Dúkenbaı Dosjannyń bir áńgimesi

1. Epostyq tegeýrin

Dúkenbaı Dosjan – qazaq halqynyń eldik bitim-bolmysyn, salt-dástúrin, ult­qa tán dara ereksheligin artqyǵa mıras etken tańdaýly jazýshy. О́tken ómir aınasy ýaqytpen ózgerip, jer betinde ár býyn óz kezegimen almasqan saıyn qaıtalanbas etnografııalyq kesek qazynaǵa aınala bermek. Jazýshynyń qos úzdik áńgimesi – «Qymyz» jáne «Kókpar» buǵan aıǵaq. Eskishe aıtsa, «Ýyqty basqur ustaıdy, ultty dástúr ustaıdy». Dástúrge berik dana halyqtar jaryq dúnıe turǵansha turady, azyp-tozbaıdy.

Qymyz – kóshpeli ataly jurt, arý eldiń ulttyq sýsyny. Ertede túrkiler kún kúrkireýin «Kók aıǵyr kisinedi» dep mıftik sanamen qabyldaǵan. Júzim baqtary tógilgen elder sharap ishedi, mal ósirgen qazaq, qyrǵyz, saha, bashqurt qymyz ishedi. Kóshpeli násilde jylqy kýlti aınymaıdy: «Shalǵynǵa jonyn kómiltip, / Qulyndy qazaq baılaýy» (Dýlat Babataıuly), «Sabadan qy­myz quıdyryp», «Baı baıǵusym desin dep, / Shaqyryp qymyz bersin dep» (Abaı), «Qymyz ıisti jibek jel» (Sáken Seı­fýllın). Genetıkalyq kod keń daladan bastalǵan: «Qyrdyń qula qulanyn/ Qymyz úshin baılady». (Abzal Bóken). Qasymhan Begmanov Baıan О́lgeıde qazaq áli kúnge kóship-qonyp júretin ómir saltyna qyzyǵýdan jazǵan: «Qymyzyn ishkem úsh ret, / eske alsam áli shóldeımin».

Poezııada qymyz sarqylmaıdy, proza janrynda mártebeli qymyzdan lırıkalyq keıipker jasaý Dúkenbaı Dosjannyń úlesine tıgen. Ardaq tutqan azamatqa bir torsyq qymyz apara jatqanda Aqtáte Dalabaıǵa: «Sholpan týa qymyzǵa qazdyń bir túıir súr maıyn jutqyzdym» deýi sonyń bultartpas nyshany. Avtor jansyz torsyq pen suıyqqa jan bitirgen tárizdi bolǵany nelikten? Munysy súıgen júrektiń bulqynysy, adamı mahabbattyń bula kúshin keıipteýden týǵan ásireleý.

Kosmos jáne epos. Qus jolynan ta­ralǵan tabıǵı terbelisten epos týatyn tárizdenedi. Ilııas Jansúgirovtiń epıkalyq jyraýlyq energetıkasy joıqyn, ólmes tiri sózge quıylǵan qudiretti jyr nóseri – ekspressıvti tabıǵat lırıkasynda ǵalamat sóz qorynyń qısapsyz qazynasynan ári erteden salsa keshke ozǵan, yldıǵa salsa tóske ozǵan údemeli, jer men kókti oraǵan jandy sýretteýden bas aınalady. Samuryq qus Er Tóstikti arqasy­na otyrǵyzyp kók júzinde ushqandaı. Ta­lantty Qudaı qulaı berse aqyn­dyq qýat teńdessiz asqaq bolar ma! Uly aqyn kindiginen baılanǵan týǵan ólkesi Jetisýdyń sýyn, taý-tasyn, ań-qusyn, ósimdikterin kózge kórsetkendeı qylyp sózben beıneleýinde qyldaı jasandy­lyq, tozańdaı min joq. Ejelgi baqsynyń sarnaýyndaı beısanaly jyr tolassyz atqylaıdy. Saltatty saıatshy Ilııas, taýda qozy baqqan bala aqyn kezinen kózi kórgen, jany súıgen jaratylys kórinisterin qalt jibermeı, májnún júrekpen ǵaryshtyq yrǵaqqa baǵynyp, kórkemdikke tabynyp, qymyzǵa qatysty derekterdi talmaı jyrlaıdy: «Qymyzyn sol jaılaýdyń ishken kisi,/«Báıgige» qosad ózin tań asyryp», «...Myń jylqy myjyraıa jantaıysqan», «...Qýyppyz kók jaılaýda bir kún elik, / Jelikten kisi aman ba qymyz ishken», «...Quzary Qudyrǵynyń quldyr shunaq, / О́rikti ol boz bıedeı jelindegen» («Taý sýreti»); «...Ústińnen aıý tasty syldyrlatsa, / Samaıdan ishken qymyz shyǵar shyp-shyp». («Jetisý jándigi»); «...Bıik­te bited shópten sarykúıik, / Tistenip ja­tyr julyp maly súıip. / Qymyzyn sary­kúıiktiń ishemiz dep, / Albandar qonystaıdy qustaı bıik», «...Saýyny bıeemshektiń kep tur ıip», «...Qymyzdyq, qyz saýmaldyq deıtinderge, / At qoıǵan taý elinde súıip shyn-aq» («Jer túgi»).

2. Aqtyq dám

Dúkenbaı Dosjan qymyzdy ushqyr jyrdan alyp, qaltarysy kóp qara sózge saldy. «Qymyz» atty epıkalyq áńgimeniń túp saryny ańyzdaǵy mahabbat jyrynan esh kemdigi joq. Qazaq – sanasy aıqyn ha­lyq. Jalǵan dúnıe, týmaq bar da, ólmek bar deýi sonyń dáleli.

Áńgime birinshi jaqtan berilgen. Dala­baı jaman aýrý jabysqan aǵasynyń tilegin oryndap, ańyzdaǵy ábilhaıat sýsynyn izdegen jansha jaılaýǵa salt attandy. Polıgon aýasyn, sýyn, topyraǵyn 40 jyl ýlaǵan bizdiń jaqta as batpaıtyn obyr aýrýyn qyltamaq dep ataıdy. «Kózine kózim túsip ketip edi, shyn qýandym, jany nurǵa tolyp jaınap jatyr eken. «Beti beri qaraǵan, bilem» dep ishimnen lúpildeı qýandym». Adam ajal aldynda óńi ajarlanyp ketedi degen sóz bar. Avtor fızıologııalyq prosess jáne psıhologııalyq detaldi dóp basqan. «Qulanshynyń basynda otyr­ǵan Aqtáteńniń qolynan bir torsyq qy­myz ákelshi», deıdi úzilýge taıaý jat­qan aǵa­sy. Qymyz qat emes, dertti kisi bazardan ákelgen satýly qymyzdy ishkisi joq. Dalabaı bir torsyq qymyz úshin túnimen jol júrdi. Astyndaǵy Aqtanker súrinbeıdi, úırenshikti joly. «Alystan nó­ser gúrili estildi, jarqyldatyp shaqpaq jaǵyp, jonnyń ústimen keledi». Jazýshy naızaǵaıdyń jarqylyn mıftik-epostyq altyn tuıaqty Shalquıryq, Taıbýryl, segiz aıaqty Sleıpnır, qanatty Pegas tá­rizdi qas tulparlardyń shabysyn­daı sýrettese, epostan daryǵan kesektik. Kók­­ten quıatyn nóser, jerde aqqan sý, kileń tabıǵat kórinisin beıneleýi jandy: «...basyn tasqa uryp aǵatyn Qulanshy ózeni», bult kúrk-kúrk jóteldi. «Men sol ózenniń jaǵasyndaǵy eski qystaýda týyp­pyn». Dúkenbaı Dosjan óz keıipkerin nelikten Dalabaı dep ataǵany túsinikti boldy. Ári qaraı bul boljam aıqynda­la túsedi. Aqtátesi ony týǵan qaınysyn­daı qabyldap, oqymystym dep eljireı ataıdy, onyń qazymyr shaly Jarbıma qazıtshy dep sózben shymshyp alady.

Taý arasynyń bederin avtor qara adyr, asý, jon, qııa, shúńeıt, jazyq dep aıqyn belgileıdi. Áńgimede kókpar taqyryby fragment bolyp túsken. (Jazýshynyń «Kókpar» atty kúrdeli áńgimesi jeke tal­daýǵa bek laıyq). Dalabaı erjúrek aǵa­synyń talasýshylardan serkeni tartyp alǵanyn shúńeıtte eske alady. Namysqoı aǵasy at basyn shúńeıtke burǵanda aınala andyzdaǵan saltattylar ony moıny úzilip óledi dep qaradaı shoshıdy. Tik qııadan júırikpen quıǵytyp túsý qaterli, aqkóz erlikpen teń. «Esil aǵa sorǵalaǵan búrkitteı etekke bir-aq jetken»; «Sol joly Aqtáteniń otaýyna kókpar salypty». Súıispenshilik nysanyna baılanysty biren-saran sarań derek astarly baıanǵa tunyp tur. Biraq áńgimeniń energetıkasyn berýge sol jetkilikti. Áıel mahabbaty úshin er jigit qaterden aıanyp qal­maǵany ańǵarylady.

Áńgimedegi janama taqyryp soǵys basqa salǵan qıly taǵdyrlar. Soǵysqa attanarda tabysqan bozbala men odan jasy áldeqaıda úlken kórikti kelinshektiń sezim qupııasy. Sol qımastyq sezim araǵa uzaq jyldar tússe de úzilmegen. Dalabaıdyń aǵasy soǵystan oralǵan soń jas qyzǵa úılenip, jarymen jarastyqty ómir súrse de qaıtys bolarynda júregi sol qımasyna buryldy. Áý basta nekeli áıeldi qaıdan alsyn. Shyn ǵashyqtar qosylmaıdy degen áýlıe sóz kóne dúnıeden beri jer betin talmaı kezip júr. Er adam ólerinde ózi súıgen, ózin shyn súıgen kárteń áıel baptaǵan bir jutym qymyzǵa shólirkeıdi. Ony jurt basqarma, ferma bastyǵy dese, bir torsyq qymyz úshin taýdaǵy jylqyshy aýylǵa tún qatyp barǵan Dalabaı týǵan aǵasynyń súıiktisin Aqtátem dep menshikteı ataıdy. Avtor ekeýiniń esimin atap aıtpaıdy. Aqtáte laqap esim, tegi. Qazaq ǵurpynda ejelden bar qubylys. «Salty bar bir adamǵa eki at taqpaq» (Shákárim).

Kóptiń kózi kóregen, jurt buryn qandy qyrǵyn soǵysqa, ajal aýzyna attanyp bara jatqan bozbalaǵa eresek kelinshek boıtumar bergen desedi. Dalabaıdyń bileri sol ǵana. Shamasy, jigitten 10-13 jas úlken áıel. Mahabbat jasqa qara­maıdy. Bul mezet, jas alshaqtyǵy, dáli­regi, áıeldiń úlkendigi oqıǵanyń dramalyq qýatyn zoraıta túsedi.

Dalabaı taýdaǵy aýylǵa tań aǵara jetti. Aǵasy shyn súıgen egdeleý áıel­diń qyńyr qısyq sóıleıtin, kisi jaqtyr­maıtyn, paıdakúnem, jarbıǵan jaman shaly bar. Álginiń Dalabaıdy kórgen bette súıek kemirgen ıtti qaradaı qarǵap-sileýi óz áıelin alystaǵy ǵashyǵynan qyz­ǵanǵan túri.

Dalabaı úzilgeli jatqan aǵasy qy­myzyn suraǵan, symbatyn joǵaltpaǵan aq jaýlyqty sulý áıeldiń alpysqa taqaǵan jasyn kórip, áli kórkem jan ekenine kóńili toldy. Qaskúnem nashar shaly Aqtankerdi saýyn bıelerdi qaıyryp kelýge minip alǵanyn kórgen áıeli ony ursyp túsirgeninen-aq bul shańyraqta kim qoja, kim bı ekeni aıan. Shaldyń attan túsken sáti onyń súıkimsiz usqynyn tanyta túsedi. Soǵysqa deıingi, odan keıingi ýaqyttyń ashy shyndyǵy, nebir arý óz teńine emes, jasy úlken kárige nemese aqyn Sara qorlanyp jylaıtyn Jıenqul tárizdi kúıki bireýge amalsyzdyń kúninen barǵan jazmysh. Jazýshy nashar kúıeýdi Jarbıma dep kemsite ataıdy. Onyń bar óneri bıe saýý. Kolhoz kezeńi, aspaz arbamen kelip shópshilerge qymyz tıep áketedi.

Dúkenbaı Dosjan kózi kórgen jer­lesterin kórkem áńgimege epızod retinde salǵan. Dúnıeden nebir tekti ótedi, muny avtor jaqsylardyń kemýi dep mu­ńaıa ataıdy. Arýaq syılaý ejelden qazaq dástúri. О́ndiris tehnologııasy bolma­ǵan keshegi kóshpeli qazaq qoǵamy úshin ustalyqtyń orny bólek. Aqtáteniń úıin­degi qos qabatty bıik sóreni Aqedil usta órik aǵashynyń ózegimen órnektepti. Qos sabany Túrkistan ustalary jasaǵan. Avtor saba men torsyq jasaý prosesin attap ótpeıdi. Qaıyń kúbi, ekpe qaýaq, pis­pek, mes kóship-qonyp júrgende qymyz quıatyn etnoydystar. «Aqtáteniń qolynda Nartaı qymyz ishken kóze bar deýshi edi». Sal-seri, aqyn, ánshiler ádemilikke qushtar, Aqtáteniń jasynda aıtýly sulý bolǵany osy detaldan kórinedi. To­byl­ǵymen ystalǵan sabanyń teri dámin ketirip, tobylǵy dámin qaldyrý úshin sabany saýmalmen shaıa beredi eken. «Tor­syqtyń qymyzy eki-úsh aptaǵa deıin dámin saqtaıdy».

Áńgimede qymyz – tektilik sımvoly. Qymyz Esil aǵanyń jaryq dúnıemen qosh­tasý mezetin beıneleıdi. Qymyz bap­taýdyń bylaıǵy jurtqa jumbaq qat-qa­bat tehnologııasy ensıklopedııalyq bilik­tilikpen berilse de áńgimeniń túpki astary ekiniń birine buıyrmas uly mahabbat baıa­ny. Bas qaharman – Aqtáte, Dalabaı men onyń ajal tóseginde jatqan aǵasy emes. Aqtáte obrazy arqyly qazaq áıeliniń er azamatty qaster tutqan, el­dik­tiń uıytqysy ulttyq qundylyqty saq­taýshy tektilik qasıeti tereń beınelengen. Dala akademı­gi Jaǵda Babalyquly qazaqqa bitken ­ataq-abyroı, baq-dáýlet, sán-saltanattyń negi­zin salýshy qyzdar, qara shańyraǵy men tas oshaǵynyń ıesi – qyzdar, tilin, dilin, ulttyq rýhyn, ult­tyq oı-armanyn saqtaýshy qyzdar deı­di. (Qasymhan Beg­manov. «Etnografpen áńgime», 225 bet).

Jylqyshy aýyldyń eski turmysqa beıimdelgen kelbeti bar. Aǵasyna degen asqan qurmetin Aqtátesi onyń inisi jas Dalabaıǵa kórsetýi qazaq dástúrin aıshyqtaıdy. Ábdireden nebir dámdi asty alyp shyqty, qadirli meımanǵa arnap sybaǵa saqtap qoıypty. Qymyzdyń qasıeti aıdyń ár kezeńine baılanysty eken. «Aıdyń jańasynda jaıylǵan bıeniń qymyzy qýlyq, emdik qasıeti az, sýsyn ǵana. Aıdyń ortasynda jaıylǵan bıeniń qymyzy dári. Jylqy aıdyń jaryǵymen jaıylyp tańdaǵan shóbin terip jeıdi, ásirese aı sáýlesimen ashylatyn shashyratqy, óńil degen shópter­diń gúli netken qasıetti deseńshi! Aıdyń aıaǵynda jaıylǵan bıeniń qymyzy araq qana dep atam aıtyp otyrýshy edi». Aq­tátesi aıtqan derekte shóp syry, ǵa­rysh syry, kún jady, jylqy baqqan qazaq­tyń malsaqtyǵy, dara tanymy qat-qabat berilgen. Aqtátesi buryn kisiniń qolyn tıgizbes altyn jalatqan zerenmen Dalabaıǵa qymyz quıyp bergeni ýaqyttyń buıryǵy tárizdi. Egdelikte endi dúnıege mastyq joq. Ýaqyt árneni kónertedi.

Aqtáte súıiktisine bir torsyq qymyz alý úshin kári tis bıelerden attap ótip, jas bıelerdi terip saýdy, «...jan teri shyǵyp júrip, kóp beınetke batyp júrip túske deıin qos shelekteı sútti áreń saýdy. Aǵama bola óstip júrgenin sezdim»; «Nege bıeniń basyn ustatyp saýdyrmadyńyz?» «Qarǵam-aı, onda bıe dirdektep qorqyp turady da súttiń mańyzy tamyrda qalyp qoıady. Jaqsy qymyzǵa bıeniń óz erkimen ıip bergen súti bap keledi». Osy dıalogtan qazaqtyń ulttyq dúnıetanymy, nalysa týysynan bezip kóship ketetin babalar azattyqty nelikten ólerdeı súıgeniniń syry ashylady.

Aqtáte qymyzdy qandaı yjdahat­ty­lyqpen daıarlaýyn Dalabaı súıine baqy­laıdy. Áıel onsyz da taza shelekti ysqylap jýyp, kúnge keptirip, torsyqtyń múıizinde qalǵan sarqynshaǵy ashytqy bolyp, odan qymyz quıylǵan torsyqty syzǵa salyp, ústin tekemetpen jaýyp bat­paǵanyn óz kózimen kórdi. Tań asy­ryp torsyqty keregege ilgenin, shala uıqy bolǵanyn bildi. Bir torsyq qy­myz mártebeli patshaǵa arnalǵandaı bol­­­dy. Dúkenbaı aǵanyń sýretteýinde bıe saýý, qymyz ashytý sáti Ahmet Ju­ba­nov­tyń ulttyq orkestrdi qurǵany tá­rizdi ár detalǵa muqııat naqysh salǵan zer­gerlikpen berilgen. Aqtáteniń qymyz týraly bilmeıtini joq. Bul – ulttyq zerde. Aqyn-jazýshylar – sóz qoryn saqtaýshy qýat kózi. «Ana tilim, /Sen – shubatymsyń / Shýdaly ingen ısingen. / Sen – qýatymsyń / Kóńilime kúı sińgen. / Ana tilim, / Sen – qymyzymsyń /Shabyt berip shalqytqan. / Sen – juldyzymsyń / Qııalymdy qal­qytqan» (Seıfolla Ospan).

Jazýshy eki adamnyń asqan súıispen­shilik jumbaǵyn qymyz daıyndaý prosesi arqyly berýdi murat kórgeni aıdan anyq. Tike aıtý joqqa tán. Shyn mahabbat bir torsyq qymyzǵa amanat. Asyǵynyń kóńi­lin surap barýǵa usharǵa qanaty bolmaı otyrǵan Aqtáte Dalabaıǵa ere júr­di. Jolaı qorjyndaǵy torsyqtyń aýzyn ashyp, qymyzǵa aýa jutqyzýy, bir túıir maı saldym demeı, maı jutqyzdym deýi, munyń bári jazýshyǵa shabyt bergen ulttyq ıdeıanyń kúshtiligin tanytady. Sheteldik oqyrman úshin bastan aıaq keremet ekzotıka. Aqtyq dám asyl aǵanyń tańdaıyna buıyrmaýy áńgime­niń lırıkalyq tolqynyn kúsheıte túsken. «Aqtátem eńirep turyp torsyq toly qy­myzdy aǵamnyń topyraǵyna tókti». Jar­ty kúnshilik jerden úkilep ákelgen qymyzdy kór jutsa da júrekte syz qal­maıdy, sebebi shynaıy mahabbat jany taza adamdarǵa buıyratyn baqyt.

Qazir qoǵamda negatıv, qara tús kóp. Qazaq aq ishpegen soń ókpesi qaraıa bastady ma eken. Abaılyq ǵalym Tóleýǵazy Seısenulynyń «Qymyzdan asqan dám bar ma?!» atty ǵylymı-kópshilik kita­bynda qymyzǵa baılanysty mol derek qamtylǵan. Ol genin ózgertken qunarsyz taǵamdar molaıǵan zamanda ata sýsyn qymyzǵa oralý ultty aman saqtaıdy dep jazady. Elinen bezý, týǵan elin jem­qorlyqpen tonaý tyıylmaı ketkeni, ja­ǵympaz, ekijúzdi, toıymsyzdyqqa urynǵany ulttyq astan qaǵylǵanynyń kesiri me eken. Ulttyq as, negizgi qorek kózi sútten jasalatyn. Sáken Seıfýllın «Jazǵy dalada» atty óleńde jetim bala­nyń portretin jasaıdy: «Qoıshy júr jalǵyz qımyldap, / Ár qoıdy saýyp ıdirip. / ...Taqyrda janad kishkene ot, /Sút pisirmek «qoryqtap». / ...Sút pisirmek qoı saýyp, / Ot jaǵyp órtep «qoryq tas». / ...Aıdalada kishkene ot, / Jalǵyz qoıshy... tas qoryq...» Sábıt Muqanov «Tipti kóne zamanda sý, sút sııaqty suıyq nárseni «tas qoryqpen» qaınatady eken. Ol tasty otqa qyzdyryp alyp, suıyq quıylǵan ydysqa tastasa, birazdan keıin suıyq burqyldap qaınaıdy. Bul tásildi aýyldyń qoıshylary sońǵy kezge deıin qoldanyp, dalada «tas qoryqpen» sút qaınatyp ishken. Osyndaı tásilmen pisi­rilgen dámdi sútti ózimiz de iship kórdik» dep jazady («Halyq murasy» atty kita­bynan). Nurlan Máýkenuly kóz aldyn­da eskilikke aınalyp bara jatqan dúnıe­ni «Boıjetkensiń baýraıda tobylǵyly, / Tory júzden tógildi kóńil muńy. / О́kpeńdi ózime aıtyp tarqatpasań, / Tańǵy tús tárizdi ǵoı ómir muńy. / ...Keı-keıde kezbe kúndeı saıaq ketem, / (Qoryqtyq ishken qoıshy toıatty eken...) / ...Dárýishiń dalada júrgeninde / Qorqynysh nesheme san oıatty eken...» dep jyrǵa qosty. Saba ystaıtyn tobylǵy, tasty otqa qyz­dyryp, qoı-eshkini saýyp ishetin qoryq­tyq, muny qalada ósken qazaq balasy bil­meıdi ǵoı. Jatjerlik nebir zııandy qospa­lardyń atyn jatqa biledi. Birtekti álem­ge telmirý ulttyq kodty buzyp jatyr. Tym qurysa, kitap oqymaıtyn ıakı az oqıtyn urpaqqa anımasııalyq fılm arqyly qoryqtyqty vızýaldy beınelep, kınonyń shapshań tilimen osyndaı shedevr áńgimeni ekran arqyly sheber berse tektik sanasy jańǵyrar edi-aý.

Aıgúl KEMELBAEVA,

jazýshy