Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Aýyl sharýashylyǵyn damytý – negizgi problemanyń biri ekenin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda da aıryqsha atap ótti. Prezıdenttiń aıtýynsha, salada ozyq tehnologııalar tapshy, azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı áser etetin agroónerkásipte jańa tásilder engizilýge tıis.
Agrónerkásip kesheniniń barlyǵy kóne tehnıkamen qarýlanǵan dep, aýzymyzdy qý shóppen súrtýden aýlaqpyz. Deı turǵanmen egin ósirýshilerdiń barlyǵy jańa traktor minip jarylqanyp júrgen joq. Iá, iri sharýashylyqtar úshin lızıngke «Djon Dır» sekildi alyp sebý keshenderin satyp alý aıtarlyqtaı másele emes. Myńdaǵan gektar jeri, júzdegen birlik tehnıkadan turatyn mashına-traktor parki bar ondaı sýbektilerge bankter árdaıym qarjy berýge daıyn. Másele eldegi aýyl sharýashylyq ónimderiniń 80 paıyzyn qamtamasyz etip otyrǵan shaǵyn sharýashylyqtarǵa qatysty. Ári ketse «Belarýs» traktoryn satyp alýǵa jaǵdaıy bar qojalyqtardyń álemde ımport taýarlardyń baǵasy sharyqtap ketkeli tehnıka jańartýǵa degen úmitteri short kesilgendeı. Al otandyq zaýyttardan shyǵarylatyn, qazir jeńildikti lızıngpen berilip jatqan agregattardyń barlyǵyna birdeı jetpeıtini áýel bastan belgili bolǵan.
Bir ǵana Pavlodar oblysyndaǵy agrokeshende búginde uzyn sany 54 691 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy bar. О́ńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasy usynǵan statıstıkaǵa súıensek, onyń 87 paıyzy ábden tozsa, 90 paıyzy eskire bastaǵan. Mysal úshin traktorlardy paıdalanýdaǵy normatıvti merzim 10 jyl bolsa, qoldanystaǵy dızeldi kóliktiń 80 paıyzdan astamy 13-14 jyldan beri qyzmet kórsetip keledi. Kombaındardyń 71, destelegishterdiń 83, traktorlardyń 89 paıyzy esepten shyǵarýǵa jatady.
– Eskirgen tehnıkalardyń basym bóligi Aqqýly, Maı, Pavlodar, Aqtoǵaı aýdandaryna tıesili. Egin sharýashylyǵy jaqsy damyǵan óńirlerde jańartylǵan tehnıkanyń úlesi kópteý. Astyqty aýdandar búginde negizinen kombaın satyp alýǵa tyrysady. Jyl basynan tehnıka baǵasynyń sharyqtap ketkeni bizdiń óndirýshilerimizdi tyǵyryqqa tirep qoıǵanyn baıqap otyrmyz. Olardyń keıbiri qarjy uıymdarymen aldynda arzanyraq baǵaǵa kelisip qoıǵan ǵoı, al qazir olardyń keıbiriniń quny 2-2,5 esege deıin ósti. Saldarynan dıqandar qarjy tappaı qınalyp otyr. Reseıden tehnıka jetkizý qazir azaıyp ketken, kerisinshe otandyq kásiporyndarda jáne Qytaıda shyǵarylǵan agregattardy jıi ákele bastaǵan, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbolat Maqashev.
Qazir óńirde astyq orý jumystary qyzý júrýde. Mamandar naýqan barysynda ónimdiligi joǵary zamanaýı kombaındardyń jetispeýshiligi baıqalatynyn aıtady. Eger kombaın parkin qalypty deńgeıde ustaǵymyz kelse, óńirge jyl saıyn keminde 200 kombaın satyp alynýy kerek eken. Alaıda bul shama 60-70 danadan asyp kórgen emes. Saldarynan tozý kórsetkishi tehnıka jańartý úrdisin basyp ozǵaly qashan.
Myna bir statıstıka da oılandyrmaı qoımaıdy. Jyl saıyn oblystyń aýyl sharýashylyǵy salasyna ári ketse 1 myń jańa tehnıka ǵana alynyp, ol mashına-traktor parkin shamamen 1-1,8 paıyzǵa ǵana jańartady eken. Eger osy ógiz aıańmen júre bersek, barlyq kónergen agregattardy jańalap shyǵýǵa keminde jarty ǵasyr ýaqyt kerek. Endeshe jyl saıyn astyq ónimdiligin arttyrý týraly tapsyrmalardy ústemelep, sharýalarymyzdyń basyn qatyratynymyz qaı sasqanymyz?
Byltyr jergilikti egin ósirýshiler óz qarajattaryna 662 tehnıka, «QazAgroQarjy» AQ arqyly 450 tehnıka satyp alypty. Bıyl bul kórsetkishtiń quldyraıtyny aıdan anyq. О́ńir sharýalarynan qazirgi ýaqytta qarjy uıymdary arqyly jalpy quny 10,4 mlrd teńge turatyn 608 tehnıkaǵa qujattar qabyldanǵan. Alaıda qarjy jetispeýshiliginen keıbir sharýashylyqtar ótinishterin keri qaıtaryp almaq nıette.
Aýylsharýashylyq tehnıkasynyń jeńildetilgen lızıngi boıynsha bıyl Úkimet 40 mlrd teńge bólip, «QazAgroQarjy» AQ sharýalardan ótinishterdi jınap jatqany da málim. Jyldyq syıaqy mólsherlemesi 6 paıyz, bastapqy jarnasy joq nesıege quny 205 mln teńgeden aspaıtyn, Qazaqstan aýmaǵynda qurastyrylǵan kez kelgen aýylsharýashylyq quralyn satyp alýǵa múmkindik bar. Qarjy uıymynyń Pavlodar óńirlik fılıalynyń dırektory Baısal Alpysbaıdyń málimetinshe, atalǵan baǵdarlama boıynsha qazirdiń ózinde oblysta eki sharýa tehnıka alyp úlgergen. Onyń biri – Essil KZS 730 markaly kombaın Jelezın aýdanynyń Mıhaılovka aýylyna ketse, Vector 410 KZ IRS markaly kombaın Ýspen aýdanyna jol tartty. Búginde jalpy somasy 1,5 mlrd teńgege 38 qarjy lızıngi sharty jasalsa, 87,1 mln teńgeniń 6 ótinishi maquldanyp úlgergen. Taǵy jarty mıllıard teńgeniń ótinishteri qarastyrylý ústinde. Baısal Amanollauly sharýalar otandyq 8 zaýyt-kompanııadan kombaın men traktorlar, aspaly qural-jabdyqtar, túrli agregattar satyp alý múmkindigine ıe ekenin atap ótti.
О́kinishke qaraı, keıbir sharýashylyqtar qyzyǵatyn tehnıkalar bizde óndirilmeıdi ári keıbir agregat túrleri 205 mln teńgeden asyp ketip jatady. Al qarjy uıymdary túrli syltaý aıtyp, ótinishti qaraý merzimin jarty jylǵa deıin sozyp júrip alatyny taǵy bar. «QazAgroQarjy» kompanııasynyń tarapynan kezdesetin túrli qıyndyqtar sharýalardyń meselin qaıtaryp, ol jaqqa jyldar boıy attap baspaıtyn aǵaıyndarymyz da barshylyq. Sebebi qujat jınaýdaǵy bıýrokratızm, áldebir qaǵazǵa qol qoıý úshin 200-300 shaqyrym jerge sabylyp baryp qaıtý, ótinishti qaraý rásimin uzaqqa sozý, alynatyn tehnıkanyń nesıesi bitpeı sharýaǵa basybaıly berilmeýi sııaqty máseleler sharýa baqqan azamattarǵa unamaıdy.
«Orazbaev» sharýa qojalyǵynyń basshysy, oblystyq máslıhattyń depýtaty Saılaý Orazbaev jańa tehnıkanyń ıgiligin kórip otyrǵan egin ósirýshilerdiń biri. О́z áriptesteriniń muńyn muńdap júrgen azamat qazir elimizde taratylyp jatqan jeńildikti nesıege qajet tehnıkalardyń kóbin satyp alý múmkin emes dep otyr. Sebebi kóp agregattar elimizde qurastyrylmaıdy. Al bólingen 40 mlrd teńge barlyǵynyń jyrtyǵyn jamaýǵa jetpeıtini málim.
«Bizge ónimdiligi joǵary «Djon Dır» sekildi qýatty traktorlar kerek. Al ondaı tehnıkanyń quny qazir Qazaqstanda 220 mln teńgege jetken. Jyl basynda ımport kombaındy 80 mln teńgege alamyz dep oılastyryp qoıǵanbyz, jýyrda qarasaq, baǵasy birden 120 mln teńgege kóterilip ketipti. Tehnıkańyz zamanaýı ári ónimdiligi joǵary bolmasa, naýqandy ýaqytynda aıaqtap shyǵý múmkin emes. Onyń ústine sońǵy jyldary egis tanaptary ulǵaıyp, ártaraptandyrylýda. Negizi dándi daqyldy orýdyń ózindik merzimderi bar. Eger sol kezeń ishinde jınap úlgermeseńiz, ala jazdaı baptaǵan eginińiz rásýa bolady. Muny tájirıbeli astyq ósirýshi retinde jaqsy bilemin. Al usaq sharýashylyqtardyń jaǵdaıy tipti qıyn. Olar qolyndaǵy eski tehnıkasyna qaraılap, shyqpa janym, shyqpamen otyr. Egistigin keńeıtýge, dándi daqyldardyń ózge túrlerin ákelip egýge, jazda túrli agrotehnıkalyq sharalardy júrgizýge múmkindigi joq. Kóbi kóktemde tuqymdy seýip tastaıdy da, jaz boıy Jaratqannan jańbyr tileıdi. Sebebi olarda bizdegideı tehnıkalyq áleýet joq. Sondyqtan memleketimiz baǵdarlama ázirlegende eń áýeli sondaı azamattarǵa kómektesýdi oılaýy kerek», deıdi sharýa ıesi.
Depýtat buǵan qosa usaq sharýashylyqtardy biriktiretin kooperatıvter qurý isi de baıaýlap qalǵanyn qynjyla jetkizdi. Bul máselemen jergilikti atqarýshy bılik aınalysýy kerek dep esepteıdi. Kooperatıvter quny qymbat tehnıkalardy satyp alýda kóptegen artyqshylyqqa ıe. Sharýalar eń áýeli lızıngti birlesip ótep, ortaq tehnıkanyń qyzyǵyn kezektesip kóredi. Ony naýqan sońynda ózge sharýashylyqtarǵa jalǵa berip, shyǵynyn shyǵaryp alýǵa da bolady eken.
Sóz sońynda aıtarymyz, tozǵan tehnıka minip júrgen otandyq sharýalardy qoldaýǵa Úkimet tarapynan arnaıy baǵdarlama qabyldanýy kerek. Ári bul jerde qarjy uıymdarynyń keń tańdaýy bolǵany da durys bolar. «QazAgroQarjy» kompanııasy monopolıst retinde tehnıka jańartýǵa aıtarlyqtaı úles qosa almady. Endeshe lızıngtiń jańa tetigin oılap tabatyn ýaqyt jetken syńaıly.
Pavlodar oblysy
