Qarapaıym tilmen aıtqanda, belgili bir ultqa, ult azamatyna tán dúnıe, adamı qadir-qasıetti, ıaǵnı halyq ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan ulttyq qundylyǵyn tanypbilýi basty talap bolyp tanylary sózsiz dep bilemin.
Qazaq halqynyń osyndaı dáripteýge, qasterleýge, damytýǵa turarlyq ulttyq rýhanı jáne materıaldyq qundylyqtary týraly ulaǵatty, qundy oılaryn halyq ıgiligine jaratyp, keleshek urpaqqa, el-jurtqa ıe bolar azamattardy tárbıeleýge nege qoldanbasqa? Qaısybir halyqtyń nemese ulttar men ulystardyń jaratylystan alatyn óz tarıhy men orny bar ekeni daýsyz. Qazaq halqynyń tarıhynda aıryqsha ataýǵa turatyn qasıetti jerdiń biri – «Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mýzeı-qoryǵy.
«Tańbaly» mýzeı-qoryǵy Almaty oblysy Jambyl aýdany Qarabastaý aýylynyń soltústik-batysyna qaraı 4 shaqyrym jerde, Almaty qalasynan 170 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan.
Aımaqta 5 000-ǵa jýyq IX-XIV – Qola dáýiri, V-VIII – Ejelgi temir dáýiri, VI-XVI – Orta ǵasyr jáne XVII-XIX – Jańa kezeń petroglıfteri, júzge tarta ártúrli ýaqytqa jatatyn eskertkishterden – b.z.d. HIII-HIV ǵasyrdyń ortasynan bastap HIH–HH ǵasyrlarǵa deıingi keń aralyqtaǵy kezeńdermen merzimdeletin qonystar, qorymdar, ejelgi tas qashaý oryndary, petroglıfter men ǵuryptyq qurylystardan (qurban shalatyn jerler) turady.
IýNESKO-nyń Búkilálemdik Muralar tizimine engizilgen shatqaldaǵy jartas betterindegi petroglıfter syry áli de qupııaǵa toly ekeni anyq. 1957 jyly alǵash ret arheolog Anna Georgıevna Maksımovanyń jetekshiligimen «Tańbaly» kesheniniń tarıhı eskertkishteri men qabirlerge qazba jumystary júrgizilgen edi. Sonymen qatar Tańbalydaǵy jartas sýretteri jáne arheologııalyq qazba jumystaryna A.G.Medoev, A.N.Marıashev, B.J.Aýbekerov, A.S.Ermolaeva, A.E.Rogojınskıı, Iý.A.Motov, A.A.Gorıachev, S.A.Potapovtar syndy arheologııa janashyrlary iz salyp, tyń aqparattarymen bólisip, maqalalaryn jarııalady. Bertin kele jas býyn zertteýshiler A.S.Sadýaqasov, R.Q.Sharıpov, B.A.Jeleznıakovtardyń «Jetisýdyń jartas óneri» atty birlesken jınaǵy da jaryqqa shyqty.
Sondaı aq Jetisý óńiriniń jartas óneri eskertkishterin, onyń ishinde bólip qaraýǵa bolmaıtyn «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń, ǵylymı zertteý bólimi ózindik úlesterin qosýda.
«Tańbaly» qoryǵy Balqash kóli jáne Shý ózeniniń sý saǵasy bóletin Shý-Ile taýlarynyń ońtústik-batys bóligin jaılap jatyr. Bul shaǵyn taý tizbekteri Dolanqara, Quljabasy, Kindiktas, Hantaý, Ańyraqaı, Tańbaly shatqaldary jáne kóptegen usaq taýy shoǵyrlanǵan meken.
Ashyq dala men usaq tasty alasa taýly jerlerde erekshe jáne sırek kezdesetin, Qazaqstannyń «Qyzyl Kitabyna» engizilgen Regel qyzǵaldaǵy, Iýnona Kýshakevıcha, Jetisýlyq Nedzveskıı, Albert qyzǵaldaǵy, Kolpakovskıı qyzǵaldaǵy, sonymen qatar munda sortań dala topyraǵynda ósetin jýsandy - dándi shópterden jergilikti tabıǵatqa tán ósimdikter qatarynda sur jýsan, betege jáne aqseleýdi taǵy da basqa kóptegen ósetin ósimdikti kezdestirýge bolady.
Qazirgi tańda anyqtalǵan qustardyń 24 túri, sonyń ishinde Qazaqstannyń «Qyzyl Kitabyna» engizilgen 11 qus túri: búrkit, ıtelgi, dala qyrany, bıdaıyq, jylan jegish qyran, qaraqus, dýadaq, jorǵa dýadaq, qylquıryq buldyryq, qarabaýyr buldyryq, bezgeldekti osy óńirden jolyqtyrýǵa bolady.
Osyǵan oraı árbir qoryq-mýzeıdiń, ásirese Dúnıejúzilik murajaılar tizimine engen mýzeıdiń negizgi máselesiniń biri – mura nysandarynyń tutastyǵy men taza tabıǵılyǵyn saqtaý jáne qalyń kópshilikke qoljetimdiligin qamtamasyz etý. Osy maqsatta bıyl da atqarylǵan jumystar az emes, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý, jartastaǵy jádigerlerdi saqtaý, menedjerler biliktiligin arttyrý, Tańbaly murasyn nasıhattaý basty nazarda ekeni aıqyn. Birtutas ótkiziletin semınar, shyǵarylatyn basylymdar, konferensııalar, ǵylymı-zertteý jumystary keshendi túrde ótkizilýimen erekshelenedi. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tarıhı nysandardy qoldaý maqsatynda júrgizilip otyrǵan baǵdarlamasy aıasynda bıyl «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń sapar ortalyǵynda mýzeı ujymynyń uıymdastyrýymen tarıhı eskertkishterdi qaıta qalpyna keltirý jáne konservasııa jumystary boıynsha jumys tobynyń otyrysy ótti. Sol jıynǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Sýretshiler odaǵynyń múshesi, sýretshi-qalpyna keltirýshi, «Ostrov-Krym» ǵylymı-zertteý zerthanasynyń basshysy Q.Altynbekov, hımık-restovrator L.F.Charlına, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty A.E.Rogojınskıı, QR eńbek sińirgen týrızm qyzmetkeri, ekskýrsovod-ádisker B.Orazymbetova, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń kandıdaty jáne doktory S.Nıgmatova, «Qazqaıtajańartý» RMK sáýlet tobynyń jetekshisi L.Beısenbaeva, hımık-restovrator Q.Iskakov, sáýletshi H.Imanbekova qatysty. «Tańbaly» keshenin abattandyrý, qalpyna keltirý jáne konservasııa jumystary boıynsha aldaǵy úsh jylda atqarylatyn josparly jumystar talqylandy. Nátıjesinde, belgilengen is-sharalar boıynsha qaıta qalpyna keltirý jáne konservasııa jumystary «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń ortańǵy aýmaǵynda bastalyp ta ketti.
Almaty oblystyq tarıhı-mádenı murany qorǵaý ortalyǵynyń jaýapty mamandary «Tańbaly» sapar ortalyǵyna arnaıy kelip, Almaty-Bishkek avtojolyn kúrdeli jóndeý kezinde Samsy, Tarǵap aýyldary mańyndaǵy kezdeısoq tabylǵan kóne jádigerlerdi mýzeı qoryna ótkizdi. Ár kezeńderdi qamtıtyn qysh ydystar, tostaǵandar, jebeler, súıek mór tabany, qola syrǵa fragmentteri, temir pyshaq, kúmis saqına, dóńgelek qolaına, monshaq, qumyra tutqasy syndy tarıhı jádigerler mýzeıdiń qosalqy qoryn óz qundylyǵymen tolyqtyra tústi.
Sonymen qatar erikti jádiger tapsyrýshy Erik Sársenbekov Almaty oblysy Jambyl aýdany Jambyl aýylynyń taý bókterlerinen kezdeısoq tapqan qola dáýir qazanyn «Mýzeıge syı» aksııasy aıasynda «Tańbaly» mýzeı-qoryǵyna syıǵa tartty.
Qoryta aıtqanda, túrli oılarmen, tujyrymdy áńgimeniń tórkinine aınalǵan «Tańbaly» murasy áli de tyń zertteýlerge ashyq alań ekeni anyq. Tarıhyń túgendelmeı, bolashaǵyńnyń bolmaıtyny taǵy bar. Osy turǵyda keń dala tósindegi syrlar men sıqyrǵa toly dúnıelerimizdi taýyp, zerttep, zerege engizý aldaǵy maqsat. О́tkenimizge janashyr bolý bárimizge paryz dep bilemin. Tańbamyzdyń tanymy ámse aıshyqtana bersin dep tileıik.
Madııar ÁMIRǴALIEV,
«Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-mýzeıiniń dırektory
