi Bekjan Qalenuly Beısenbaıdyń bos qııaldyń jeteginde ketpeı, ǵylymı mańyzy bar irgeli is tyndyryp, Atlantıda aqıqatyn ashýǵa ózindik úles qosqany daýsyz. Onyń osynaý shaǵyn zertteý eńbegi jumbaǵyn sheshtirmeı, talaı tarlandardy tyǵyryqqa tirep, qupııasy mol tylsym álemge aınalǵan Atlantıda problemasynyń máselelerin túgel sheship tastamaǵan kúnniń ózinde, keıingi zertteýshilerdiń eski túsinik sheńberinen shyǵyp, jańasha paıymdaýyna jol ashyp, jańa izdenisterge baǵyt berýge kómekteseri anyq. Oǵan kóz jetkizý úshin taıaýda Astanadaǵy «Folıant» baspasynan jaryq kórgen «Atlanttar týraly ańyz ben aqıqat» dep atalatyn zertteý kitapty oqyp kórińiz, ókinbeısiz.
Qoıshyǵara SALǴARAULY,
Memlekettik syılyqtyń
laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ASTANA.
