Aıtalyq, eki jarym jyldyń aldynda mońǵol arheologteri Hývsgel (Hóvsgól) aımaǵy terrıtorııasynda ornalasqan Ulan-Ýla (Ýlaan-Ýýl) sumyn jerindegi Qoryq taýyna arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen bolatyn. Olar osyndaǵy 13 jáne 21 nómirli qorǵan-obadan altynnan jasaǵan jarty Aı men bútin sheńberli dóńgelek Kúnniń beınesin tapty.
Jumys tobynyń jetekshisi tanymal arheolog Ulan-batyr qalasyndaǵy Mońǵol ulttyq mýzeıiniń ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy, tarıh ǵylymynyń doktory J.Baıarsaıqan taratqan málimetke júginsek, aldyn ala boljam boıynsha bul jádiger XIII-XIV ǵasyrlarǵa tán buıym kórinedi. Jádigerlerdi jasaǵan sheber – qańyltyrlandyrylǵan juqa jalpaq altyn buıymdy qaıshylap, qıyp Aı men Kúndi jasaǵan degen paıym aıtypty mamandar.
О́ıtkeni dóńgelek altyn Kúnniń ólshemi – 50, 33 mm bolsa, Aıdyń kólemi – 41, 54 sm eken. Sýretten kórip otyrǵandaryńyzdaı Kúnniń eki jaq shetinde qos tesik bolsa, qabyrǵa tárizdi jarty Aıdyń oń jaq buryshy jyrylǵany baıqalady. Demek, bul zattar rıtýaldyq mańyzǵa ıe. Bular qurmet tutatyn zatta nemese rásimdik buıymda shaptalyp, joralǵy retinde bekitýli turǵan tárizdi. Buǵan jádigerlerdiń betindegi tesikter dálel.
Al bizdiń paıym boıynsha, atalǵan jádigerler ortaǵasyrlyq mura bolǵanymen, onyń rýhanı-tanymdyq máni myńdaǵan jyldyń aldynda jatyr. Iаǵnı bul dúnıeler bizdiń baıyrǵy ǵun babalarymyzdan beri úzilmeı kele jatqan dástúr jalǵastyǵy sııaqty. Dál osy pikirdi jergilikti ǵalym-oqymystylar da qýattap otyr.
О́ıtkeni kóshpeli dala turǵyny ǵundar jaıly kóptegen derek jazyp qaldyrǵan qytaıdyń Han patshalyǵynyń (b.z.d 206 – b.z. 220 j) tarıhshysy Syma Sıan (b.z.d 140-86 j) óziniń «Tarıhı jazbalar» atty eńbeginde: «Ǵundar patshasy Shanıý tańerteń shyqqan kúnge, keshke batqan aıǵa qarap minájat jasaıtyn qatań dástúri bolǵan», dep jazady. Osy derekten biz ejelgi ǵundar Kún men Aıdy qadir tutqanyn baıqaımyz.
Osy oraıda, kóne túrkilerdiń uıyq mekeni О́túken qoınaýynan tabylǵan altyndy Aı men jaryq Kún joǵaryda Maǵjan aqyn aıtqandaı, Kúnnen týyp, júzin otty jalynǵa jýǵan babalarymyzdan jalǵasqan mura ekeni anyq. Onyń syrtynda bir-birine irkes-tirkes ornalasqan Aı men Kún qazirgi táýelsiz elimizdiń Memlekettik Týynda beınelengen qyran Búrkit pen shashaqty Kúnniń úılesimdi formasynan aýmaıtyny tańdanarlyq.
«Jalpy, mundaı beıneler buǵan deıin Mońǵol dalasyna júrgizilgen qazba jumystary barysynda ǵun bıleýshilerine tán obalardan kóptep tabylýda. Osy oraıda, orta ǵasyrda álemge bılik júrgizgen Shyńǵys qaǵan ımperııasy ózinen buryn ómir súrgen ejelgi kóshpendilerge tán yrym-joralǵylardy berik ustanǵany málim. Bul jádigerler osynyń dáleli», deıdi J.Baıarsaıqan.
