Qos shanaqtan turatyn soqpaly-shýly aspaptyń bitimi qumsaǵat tárizdi. Emen, qaıyń, qaraǵaı syndy qatty aǵashqa buzaý terisin qaptaý arqyly dúnıege kelgen dúńkildek – jasalý ádis-tásili jaǵynan kúrdeli aspap.
Ereksheligi sol, qos dúńkildekti qos qaptaldan soqqanda kúı sazynan «Eskendir» sózi estiledi. Ańyzǵa sáıkes Iran men Turan ólkesin jaýlap alǵan Eskendir Zulqarnaıyn zamanynda 400 ǵalymdy jınap, daýysy birneshe shaqyrym jerge deıin estiletin aspap oılap tabýdy buıyrady. Mundaı aspap jasalyp, oǵan «qos dúńkildek» degen ataý beriledi.
Etnograf, jıhangez-saıahatshy V.Krestovskıı óz qoljazbalarynda qos dúńkildek týraly balaı deıdi: «Qos shanaǵy qazanǵa uqsas etip qyshtan quıylǵan alyp aspaptyń beti birneshe eliktiń terisimen qaptalǵan. Ony aǵashtan jasalǵan birneshe urǵymen dúńkildete soqqanda daýysy men gýili óte alysqa jetedi. Aspaptyń ereksheligi sol, ony oınaǵanda «Eskendir», «Iskander» degen sóz anyq estiletin bolǵan».
Ulttyq aspaptar – halyq mádenıetiniń tarıhy men tamyrynan syr shertetin rýhanı mura. Kóshpeli ómir saltynyń ajyramas bóligine aınalyp, halyqtyń dúnıetanymynan habar beretin mundaı buıymdar jaıly ańyzdar az emes. Ár aspaptyń shyǵý tarıhy týraly málimetterge úńilseńiz sol zamannyń tirshilik arnasyna saparlap qaıtqandaı áser alasyz. Olardan shyǵatyn alýan túrli dybystar da dáýirler dıdaryna úńilýge shaqyrady.
Baıan MURATBEKQYZY,
QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdenti
