TIL jáne WORD

Mátindik redaktordy elimizde kompıýter tehnıkasy paıda bolǵaly beri qoldanyp kelemiz. Áıtse de onyń bar múmkindigin tipti 5 paıyzǵa paıdala­nyp otyrmyz ba?  Árıne, jazamyz, túze­temiz, mátindi túrlendiremiz, áripterdi ár­leımiz, ınterval, kolontıtýl degenniń ne ekenin bilemiz. Biraq onyń syrtynda Word-tyń ózge de mol múmkindik usy­nyp otyrǵandyǵynan habarsyzbyz. Bul «habarsyzdyq» jeke qoldanýshy tur­ǵysynan ǵana emes, jalpy til ǵylymy, akademııalyq, memlekettik deńgeıdegi habarsyzdyq. О́ıtkeni elimiz boıynsha júz paıyz qoldanystaǵy mátindik baǵdarlamaǵa áli kúnge nazar aýdaryp, ony jetildirýge, damytýǵa qadam jasalǵan emes. Bıll Geıtstiń daıyn baǵdarlamasyn, onyń bizdiń elimizde satylýy úshin qazaq tilindegi (álemdegi 86 tildiń ishinde) jasalǵan nusqasyn paıdalanǵanymyzǵa qanaǵat etip kele jatqan jaıymyz bar.

Bizge emle kerek emes pe?

Orys tilindegi Word ondaǵy mátin­niń orfografııalyq qatesin shıqan­daı qyzyl etip kózińe kórsetip beredi. Pýnktýasııalyq qateni kók syzyqpen, stılıstıkalyq qateni jasylmen syzady. Al qazaq tilindegi nusqasynda mundaı múmkindik joq. О́ıtkeni baǵdarlama­ǵa tilimizdiń emlesi engizilmegen. Qate jazylǵan, baıqamastan qate terilgen, emlege sáıkes kelmeıtin sózdiń du­rys nusqasyn, ıaǵnı resmı til ǵylymy, aka­demııalyq ǵylym «qazaq tiliniń normasyna saı keledi» dep tanyǵan nusqasyn kórsetip, durys nusqasyn usyna almaıdy. Nelikten?

Sebebi qazirgi qoldanystaǵy Word-ta qazaq tiliniń orfografııasy men pýnk­týasııasy joq, tipti resmı sózdik qory jasalmaǵan. Baǵdarlama múmkindigi bola tura qate sózdi durys nusqamen salystyra almaıdy, óıtkeni sózdik bazasy joq, nege súıenerin bilmeıdi. Qazaq tili kompıýter úshin túsiniksiz sımvoldardyń jıyntyǵy ǵana. Mysaly, Word syrttan, ınternetten kelgen mátindi tekserip shyǵýǵa mindetti. Qazaqsha mátin jańadan ashylǵanda, ony orys tiliniń orfografııa­sy turǵysynan bir tekserip, qyp-qyzyl etip astyn syzyp, tolyqtaı qate dep tanıdy da «emle qateleriniń shamadan tys kóp bolǵanyna baılanysty túzetý múmkin emes» dep qo­lyn bir silteıdi. Baǵ­darlamanyń óte ma­ńyzdy fýnksııasyn qazaq ózine qajet dep tappasa, tiliniń tazalyǵyn, saýattyly­ǵyn kerek etpese, Microsoft-qa ol ne kerek?

Osy sebepti baǵdarlamada qateni ­bir­den kórsetetin qyzmet bolmaǵandyq­­­­­tan, kez kelgen qoldanýshy kompıýter­­de má­tindi tergen kezde óziniń saýatty­lyq deńgeıine, tildi sezinýine, ádebı jadyna ǵana súıenedi. Sondyqtan da sózderdi «qudaı aýzyna qalaı saldy», solaı jazady. Tynys belgilerin «kó­ńili túsken jerge» qoıa salady. Qazaq tilindegi kez kelgen qujatta, qatynas is qaǵazdarynda, maqalalarda, tipti ádebı qoljazbalar­da qateden kóp nárse joq. Tilimizdiń elektrondy jazý quralynyń qyzmetinde osyndaı «qate­túzetkish» bolmaǵan­dyq­tan, oqýshylar men stýdentter, tipti muǵalimder de saýat­syz jazady. Kóbisi «n» men «ń»-dy, «u» men «ú»-ni shatastyrady. Eger mátindik redaktor osy qatelerdiń astyn qyzylmen syzyp kórsetip, qashan túzetpeıinshe eskertýin «almaı turyp alsa», sol  túzetýler ar­qyly-aq qazaqtildi qoldanýshynyń saýat­tylyǵy artar edi. 

Kóp joqtyń qasynda taǵy bir joǵy­myz bar, ol – Word-ta orfoepııamyz­­dyń bol­maýy. Til ǵalymdarynyń qa­jy­mas eńbeginiń nátıjesinde 61500 sózdi qam­tıtyn «Qazaq tiliniń orfoepııalyq sóz­digi» jasalǵan (2004 j.). Sózderdiń aıtylýyn, durys dybystalýyn orfo­epııalyq erejelermen rettegen, sóz má­denıetiniń saqtalýyna qosylǵan úlken úles. Biraq tırajy tatymsyz – 3000 dana, tipti kitaphanalarǵa jetpeıdi. Al bul qyzmet barshaǵa qoljetimdi bolý úshin onyń elektrondy nusqasyn basqa tilderdegideı, Word-tyń bir fýnksııasy retinde iske qosýymyz kerek. Arnaıy sımvoldy basqanda sózdiń durys dybystalýyn, aıtylýyn estı alatyndaı múmkindik bolýǵa tıis. Bul – til úırenýshige ǵana emes, akterlerge, dıktorlarǵa, ǵalym­dardyń ózine, jalpy halyqqa qajet dúnıe.

Word tildi damyta ma?

Word-tyń korrektorlyq qyz­metinen týyndaıtyn taǵy bir qubylys bar. Máselen, óz basym ınternetten júk­te­gen orys tilindegi kitaptardy oqyǵanda, kóbinese sanskrıtten engen sózder nemese jańa termınderdi, ataýlar men sheteldik avtorlardyń aty-jóni tárizdi orys tiliniń sózdik qoryna áli enbegen sózderdi mátindik redaktordyń qate re­tinde belgilep bergenin kórgende únemi túzetip otyramyn.

Mysaly, dál qazir ashyp otyrǵan kitapta «transpersonalnyı» jáne «randomızırovannoe» sózderi qate retinde qyzylmen syzylyp tur. Birinshi sózdiń durys nusqasyn Word ony ekige bólip «trans personalnyı» dep kórsetse, ekin­shi sózdiń durys nusqasy múldem joq deıdi. Sol kórsetilgen sózderdi, má­­tin qan-josa bolyp turmaýy úshin tin­týirdiń oń jaq túımesimen (batyrmasymen) basqanda ashylatyn terezelerdiń ishindegi «sózdikke qosý» komandasy arqyly orys tiliniń Word-taǵy sózdigine qosamyn. О́ıtkeni birinshi termın paıda bolǵaly jarty ǵasyrdan asty, al ekinshi anglısızmniń de ómir súrýge haqy bar, «randomnyı» sózi (random – kezdeısoq) kópten beri qoldanysta. Endi kitaptyń búkil mátinindegi osy sóz­der birden «durys» dep tanylady. Keıinnen, baǵdarlamanyń jańartylýy (program update) júrgen kezde, osy sózder Windows-ty qoldanatyn barlyq kompıýterde orys tiliniń sózdigine qosylady da, budan keıingi mátinderdiń ishindegi osy sóz endigi jerde zamanaýı orys tiliniń birligine aınalady.

Al endi qazaq tilindegi mátin Word redaktorynda osy jolmen óńdeletin bolsa, bárimiz de osylaı jasaıtyn edik qoı. Sol arqyly tilimiz jańa sózdermen tolyǵatyn edi. Avtorlardyń ózindik stılıstıkasynan týatyn sózder, neologızmder, jańa termınder, dıalekt sózder, jańa sózjasamdar ózdiginen qosylar edi. Abaıdyń «zınhar» sózinen bastap, barlyq aqyn-jazýshynyń ózindik sózderi bar. Ásirese ol aqyndarymyzda kóp, al Tynyshtyqbek Ábdikákim aǵamyzdyń shy­ǵarmashylyǵyn bul turǵydan alǵanda mundaı avtorlyq sózderdiń keni deýimizge bolady.

Árıne, bul jaǵdaıda ózge de myń­da­­ǵan qoldanýshynyń ózindik sózderi, sóz­­jasamdary  akademııalyq ǵylym áli de «durys», «qazaq ádebı tiliniń ere­jelerine saı keledi» dep tanymaı jatyp, sózdik qorymyzǵa qosyla beretini anyq. Mysaly, taıaýda ǵana Reseıde «orys tiliniń orfografııalyq sózdigi shaýrma, teroborona, telegram-kanal, shtrafızolıator, antıvakser, býmery, pogýglıt, pokerfeıs tárizdi 149 sózben tolyqty» dep habarlandy. Bul sózderdi «vpechatlenıe» sózindeı N.Karamzın tárizdi jazýshy oılap tapqan joq, bular eńbek, turmys, ómir prosesinde paıda bolǵan sózder. Qazaq tilinde de dál osyndaı úrdis júrip jatyr. Al til mamandary olardy arshyp, keregin alyp, kereksizin tastap, tilimizge udaıy monıtorıng jasap otyrýy kerek. Bálkim, til tek aýyzeki jolmen ǵana emes, termınder men neologızmder jasaý arqyly ǵana emes, ınteraktıvti jolmen, qazirgi zamanaýı jazý quralynyń kómegimen de damýy kerek shyǵar? Búginde sózdik qory bir mıllıonǵa jetken aǵylshyn tili osy jolmen baıyp otyr.  Sondyqtan da eń aldymen Word-qa tilimizdiń tezarýsyn – onyń leksıkasyn tolyq qamtıtyn sózdik qoryn engizip, emlesin iske qosý kerek.

Til baılyǵy Word-ta bar...

Kelesi bir úlken másele – mátindik redaktorda sınonımder sózdiginiń bol­maýy. Word-tyń aǵylshyn, orys tilderindegi nusqalarynda sózdi terip otyrǵan kez­de onyń sınonımderin tintýirdiń oń jaq túımesin basqanda ashylatyn fýnk­sııalardyń ishinen «sınonımder» tereze­sinde tizilip turatyn sózderden tańdap alýǵa bolady. Biz bul jaǵynan da taza maqrumbyz.

Sınonımderdiń mańyzy jóninde bir ǵana mysal keltireıik. «Máselen, qazaq tilinde bet, júz, túr, tús, kelbet, kórik, óń, ajar, shyraı, pishin, keskin, dıdar, nusqa, reń, raı, álpet, usqyn, músin, nysaı, súreń, sıyq, suryq, turpat, báden, syqpat, ár, porym, poshym, syńaı degen sınonımder bar eken (Á. Bolǵanbaev. Qazaq tilindegi sınonımder sózdigi. 1962 j. 63-bet). Eger osynsha syńarlarynyń ornyna «bet» degen bir ǵana sózdi qaldyrsaq, tilimizdiń qalaısha baılyǵy bolmaq? Ondaıda kórkem sóıleýdiń ózi múmkin be? «Usqyny jaman eken» degenmen «beti jaman eken» degenniń áserlik máni birdeı me?» deıdi Beksultan Nurjekeev aǵamyz bir polemıkalyq maqalasynda.

Eger bir ǵana «click» – túımeni bir basý arqyly onyń kóz aldynda kez kelgen sóz­diń sınonımderi tizilip turatyn bolsa,  adam ­ol mátinniń sońyna deıin «bet» dep tópe­leı berer me? Álde sózderdiń qısyn­dy, ­oryndy, retti, úılesimdi, nanymdy, dáleldi, raýa, sáıkes sınonımderiniń ishi­nen bireýin tańdar ma edi? Word mátindik redak­torynyń qazaqsha nusqasynda, ıaǵnı ana tilimizdiń zamanaýı jazý quralyn­da osyndaı fýnksııanyń bolýy – jazý, sóıleý tilimizdi jadaǵaılanýdan saqtap, ár qazaqtan sheshen jasaı alar edi.

Obaly ne kerek, ınternette ınter­aktıvti qazaq tiliniń sınonımder sózdigi bar (https://sozdikqor.kz/sinonim), jaqsy jumys isteıdi, yńǵaıly-aq. Biraq ınter­netke qosylmaǵan kez kelgen úıdegi kom­pıýterdegi Word redaktorynda osyndaı barshaǵa qoljetimdi qyzmettiń bolýy tili­mizdiń baılyǵy úshin baǵa jetpes qun­dylyq bolar edi.

Bir qyzyǵy, Word-tyń burynǵy bir nusqasynda (1997 jylǵy Word-8 álde 2000 jylǵy Word-9 bolý kerek) sınonımder qyzmeti bar bolatyn. Onyń keıingi nusqalarda túsip qalýy ózimizdiń tarapymyzdan suranystyń, qajettiliktiń, talaptyń bolmaǵandyǵynan ekendigi túsinikti.

Qazaq tilinde qansha sóz bar?

Bireýler sózdik qorymyzda 2,5 mıllıon sóz bar dese, taǵy bir aqynymyz teledıdardan bir mıllıon degen sandy ataıdy. Internette «600 myń sózimiz bar, álemde sóz qorynan úshinshi oryndamyz» dep kórsetse, 15 tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde» 150 myńnan astam sóz ben sóz tirkesi engizilipti. Al  birtomdyq úlken túsindirme «Qazaq sózdiginde» 106 myń ataýly sóz ben 48 300 sóz tirkesi qamtylǵan eken. 1974-1986 jyldary shyqqan «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde» 66 myń 994 ataý sóz bar delingen. 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde» 92 myń 300 sóz qamtylypty (B. Qalıuly).

Al eger osy qaptaǵan sıfrlardy qas qaǵymda retke keltirip, júıelep, «naq osy kúni, Astana ýaqytymen 12.00 boıyn­sha qazaq tiliniń qorynda osynshama sóz tur» dep dál kórsete alatyn qural bar desem, sener me edińiz? Bul da – Word redaktory. Biraq ol úshin aldymen birshama eńbektenýge týra keledi: birinshiden elektrondy sózdik qorymyzdy quryp alýymyz kerek. Ol úshin qoldanystaǵy sózdiktermen qatar, qazir qolǵa alynyp jatqan Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn paıdalanýymyzǵa bolady. Tildiń Ulttyq korpýsy – ınternettegi tilimizdiń jalpy massıvi, qansha myń ret qaıtala­nyp tursa da sanalatyn, ınternettegi qazaq­tildi kontenttiń qýatyn aıqyndaı­tyn kórsetkish. Qazir ulttyq korpýsta 40 mıl­­lıonnan astam sóz bar eken. О́te az kórsetkish – orys tiliniń korpýsynda 1,5 mıllıard sóz bar.

Word-ta mátinniń statıstıkasy bar – oqshaýlanǵan mátinde qansha árip, qansha sóz bar ekendigin kórsetip beredi. Biz onyń syrtynda, Word-tyń tildik bazasymen jumys isteıtin tilimizdiń jalpy statıstıkasyn jasap alýymyzǵa bolady. Bul ortańqol programıstiń qolynan-aq keletin sharýa. Sodan keıin Word-qa sol elektrondy túrdegi sóz bazasyn engizip, «Qaıtalanyp turǵan sózderdi alyp tas­tap, ár áripten bastalatyn sózderdi álip­bı retimen tizimdep, sanyn kórset» dep pármen bersek jetkilikti. Sanaýly sekýndta daıyn bolady. «Sońǵy 30 kún ishin­de qosylǵan sózderdi kórset» dep te komanda bere alamyz. Iаǵnı tilimizdiń tirshilik tynysyn, damý prosesin naqty, realdy jaǵdaıda qadaǵalaýǵa bolady.

Árıne, bul jerde ǵalymdarymyzǵa «qolmen» de jumys isteýge týra keledi. Mysaly, «alma» sózi qaı jaǵdaıda zat esim (apple), qaı jerde etistik (do not take) ekendigin baǵdarlamaǵa «túsindirip», omonımderdi tanýdyń durys algorıtmin jasap berý kerek.

Sondyqtan da lıngvısterge kompıýter mamandarymen birlesip myqtap ju­mys isteýge týra keledi. Tilimizdiń statıs­tı­­kasy jasalsa, ǵalymdarymyzdyń ju­mysy da jeńildeı túser edi. Burynda­ry til ­mamandary ár sózge jeke kartoch­ka ashyp, taldaý jasap, onyń qoldany­lýy­nyń ­my­saldaryn kitap, jýrnaldardan izdep toltyryp otyratyn. Endigi jerde sóz­diń elektrondy nusqasyn alyp, onyń qol­danylýyn Ulttyq korpýstan, qala berdi Google-den izdeı alady, tipti bul prosesti avtomattandyrýǵa da bolady.

Demek óz tilimizge ózimiz «ıe bolyp», onyń sandyq, sapalyq kórsetkishterin naqtylap alý, ony realdy onlaın jaǵ­daıda qadaǵalap otyrý – óz erkimizdegi, óz qolymyzdan keletin sharýa, tek keshik­tirmeı qolǵa alsaq bolǵany.

Telefondaǵy tozaq

Word – tilimizdiń resmı elektrondy jazý quraly. Jeke qoldanýshy, barsha halyq, mekemeler, resmı organdar men mektep-ýnıversıtetter, oqýshy men izdenýshi, muǵalim men akademık, bári-bári osy mátindik redaktordy qoldanady. Munda atalǵan kemshilikter – sózdik qor, orfografııa, sınonımder sózdiginiń, orfoepııanyń joqtyǵyna qaramastan, ol únemi qoldanysta. Árqaısymyz bilim deńgeıimizge qaraı qatesiz jazýǵa, tildik mádenıetti saqtaýǵa tyrysamyz. Biraq qazirgi zamanaýı jaǵdaıda odan ózge, barlyq halyq, ultymyz, jurtymyz tola­ıym, tutasymen qoldanatyn taǵy bir til­dik jazý quralymyz bar. Ol – smartfon.

Tilimizdiń naqty qoldaný deńgeıiniń, ultymyzdyń saýattylyq deńgeıiniń bú­gingi kúngi eń dál, anyq, naqty kórsetkishi – osy smartfondardaǵy tildik qatynas. 

Qazirgi eń keń taralǵan WhatsApp-ty ashyp kórseńiz – qate jazý, qazaq sózderin orys áripterimen terý, tynys belgileriniń bolmaýy, sózderdiń ádeıi burmalanýy, «nestevatsyn» (ne istep jatyrsyń), «shgaın devatyrmgo» (shyǵaıyn dep jatyrmyn ǵoı) sııaqty turpaıy sózjasamdar, dóreki, oǵash sózder, sózderdi aıtylýymen jazý, orys jáne qazaq sózderinen qoıyrt­paq jasaý sııaqty lıngvıstıkalyq quby­lystardyń bári osynda. Ana tilin syılamaý, qor qylý, bylǵaý, barynsha qaradúrsin deńgeıge túsirý messend­jer qoldanýshylarynyń basty ustanymy tárizdi. Saýatsyz jazǵanyna bul jerde eshkim uıalmaıdy, namystanbaıdy, ke­ri­sinshe emle erejelerin saqtamaý sánge aınalǵan. Bul jaǵynan alǵanda búgingi WhatsApp-ty qazaq tiliniń tartyp otyrǵan tozaǵy dersiń.

Bul jerde WhatsApp pen Facebook-tyń nemese smartfon óndirýshilerdiń eshqandaı kinási joq, qaıta olardyń ha­lyqqa ana tilinde baılanysýyna múm­kindik jasap bergenine rahmet. Másele sol múmkindikti ózimizdiń qalaı iske asyryp otyrǵanymyzda.

Al endi tilge tóngen bul qatermen, osy teris qubylystarmen qalaı kúresýge bolady? О́ıtkeni messendjerdegi saýatsyz­dyq tildiń buzylýyna ákeledi, ol birtin­dep qoldanbaly tildiń normasyna aınalady, til ǵylymy jeke, qoldanystaǵy aýyzeki til óz betimen jeke ketedi. Onyń ústine, bul tez júretin prosess, óıtkeni WhatsApp-ty halyq kún saıyn, sát sa­ıyn qoldanady.

Bul jerde ar-namysqa shaqyrý, uıaltý, ótiný, úgit-nasıhat júrmeıdi. Smartfon óziniki, saýsaq óziniki, kim qalaı jazsa da óz erki. Demek májbúrlik kerek. Ol úshin sol, halyq kúndelikti qoldanatyn smartfon men túrli gadjetterge arnaıy til baǵdarlamasyn memleket ózi jasap berýi kerek. Qazirgi smartfondardaǵy sózdi terip otyrǵanda kelesi sózdi usy­natyn «podskazka» qyzmetimen qatar, jazylǵan sózdiń qatesin kórsetip, túzetip, sol sózderdiń durys nusqasyn berip, sózderdiń sınonımin usynyp otyratyndaı baǵdarlama kerek. Eger qate sóz túzetilmeıtin bolsa, ol kelesi kontaktqa múldem jiberilmeıtin, jóneltilmeıtin bolsyn. Sonda ǵana qoldanýshy jazyp otyrǵan mátinine nazar aýdarady.

Ol «kop kýtıp kaldınba» dep ter­ge­nimen, jazý terezesinde onyń «kóp kútip qaldyń ba?» degen nusqasy shyǵyp tursa, ony saýsaqpen túrtip túzete salý ońaı. «Jaqsy» sóziniń tusynda táýir, ájeptáýir, kerim, kelisti, áıbat sózderi shyǵyp tursa nemese «onsha emes» deı salýdyń ornyna suryqsyz, óńsiz, ársiz, usqynsyz, bádensiz, kóriksiz, reńsiz, kes­kinsiz, súreńsiz, keıipsiz, qııapatsyz, repet­siz, dıdarsyz, óń-sursyz, sıyqsyz, súre­petsiz dep tizilip turǵan sınonımderden tańdaı alsaq, bárimiz de ádemi, taza, kórkem jazýǵa tyrysatyn edik. Jazý tú­zelgen soń sóıleý mádenıeti de artady, áıtpese qazirgi messendjerlerdegi aýdıo-, beınehabarlamadaǵy jastardyń sóıleý deńgeıin, tildi ıgerý deńgeıin kórip júrmiz – óte tómen.

Memleket osyndaı til baǵdarlama­syn jasaýmen qatar, ony bizdiń elimizde smartfon, túrli gadjetter satamyn degen kompanııalarǵa tegin taratyp, sony mindetti túrde ornatýǵa mindetteýi kerek. Olardyń qazirgi qoldanystaǵy mıl­lıondaǵan qurylǵyda osy til paketin qondyratyn «jańartylý» júrgizýin qa­daǵalaý kerek. Sonda ǵana jaǵdaı tez arada túzeledi, tipti ózge elder bizden úlgi alar edi.

Sózdik jasaıtyn ýaqyt jetti

Taıaýda el Prezıdenti Microsoft-tyń jetekshilerimen kezdesip, birlesip tyǵyz jumys isteýge shaqyrdy. Demek olardyń bizdiń elimizdegi jumysyn jan­dandyramyz degen talpynysyn paı­dalanýǵa tıispiz. Ǵalymdarymyz aldy­men bar-joǵymyzdy jınaqtap, túsinikti, naqty tehnıkalyq talaptaryn (software specification) qurastyryp, ótinishin aıtsa Microsoft qarsy bolmaıdy, sonshalyqty qymbatqa da túspeýi kerek. Tipti joǵaryda atalǵan sózdikterdiń barlyǵyn da Word-tyń ishine syıǵyzýǵa bolar edi, Windows oǵan 1 terabaıtqa deıin jad usyna alady.

Árıne, baǵdarlamanyń túpnusqa kody ashyq (open source software) dep sa­nal­ǵandyqtan, óz kúshimizben de «shu­q­ylap» birdeńe isteýge, jetildirip kó­rý­ge bolar. Biraq «shymshyq soısa da qa­sapshy soıǵany» durys. Onyń syrtynda Microsoft usynatyn kóptegen ke­rekti baǵdarlama bar (Microsoft Excel, Microsoft Access, Microsoft Groove, Microsoft InfoPath, Microsoft OneNote, Microsoft Outlook, Microsoft PowerPoint, Microsoft Publisher), óskeleń urpaq zamanaýı saýatty bolý úshin olardy da ózimizge ıkemdep alǵanymyz jón.

Bıyl Microsoft Reseıden ketetinin málimdedi, ıaǵnı ondaǵy barlyq kom­pıýterdegi Windows baǵdarlamasy endi qaıta jańartylmaıdy. Baǵdarlama da tiri aǵza tárizdi, damyp, jańartylyp, jetildirilip otyrmasa, kúnderdiń kúnin­de múldem ashylmaı qalady. Árıne, Word-tan ózge de kóptegen tegin mátindik redak­tor bar (LibreOffice Writer, WPS Office Writer, Apache OpenOffice Writer, AbiWord, SoftMaker FreeOffice TextMaker tárizdi). Biraq olar osy baǵdarlamalar­dyń Windows-pen sáıkestigi máselesin sheshe almasa, keminde 30 jylda jınaqtal­ǵan elektrondy jazý tarıhynan, muraǵaty­nan, bilim men ádebı-mádenı qorynan aıyrylyp qalýy ábden múmkin, til úshin, jalpy ult úshin odan ótken qandaı tragedııa bolmaq?!

Sondyqtan da tilimizdi damytý, órken­detý, jetildirý jumystary bir sát toq­tamaýǵa tıis. Jańadan týyndaǵan qıyn­­dyqtarǵa qarsy jańa múmkindikter tabýymyz kerek.

Berik TURǴANBEKULY,

Qazaqstan  Jýrnalıster odaǵynyń múshesi,

saıasattaný magıstri