Eń aldymen ahýn dárejesiniń salmaǵyna toqtalyp ótelik. Erteden jetken «qyryq moldanyń qasıeti bir maqsumnan, al qyryq maqsumnyń ilimi bir ahýnnyń boıynan tabylǵan» degen sóz dinı laýazym ıeleriniń aǵartýshylyq saladaǵy ornyn aıqyndap tur. Syr boıyndaǵy osyndaı ǵulamalardyń biri 1848 jyly dúnıe dıdaryna kelip, 74 jasynda ómirden ozǵan Tapal ahýn (Nurmuhammed) Qadiruly.
Qazirgi Syrdarııa aýdanyndaǵy Shirkeıli aýyly aýmaǵynda týǵan ol bilimdi Horezmde alady. Keıinnen aýylyna 2 meshit saldyryp, zaman aǵymyna oraı shákirtterine orys tilin qosa oqytqan. Syr boıyndaǵy ıslam aǵartýshylarynyń kórnekti tulǵalardyń biri sanalǵan ahýnnan sırek kezdesetin 40-qa jýyq kitap qalǵan. Solardyń ishinen mýzeı mamandarynyń nazaryna eki kitap erekshe ilinip otyr. Onyń alǵashqysy «Ahtarı-Kabır» sózdigi. Bul eńbek 1545 jyly Kýtahıa qalasynda jazylyp, arabtyń 40 myń sózi túrki tiline aýdarylǵan. Alǵash ret 1826 jyly Ystanbuldaǵy baspahanada basylǵan. Al ahýnnan qalǵan kitap 1899 jyly Qazan qalasyndaǵy ımperatorlyq ýnıversıtettiń tıpo-lıtografııasynda jaryq kóripti.
Ekinshi kitap «Fataýa Alamgııar» dep atalady. Sharıǵat zańdary, jalpy etıka, áskerı strategııa, ekonomıkalyq saıasat jaıly jınaqta hadıster de qamtylǵan. Eńbektiń jaryq kórýine Moǵol ımperııasynyń padıshahy, ataqty Muhammed Muhıýddın Aýrangzeb Alamgır zor yqpal jasaǵan. О́z basqarýyndaǵy memleketti kúsheıtip, múmkindigin arttyrǵan qýatty bıleýshi Aýrangzeb Alamgır ataqty Táj-Mahaldy saldyrǵan Jaqan Shah pen Mumtaz Mahaldyń úshinshi perzenti.
Tarıhı derekterde bul eńbekti padıshah ıslam zańdaryn jetik biletin 500 sarapshynyń basyn qosyp daıyndatty degen derekter bar. Búkil Moǵol ımperııasynda sot quqyǵynyń negizi bolǵan kitapty keıin Úndistandy otarlaǵan aǵylshyndar «Muhammedtiń zańy» dep ataǵan.
Bul kitaptardy Tapal ahýn jergilikti jerde dinı-aǵartý jumystaryna paıdalanǵan.
Al 1837-1928 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Álibaı ahýn Qosqulaquly Syrdaǵy Saryqum degen jerde dúnıege kelgen. Áýeli aýyl moldalarynan, keıinnen Oraz ahýnnan dáris alyp, Horezmdegi dinı medreseni bitirip kelgesin Saryqumda halyqty jıyp, meshit salǵan.
El aýzyndaǵy derekterde balalaryn oqytqan ahýnǵa rıza bolǵan Noǵaı degen kisi úsh dıirmen tartý etkendigi aıtylady. Búgingi kúni qol dıirmen urpaqtarynda saqtalsa, jel dıirmen ahýn jerlengen qorymǵa jaqyn jerdegi buzylǵan meshit janyna qurylǵan.
– Ǵulamanyń kitaptary men qoljazbalary Qarmaqshy aýdanyndaǵy ahýnnyń qarashańyraǵy bolyp sanalatyn Ájmaǵanbet balasy Abdýlǵazımniń qolynda saqtalyp tur. Onǵa jýyq kitaptyń arasynda jaqsy saqtalǵany «Mýhtasar-ýl-ýıkaıa fı masaıl-al-hıdaıa». Avtory Buqara qalasynda ómir súrgen ataqty ǵulama Ýbeıdýllah ıbn Masýd bın Mahmýd bın Ahmad al-Mahbýbı. Hanafı mázhaby boıynsha musylmandardyń kúndelikti ómir súrý erejeleri baıandalǵan kitap 49 bólimnen turady. Basqa kitaptar, qoljazbalar áli de tolyqqandy zertteýdi qajet etedi. Jalpy, Syr óńirinde 50-den astam ahýn, ıshandar ótken. Endigi mindet – solardyń aǵartýshylyq baǵyttaǵy eńbekterin zerttep, el arasynda nasıhattaý, – deıdi «Qundy jádiger» ıdeıasynyń avtory, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaý.
Qyzylorda
