Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aýdarma tili baǵzy qarııalar kósip-kósip ańyz aıtqandaı, sheshender sherlenip daýǵa túskendeı sheber, baı tilmen qııýlasqan. Shyǵarmalarda aýdarmadan góri názıralyq úlgi basym. Quddy Mopassandy bir ǵana oqyp shyǵyp, óz sózimen qaıta jazyp shyqqandaı. Máselen, «Jarasyn aldyrǵan ana» atty áńgimeniń aýdarmasyna nazar salalyq.
«Bul – meniń ólgendegi súıgen jerim. Májnúnniń Láılisindeı kóńildi arbap, ózine tartatyn jer. Pende, shirkin, asyl jarymen qaýyshqan jerin qalaı umytpaıtyn bolsa, men de shattyqqa kenelgen myna jerdi, bulaqty taýdy, sarqyraǵan ózendi, buıralanǵan ormandy umytpaımyn. Shomylsaq, qońyr salqyn bulaǵy bar, masatydaı jaınaǵan quraǵy bar. Balyǵy taıdaı týlaıtyn, baqasy qoıdaı shýlaıtyn, shyrmaýyǵy shókken túıe taptyrmaıtyn, balyǵy kólge jylqy japtyrmaıtyn janǵa saqtaý bolǵan jer edi». Mine, názıralyq úlgi! Álbette, túpnusqada Májnún men Láıli de, Qaztýǵannyń jyrynda keletin teńeýler de joq. Bókeıhanovtyń Abaı úlgisimen avtordyń ózinen asyryp aýdarý qabileti tańyrqarlyq.
Mopassannyń «Ajal tóseginde» atty áńgimesi nege ekeni belgisiz «Kúzette» dep aýdarylǵan. Bálkim, Bókeıhanov oıdyń tııanaǵyn kózdep, keıbir sózderdi sol ýaqyttaǵy qazaq uǵymyna túsinikti, anyq etip aýdarsa kerek. Shyǵarmada aýdarmashynyń ózi qosqan teńeýler, sóz tirkesteri jetip artylady. Shopengaýerdiń (Bókeıhanov «Shepengaýer» dep aýdarǵan) ómiriniń sońǵy sáti, ajal janyn alǵan mezeti sýretteletin shyǵarma jelisi qyzyqty, birden eliktiredi. «Kúıin de ashýlan, ishiń jarylsyn, ol myqty Shopengaýer edi. Oıǵa oıdy soqqanda qarsy bettegi adamnyń tilin kesip, jon arqasyn dúrelep, óshpes tańbasyn basyp jiberetin». Máselen, osyndaǵy ekinshi sóılem Mopassan shyǵarmasynda kezikpeıdi. Biraq sóılemniń qanshalyq úılesim taýyp, jymdasyp turǵanyn baǵamdap kórińiz.
«Aqsaq kempir» atty shyǵarmanyń ajary tipti de óńge. Bókeıhanov Mopassan keńistiginen tipti alystap ketip, ózinshe kósiledi. «Jastaǵy bir kórgenniń jurtqa qaıtqan qozydaı oıyńa keledi de turady. Asyq arýdy alǵashqy qushqan jerdeı oıyńdy erkeletip sıpaıdy. Talaı jasqa keldim. Eki jasymnan bizdiń úıde júrgen aqsaq kempir esimnen ketpeıdi. Tursam da, jalǵyz qalsam da oıymdy jaılaıdy da turady». Áńgimede Bókeıhanovtyń janynan shyqqan teńeýler kezigedi. «Aqsaq sheshem aıańshyl attyń tymaqty alshysynan tastaǵan aıańyndaı sýsyldap isin istep, osyndaı áńgimeni isine qosarlap, jeldirtip aıta beredi» nemese «Áneshtiń áńgimesi osy. Bul Aqjúnis, Baıan sulý sekildi áıeldiń tobynan shyqqan sulý edi ǵoı» deıdi birde. Fransýz ultynyń ókili Gı de Mopassan shyǵarmasynda Aqjúnis pen Baıan sulý qaıdan júrsin? Mine, aýdarmashy sheberligi, aýdarmashy degdarlyǵy.
Shyǵarmalarda adam attary da qazaqshalanǵan. Aqbala, Bozdaq, Roza, Bektir syndy esimder bar. Baıtursynulynyń shetten kelgen ár sóz ulttyń dıirmenine salynyp baryp qoldanylýy jaıly aıtqan tujyrymy bar-tyn. Bókeıhanov ár sózdi qazaq tiliniń dybystyq úndestigine sáıkestendirip, jeńil, oqylymdy etip aýdarǵan. Qazirgi aýdarma kitaptardyń kóbine ortaq qatelik – kóshirmege (kalka) uryný. Avtor qalaı jazsa, dál solaı sózbe-sóz aýdarýmen shekteletin aýdarmashylar eńbegi qoltyraýyn arqasyndaı bujyrlanyp turady. Sondyqtan da bolar múıizi qaraǵaıdaı avtorlardyń da aýdarmasyn oqyp shyǵý asqan sabyrlyqty qajet etedi. Eger ár shyǵarma Bókeıhanov aýdarma úlgisi negizinde aýdarylar bolsa, qazaq rýhanııatyna ólsheýsiz qazyna bolyp quıylar edi.
Máselen, Bókeıhanovtyń Mopassannyń «Fransýaza» atty shyǵarmasyn Tolstoıdyń aýdarmasynan aýdarǵanyna senemin. Tolstoı eńbekterin aýdaryp, dana aqsaqaldy jaqsy kórgenin eskersek, bul kúmán týǵyzbaıdy. Múmkin alǵash ret Mopassanmen Tolstoı arqyly tanysqan da bolar. «Fransýazanyń» Tolstoı aýdarǵan mátinimen Bókeıhanovtyń aýdarmasyn salystyryp kórelik.
Tolstoıda: «On podnıalsıa, otstranıl ee ot sebıa ı, shvatıv svoımı bolshımı matrosskımı lapamı ee golový, prıstalno stal vglıadyvatsıa v ee lıso. Malo-pomalý on ýznal v neı, nakones, tý malenkýıý, tonenkýıý ı veselenkýıý devochký, kotorýıý on ostavıl doma s temı, komý ona zakryla glaza», dep aýdarylǵan joldar Bókeıhanovta: «Aǵasy kúrekteı alaqanymen qaryndasynyń tıtimdeı basyn qushaqtaı alyp, eki betinen shópildetip súıe bastady. Kókiregin qars aıyrardaı bir óksik toqtaýsyz quıylyp jatty. Bul naǵyz erkekterde ǵana bolatyn ózek órterlikteı ashy óksik edi. Júregin solqyldatyp, baýyryn órtep, keýdesin qanjarmen tilgilep jatty», dep tárjimalanady. Tolstoıda «júzine tike qarady» dese, Bókeıhanovta «eki betinen shópildetip súıe bastady» deıdi. Ári qaraı tipti aýdarmashy óz qııalymen, óz sezimimen, qazaqqa tán aıamshaq, janashyr, keńjúrek minezben negizgi mátinde joq sóılemderdi merýertteı tizbelegen. Sirá, qazaq oqyrmany úshin, jalpy halyqty aǵartý maqsatynda jasalǵan eńbek ekeni osy tusta da taǵy bir seziledi.
Bókeıhanov aýdarmalary – jeke taqyryp, jeke zertteý nysany. Ult oqyrmandaryna tuńǵysh ret Mopassandy tanystyrǵan da Bókeıhanov bolatyn.
