ERIKSIZ TABYNDYRADY

(Esse-ekspromt) Ár pende jaınaǵan jaryq dúnıe esigin óz úni, óz bitimi, óz minezi, óz taǵdyry, óz jaratylysymen ashady. Qasym Jákibaev... Onyń akterlik bolmysy qazaq sahnasynda buryn-sońdy bolyp kórmegen ózgeshe bir qubylys ekendigi bul ónerdiń tylsym syryn jan-jaqty tereń zerdelep, salıqaly, dáıekti, toqtamdy oımen tolǵaıtyn asa bilikti teatr mamandarynyń ózin árqıly tolǵanysqa salýmen keledi. Qasymnyń ómirdegi, sahnadaǵy is-áreketi, adam­darmen qarym-qatysy, dúnıedegi, qoǵamdaǵy keı qubylysqa synshyl, tákappar jannyń zildi mys­qylymen myrs etýi, ne bolmasa aıasy tar syǵyr kózinde jalpaq jatqan jalǵannyń kórkeıip, gúldep turýy... osy qalpymen dýyldaǵan kópshiliktiń ishinde boıyn jasyrǵan tulpardaı eleýsiz ǵana júrip, ár kez jurt nazaryn ózine eleń etkizip, tańǵaldyra, oılandyra, tabyndyra tartatyn sırek qasıeti jeti qat jer astynda jatqan tańǵajaıyp qupııa bir. Onyń tuńǵıyq syryna ený úshin sheshen dombyranyń qulaq kúıin keltiretin syrshyl júrekti, názik sezimdi, baısaldy kúıshiniń qııamet áreketindeı joıqyn áreket kerek. Qasym –oqys qylyqty, tosyn minezdi akter. Tipti, sahna tabıǵatyn jete meńgergen ǵulama rejısserdiń qııalynda joq akterlik is-qımyl osy Qasymnyń shynaıy da shynshyl seziminen emin-erkin shyǵyp jatady. Osy qubylysty oılaǵanda ol baǵzy bir uly akterlerdi eske túsiredi. Aıtalyq, keıde biz Innokentıı Smoktýnovskııdi – “Gamlet”, Vecheslav Tıhonovty – “Shtırlıs” dep qalamyz. Sháken Aımanovty – “Otello”, “Petrýchchıo”, Nurmahan Jantórındi – “Shoqan”, Kamal Qarmysovty – “Jantyq” deımiz. Al, Qasym bolsa – “Dersý”. Ol osy Dersýimen uly akterler galereıasyna kirip tur. Qaı kezde, qandaı sátte, qandaı jaǵdaıda kórseń de Qasym: “Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla!” dep, Abaıdyń oıly sózin aıtyp, ózińe synaı qarap, sıqyrly sezimmen býyp, ar jaq-ber jaǵyńnan ótken qysyq kózi jasaýraı jypylyqtap, “oınap” turady. Dál osy kózqarasy ataq pen dańqqa kúpinip, ózin-ózi... tipti, óz keıipkerin umytqandaı bop, dúıim jurttyń tóbesinde bulǵaqtap júrgen keıbir meımanasy asqan, ózimshil de tákabbar akterlerdiń susyn basady. Jaı ǵana ezý tartyp turyp, táýbasyna keltiredi. Sonysyna dáıim qaıran qalatyn Qallekı... teatr korıfeıleriniń alyby-kádimgi Qalıbek Qýanyshbaevtyń: “Á, Jákibaıdyń bul Qasymy myna beıopa dúnıeniń mıymyz, zerdemiz jete bermeıtin kúıdirgi mashaqatymen Anasynyń altyn qursaǵynda jatyp-aq oınaǵan sabaz. Bizdiń yrqymyzǵa kelmeı júrgen ómirdiń sol “oıynyn” sahna men kınoda Qasym qalaı-qalaı kórsetip júr. Dúnıemen, adamdarmen, mezgilmen, qoǵamnyń keleńsiz qylyǵymen oınaıdy, ol! Tekke oınamaıdy. Ár isinde Don Kıhot sekildi izgilik...” degen sózin qazaq teledıdarynda bizben biraz jyl birge qyzmet etip, áriptes bolǵan, jany jaısań tamasha rejısser Saparǵalı Sharıpov jıi-jıi aıta beretin edi. Saparǵalı Sharıpov kezinde Qazaqtyń jas­óspirimder teatrynda (TIýZ) rejısser Murat Qosybaev ekeýi aıtýly-aıtýly spektaklder qoıǵan rejısserlerdiń ishinde bilimi, oı-órisi, ishki mádenıeti baı, erekshe jarqyraǵan bir jarqyn tulǵa edi. Biz sol kezderde KazGÝ-diń ónerpazdar úıirmesinde “Aqbópe”, “Aıman-Sholpan” pesalaryn osy Saparǵalıdyń rejısserlik jetekshiligimen sahnaǵa shyǵardyq. Tipti, “Aıman-Sholpan” pesasynyń sátti qoıylǵany sondaı, ony biz (bul spektaklge qatysqan belgili til mamany, akademık О́mirzaq Aıtbaev, Atyraýdaǵy H.Dosmuhamedov atyndaǵy ýnıversıtet professory, tarıhshy Jıenbaı Bakıev, qudaıǵa shúkir, ortamyzda júr) TIýZ-diń sahnasynda da kórsettik. Sóıtip, bizdiń TIýZ-ben baılanysymyz erekshe boldy. Teatr ónerine qyzyǵyp, jastyq qııalmen arman qýǵan sondaı romantıkaly, shabytty kúnderde Baıdilda Qaltaev, Ámına О́mirzaqova, Mákil Qulanbaev, Muhtar Baqtygereev, Atageldi Ismaıylov jáne, sóz joq, Qasym Jákibaev qatysatyn spektaklderdi kórý jan dúnıemizdiń rýhanı qajettiligine aınaldy. Osy birtýar akterlerdiń ishinde Qasymnyń akterlik sheberligi esh aktermen salystyrýǵa bolmaıtyn qubylys ekendigi bizdi osy kúnge deıin tebirentedi. Qasym “Altyn saqada” – erketotaı Sarman, “Esirtken erkede” – Erke, “Gamlette” – Polonıı, “Áke taǵdyrynda” – Jeńisbek, “Jaraly gúlderde” – Qasym, “Qýyrdaq daıynda” – Erejepti oınady, bul tek tilge tıek bop oralǵan spektaklder ǵana, áıtpese, Qasym somdaǵan basqa da keıipkerler bir-birine uqsamaǵan keıippen oılandyryp, tolǵandyryp, qaıran qaldyryp, kóz aldymyzda jeke-jeke tur. Árqaısysy bir-bir tıp! Tek qana Qasymnyń tıpi! 1961 jyly Qasym “Dersý Ýzala” fılminde oınap, kúlli sovet eli ǵana emes, álem jurtyn tańǵaldyrdy. Osy fılm túsiriler kezde, álbette, basty keıipker Dersýǵa búkilodaqtyq konkýrs jarııalanǵan. “Menmin” degen nebir ataqty pań kókirek akterler túıisip, baq synasqan. Mine, talanttyń baǵy tarazyǵa túsken osy bir qıyn sáttegi keremet epızodty Saparǵalı Sharıpov bizge bylaı dep aıtatyn-dy: “Myna bir epızod, elestetip kórińdershi, Dersý fılmde syńsyǵan kók ormannyń ishinde jolbaryspen betpe-bet kezdesýge tıis. Al, kıno-kıno... oıyn-oıyn... ómir bar emes pe, ómir? Osy fılm úshin ártis jazataıym túzdiń azýly ańy jolbarystyń tyrnaǵyna iligip, op-ońaı jem bolýy kerek pe? Jolbarys tyrnaǵynan qalaı aman qalady, ol? Oǵan ne kepil? Qudaı saqtasyn, osy jan keshti epızodty qalaıda túsirý kerek. Kınony kóteretin epızod ol. Sózdiń qysqasy, “men myqtymyn” dep ózine ózi senip kelgen talaı ártis jolbarysty kórgende tilderi baılanyp, záreleri ushyp, tipti, keıbireýi butyna jiberip qoıyp, tura qashqan... al, Qasym... Qasym sol jolbaryspen betpe-bet túıisti. Dál osy sátti kórdińder, báriń. Eske túsireıin... Qasym jarqanattaı qaltıǵan qalpy. Qolynda dorbasy. Saspady. Jolbarysqa birdeńe dep mińgirlep tur. Aıaǵy da, qoly da qaltyraǵan joq. Jolbarysty kózben arbap, adamnyń oı-qııaly, sanasy jete bermeıtin bir ym... ıá, mımıka, ol... sonyń sı­qyrly qımyly. Mımıkanyń únsiz qudiretimen atylýǵa shaq qalyp, jıyrylyp turǵan jolbarystyń susyn basty, ol. O, toba, solaı boldy. Qazir oılap qarasaq, ol keı­bir kınolarda sırek kezdesetin qııamet epızodtardyń ishindegi eń qııameti eken. Qasymǵa eriksiz tańǵalasyń. Biz Qasymmen dáıim birge júremiz. Onyń qyr-syryn jetik biletin sekildimiz. Biraq, ol sóz – jadaǵaı ǵana túsinik. Qasym biz úshin áli de kózimiz jete bermeıtin alys álem, jumbaq jan. Akterlik qyrynyń qupııa syrlary qatpar-qatpar bop buıyǵy jatyr”. Saparǵalı aıtqan álgi fılmdegi qas-qaǵym sáttik epızod Qasymnyń qudiretti talantyna eriksiz bas ıgizedi. Kıno ónerinde tek “Dersý Ýzala” ma, Qasym “Jansebil” fılminde-eki qol, eki aıaǵy joq múgedek qart, “Mahabbat beketinde” – ata, “Qyzǵysh qus” fılminde – poıyz jolynda óziniń kim ekenin umytyp, táltirektegen maskúnem... e, mundaı-mundaı esten ketpes basqa da keıipkerler taǵdyry jetip jatyr. Olar Qasymnyń qaıtalanbaıtyn akterlik galereıasy. Sondaı keıipkerlerdiń biri – “Qan men ter” fılmindegi – Sýdyrahmet. Osy roldi oınaý Qasymnyń úlesine tıgende shyǵarma avtory, ataqty jazýshy Ábdijámil Nurpeıisov: “Joq. Bolmaıdy. Meniń Sýdyrahmetim boıy bıik eńseli jan. Myna Jákibaev degeniń... usqyny kelmeıdi. Sýdyrahmet emes, ol. Kelispeımin. Basqa akter tabyńdar!” dep shala búlinedi. Biraq, fılmdi túsiretin rejısser Ázirbaıjan Mámbetov Qasym Jákibaevtiń akterlik bolmysyn dáıekti sózimen jan-jaqty dáleldep, Nurpeıisovti amalsyz kóndiredi. Qasym Sýdyrahmetti keremet oınap shyǵady. Mundaı sáttilik kez-kelgen akterdiń mańdaıyna jazyla berse, káni! Árkimniń ózi súıetin akteri bar. Qasym – meniń akterim! Onyń akterlik kelbetine oılana kóz salsam, ár kez sonaý elýinshi jyldardyń aıaǵy bolý kerek, fransýzdyń “Chelovek s tysıachıý lıs” dep atalatyn fılmin kórgen kezim... osy fılmdegi ataq-dańqy jer jarǵan akterdiń sahnadaǵy, turmystaǵy ómiri meni tań-tamasha qaldyrady. Fılmde sol akterdiń jalǵyz uly úıde jeke qalǵanda onyń ártúrli maskilerin kıip alyp, akter bolýdy armandap, ózinshe baǵzy bir keıipkerdiń rólin “oınap” otyratyny bar. Bir joly ákesi onyń osy tirligin kórip qalyp, betindegi maskany julyp alyp: “Endigári tıispe buǵan!” dep zekip tastaıdy. Sonda ákesiniń myna isine qorynyp, yzaǵa býlyqqan balanyń: “Áke, sende maskanyń myńy bar emes pe, sonyń bireýin de qımaısyń ba, maǵan? Men de sen sııaqty ataqty akter bolǵym keledi” deıtin sózi osy kúnge deıin jadymnan shyqqan emes. Sol qudiretti fransýz akteri sııaqty teatr sahnasynda, kınolentalarda Qasym jasaǵan keıipkerlerdiń bireýin ǵana bir jas akterǵa bul qudaı bere salsa, sol akter qalaı-qalaı shalqyr edi, a? Bálkim ol, sol keıipkerdiń býymen asqaqtap, jer men kóktiń ortasynda qolǵa tımeı keter me edi, meımanasy tasyp. Al, Qasym bolsa ózi oınaǵan keıipkerlermen jaı ǵana ǵumyr keship, eleýsiz ǵana ortamyzda júr. Onyń ulylyǵy da osy qarapaıym qasıetinde bolar... Osy jerde taǵy bir epızod oıǵa oraldy. Umytpasam, 1963 jyldyń altyn kúzi. Bir joly áıgili akter ári kınorejısser Sháken Aımanov qasynda úsh-tórt máskeýlik akterler men kınorejısser bar, radıo-teledıdardyń kon­serttik zalynda, shamasy bolashaq bir fılmine mýzyka izdedi me, biraz ánderdi sarsylyp otyryp tyńdady. Sharshaǵan bolýy kerek, ornynan turdy da zal ishinde ózimen-ózi bop, árli-berli júrip, únsiz ǵana oıǵa berildi. Bir kezde áldenege eleń etip, qonaqtaryna jalt burylyp: “Keshe sizder “Dersý Ýzala” fılminde oınaǵan Qasym Jákibaevtyń qandaı akter ekenin kórdińizder... Biz bárimiz aktermiz... Sizderge syrttaı bolsa da tanystyraıyn: Qalıbek Qýanyshbaevty alyńyz, oıly kúńirenisimen “Abaı” dramasyn bir ózi kóterdi. Qyz Jibektiń kim ekenin “Qyz Jibek” operasynda bulbul áýezdi perishte – Kúlásh kórsetti. “Birjan-Sara” operasynda án suńqary Birjan sal bop Ánýarbek Úmbetbaev shyrqady. Iá, solaı da solaı, osyndaı keremetterimiz bar. Al, bireý eleıdi, bireý elemeıdi, onyń ja­ratylysy solaı... “Ol” dep otyrǵanym – genıı ssenıcheskogo ıskýsstva – Qasym Jákibaev! Osy shirkindi kókeıimde júrgen fılmime qalaı ǵana túsirsem eken?” dep óz-ózinen masattana sóılep jibergeni... Mundaı tańǵalysty lebizderde shek joq shyǵar, tegi... Ázirshe Qasym talantyna qulaı berilgen júregimniń qushtar lúpilin shaǵyn ǵana esse-ekspromtpen eptep tejeı turaıyn. Onyń sahnadaǵy, myna uly tirshiliktegi ómiri – birtutas uǵym. Birtutas bolmys. Myǵym monolıt! О́zine tabynǵan jandardyń mahabbat qýatymen ǵumyr keship kele jatqan Táńir Syıy!