Qulannan tarqatylǵan túp shejire

Ony aıǵaqtaıtyn mádenı eskert­kish­terdi Qazaqstannyń bar­lyq aımaǵynan arheologtar ashyp jatyr. Olar Uly Jibek jolynyń soltústik tarmaǵynyń boıynan ǵana emes, Qazaqstannyń bas­qa da aımaqtarynan tabyldy. О́ıtkeni Uly Jibek jolynyń soltústik tarmaǵy Qazaqstan qala­larynyń ústimen ótken.

Osyndaı ortaǵasyrlyq belgili qala­lardyń biri – Qulan. Ol bizge jerdiń qoınaýyna túgelimen engen arheologııalyq eskertkish túrinde jetken. Bul qalanyń orny Jambyl oblysynyń T.Rysqulov aýdany Lýgovoe (qazirgi Qulan) aýyly, Batys Qytaı – Batys Eýropa avtojoly boıynda jatyr. Qalany arheologııalyq tur­ǵydan zertteý XIX ǵasyrdyń sońynda V.V.Bartoldtan bastalady. V.V.Bartold ekspedısııasyna qatysqan sýretshi Dýdın Tarty (Lýgovoe) arqyly ótip bara jatyp bylaı dep jazǵan: «...joldy birneshe qıǵash kesip ótip, eki qabatty úlken tóbege tireletin onsha bıik emes uzyn úıindi jaldy baıqamaý múmkin emes. Tóbe elıps turpatty jáne onsha tereń emes ormen qorshalǵan». Eldi me­kennen jáne úıindi jaldan shy­ǵysqa qaraı shaqyrym jerde bir-birine paralleldi sozylǵan ekinshi úıindi jaldyń izderi kez­desedi. Ol sonymen qatar kóne qury­lystardyń qaldyǵy – tóbeshikter týraly da jazyp ketken. Qala terrıtorııasyna jasalǵan al­ǵashqy arheologııalyq qazba ju­mys­taryn 1936 jyly KSRO ǴA-nyń Qazaq bólimshesi men MMTI-diń Jetisý arheologııa­lyq eks­pedısııasy júrgizdi (A.N.Bernshtam). Qazba jumystarynyń nátı­je­sinde alǵash­qy otyryqshy qo­nys­tarynyń Lýgovoe tóńireginde b.z.b. I ǵasyrlarda paıda bol­ǵany anyq­taldy. 1963-65 jyldary Je­tisý arheologııalyq ekspe­dı­sııasynyń Lýgovoe otrıady qa­lanyń aınalasyndaǵy jeke tur­ǵan tóbeshikke qazba jumys­taryn júrgizse, 1987 jyly Qazaq KSR ǴA TAEI-nyń tarıhı jáne mádenı es­kertkishter jı­naǵy arheologııalyq ekspe­dı­sııasy Lýgovoe «A» qamalyna qaz­ba ju­mystaryn jalǵastyryp, Lýgovoe «B», «G» qamal­daryna qazba júrgizdi. Qazaq­stan tarıhı mádenı mura jaǵynan álem­de aldyńǵy oryndardy ıelense, oblys kó­le­minde 1 100-den astam tarıhı es­kert­kish tir­kelgen, sonyń ishinde negizgi aımaq­tardyń biri Qulan óńiri ekeni daýsyz.

Alǵash ret Qulan qalasy jaz­ba derekterde VIII ǵasyrdan belgili. Qytaılyq taqýa Sıýan Szıanniń joljazbasynda jáne Tan dınastııasynyń shejiresin­de Qulan «Szıýılan» degen atpen ataldy. Onda Uly Jibek joly boıyndaǵy qalalardyń geo­grafııalyq orny jáne sıpattamasy jazylǵan. Ibn Hordadbeh pen Kýdama Qulan qalashyǵy Tarazdan on tórt farsah jerde ornalasqan deıdi. Sonda Kýdama bylaı degen eken: «...Taraz ben Qulannyń arasy Soltústik jaqtan on tórt farsah. Odan ári shóleıt. Qum men qıyrshyq tas. Onyń ishi tolǵan ehında (ehında denesi tikenek ıneliktermen qaptalǵan shaǵyn janýar. Tıip ketseń ınesi qadalyp, ýdaı ashytady) órip júr. Osy tabıǵat qımaqtardyń jerine deıin kete beredi».

Geografııalyq sózdikterdiń avtory Iаkýt – óz eńbegin XIII ǵasyrdyń 20 jyldary jazǵan ǵalym. Ol Qulan týraly: «Qulan – túrki eliniń shekarasyndaǵy, Maýerennahr jaqtan qosyl­ǵan súıkimdi qala» deıdi. Qulan qa­la­shyǵymen birqatar tarıhı oqıǵa astasyp jatyr. Aıtalyq, 740 jyly osynda túrgesh kinázi Kýrsýl eń sońǵy batys túrki qa­ǵany Ashına Syndy óltiredi, 840 jyly Qulanǵa arab áskerleri dúbirletip jetti. Bul qalanyń ornyn tabýǵa onyń eki ortaǵasyrlyq qalanyń ortasynda turǵany kómektes­ti. Batysta Qulannan 14 farsah jerde Taraz tur. Shyǵysta 4-aq farsah jerde Mırkıdiń orny jatyr». Onyń ataýy sol kúıinde qalǵan – Merki. Sondyqtan kezinde V.V.Bar­toldtiń Lýgovoe dep júrgenimiz sol Qulannyń ústinde turǵan degeni aqylǵa qonady.

Qalanyń osy qalpy H ǵasyr­ǵa deıin ózgermesten turǵan. Qury­lys júrgizý tehnıkasymen jáne qysh jasaý úlgileriniń Jetisý, Orta Azııaǵa keń taraýyna jáne de basqa belgilerge súıene otyryp ǵalymdar ony VII-VIII ǵasyrlarda turǵan qala dep tapty. Ol data qarahandyqtardyń qola aqshasynda da kórsetilgen. Teńge aqsha edennen tabylǵan. Ortadan aýla tastap, aınaldyra baspana salý Shý alqabynda, Qyzylózen, Býrana, Aqtóbe qalalarynda da jıi kezdesedi. Bul ólkelerde baı­lardyń úıleriniń qabyrǵasy oımyshtalǵan sylaq­pen árlengen, túsi qanyq boıaýlar­men syrlan­ǵan, tereze jaqtaýlary kúıdirgen maıda kirpishtermen kómkerilgen. Tere­zeler dóńgelek bolyp áınek ornatylǵan. Úılerdiń kólemi, ból­meler sany, kire­beristiń kór­kem­delýine qarap bul baı-kópestiń úıi me, iri jer ıelenýshiniń meken jaıy ma, alaqanynyń ashylyp, jabylýy aqsha turatyn kerdeń sheneýniktiń úıi me – bárin bilýge bolady. Qarapaıym kásipshilerdiń úıi, árıne, kishigirim, óz tirligine saı qosymsha qora, sheberhanalary óz aýlasynda bolǵan. Qalashyq­tyń aınalasynan eldi mekender, qamaldar ashylyp alyndy.

Arheologtar men tarıh­shylar Orta Azııa men Qazaqstannyń oty­ryqshy-egin­shilik kezeńiniń gúldengen tusy H-HII ǵasyrlarǵa saı keletinin anyqtady. Orta­­ǵasyrlar kezeńinde Qazaqstanda gúl­­dengen ondaǵan qalalar ómir súrgen. Olardyń tamasha arhı­tektýralyq úıle­simdilikteri, sa­raılary, meshitteri, ulyq mav­zoleıleri, medreseleri, ustaha­nala­ry, sheberhanalary kimdi bol­syn tańǵal­dyrmaı qoımaǵan. Sol kezdegi qoǵamnyń damýy qolónerdiń, ǵylymnyń, ónerdiń, arhıtektýranyń shyńyna jet­ken­diginen kórinedi. Arheologııalyq derekter men jazba málimetter kýá bolǵandaı, erte orta­ǵasyrlar­da­ǵy Qazaqstan qalala­ry­nyń tur­ǵyndary úısinder, qańlylar, soǵdy­lyqtar, túrkiler bolǵan. IX-XII ǵasyr­lardaǵy ortaǵasyrlyq avtorlar túrki qalalary jaıly mynandaı derekter qaldyrǵan. Bul – qarluq, charuq, qımaq, oǵyz, qypshaq, jikil, týhsı, qań­ǵar­lar­dyń (kóne túrki taıpalary men halyqtary) qalalary edi. Taraz «bata alǵan túrki-charuqtar qalasy» dep atalǵan. Qulan, Qasrybas, Kólshóp, Jolshóp qala­larynda qarluqtar turdy. Talhır jikil men qarluqtardyń shekarasynda orna­lasty. Al qarluqtar astana­sy Qaıalyq boldy. Alakól men Ertis mańynda qımaqtar­dyń Gagan, Karantııa, Damýrııa, Imakııa, Saraýs, Dahlan, Banjar, Astýr qala­lary ornalasqan.

Jetisý men Syrdarııa ózen­deriniń boıynda oǵyzdardyń Hııam, Gorgýz, Dahlan, Garbıan, Qarashyq, Iаngıkent qalalary bar. Otyrar, Iаngıgent,Tómengi Baryshan, Qaıalyq jáne t.b. orta­ǵasyrlyq qalalar sekildi Qulan da túrkishe ataýdy ıelengen. Qulandy meken etken qarluqtar týra­ly da kóp jazylǵan. Qazaqstan tarıhynda «Qarluqtar Tarazdyń shyǵys jaǵynda mekendedi. Olardyń qa­raýynda Qulan, Merki qalalary boldy», dep jazylǵan. Arab tarıhshysy Ibn-ál Fakıh «Kıtabahbar ál-býldan» eńbegin­de «Qarluqtar – ejelgi túrikter» dep jaz­ǵanyn eske alatyn bolsaq, Qulan – túrki tektes halyqtardyń mekeni.

Otyryqshylyqqa beıimdelgen halyq sol kezderi arpa, kúrish, tary, burshaq, júzim ekkende­ri arheologııalyq qazbalardan bel­gili bolyp otyr. Qulannan, Mer­kiden, Asparadan tabylǵan jádigerlerge úńilsek, bul ólkede tamaq ónerkásibimen birge qolóner erekshe damyǵanyn baıqaýǵa bolady. Sonyń sarqynshaqtary áli de saqtalǵan. Qulannan sharaphana oryndary arshyldy. Taraz, Qulan, Merki, Aspara óńirin qulazytqan, qıratqan Ámir Temir boldy. Ol aldymen Aq orda, odan soń Altyn orda taǵyna umtyldy. Bul shyn máninde túrkitildes, tek­tes ha­lyq­tardyń memlekettik qurylymynyń álsireýine, qajet deseńiz joıylýyna jaqyndatty. Sol kezde Shyńǵyshannyń Taraz, Qulan, Merki, Aspara óńirine bıligin júrgizetin Shaǵataı ulysy ózine tónip kele jatqan qaterdi sezdi. Alaıda olardyń áreketi kóńilge qonbady. О́ziniń basyna tóngen qaýipten qutylý úshin, birligi men yntymaǵy buzylǵan ulysty qaıta biriktirý úshin ózge memleketke shabýyl jasady. Osyny paıdalanyp Ámir Temir Aq ordany da, Altyn ordany da, Mo­ǵol­standy da bólshektep, byt-shyt etti. Nátı­jesinde XV ǵasyrdyń basynda Ámir Temir degenine jetti. Sóıtip, ke­zinde atyn aıtýdan qorqatyn memleketterdi óz urpaq­taryna ulys retinde bılikke berdi. B.Bar­toldtiń jazýynsha, Ámir Temir Saı­ran, Iangı, Taraz, Qulan, Asparaǵa ıelik etýdi ǵalym nemeresi Ulyqbekke berdi.

Tarıhshylardyń aıtýynsha, Ulyqbek bul óńirde qala má­denıetin joıa basta­ǵandaı. K.A.Pıshýlına «Ońtústik-Shy­ǵys Qazaqstan XIV ǵasyrdyń or­tasy –XVI ǵasyrdyń basynda» at­ty eńbeginde osy eki ǵasyr­dyń toǵysynda Ońtústik-shy­­ǵys Qazaqstan ejelgi qalalyq mádenıe­ti­nen túgel aıyryldy degendi aıtady. Bári ótpeli. Ámir Temir de, Ulyqbek te máńgilik bılik qura almady. Túrki halyq­tary birte-birte shaǵyn toptan iri memlekettik dárejege de­ıin kóterilgendeı boldy. Moǵol­stan­ǵa kúsh kórsetetindeı deń­geı­­ge kóterilgen Ábilhaıyr han­dy­ǵy shańyraq kóterdi. Alaıda ala­ýyzdyq taǵy da ony iritti. So­nyń saldarynan olardyń ómiri de uzaqqa barmady. Ábilhaıyrmen syıysa almaǵan keıbir rý basylary men taıpa jetekshileri irgesin keıinge ysyra berdi.

Osy sátte «biz qazaqpyz» degen Jáni­bek pen Kereı sultan bastaǵandar ózderine qany da, jany da jaqyn Moǵolstan mem­­le­ketine jaqyndap baryp, Tarazdy aınalyp ótip, Qulan men Merkini, Asparany artqa tastap Shý boıyna Qozybasyǵa kelip óz handyqtarynyń týyn tikti. Osylaısha Qulan, Merki, Acpara, ejelgi Balasaǵun – Jetisýdyń shetinde qazaq ulysy shańy­raq kóterdi. Bul kezde Qulannyń ejelgi orny tómpeshik bolyp, ót­ken kúnniń tarı­hyn ishine búgip jatqan bolatyn. Qazaq­stannyń qalalary saıası-ákimshilik ortalyq qyzmetin atqaryp qana qoımaı, qolónerdiń, saýda men aýyl sha­rýa­shylyǵynyń shoǵyrlanǵan orny da boldy, sonymen birge olar ǵylym, bilim men mádenıet ordasy edi.

О́lkemizdiń osyndaı baı tarıhy baǵzy zamandardan bastaý alatynyn únemi sabaq barysynda oqýshylardyń esine salyp otyramyz. Kóshpeliler órkenıetiniń máńgi óshpeıtin belgisi retinde kári tarıhtyń saqshysyndaı bolyp bul qalalar bizdiń ýaqytymyzǵa deıin jetti.

Qadısha ORAZOVA,

Aqtoǵan orta mektebi tarıh pániniń muǵalimi

Jambyl oblysy,

T.Rysqulov aýdany,

Kógershin aýyly