Qytaıda basylǵan Abaı men Muhtar murasy

«Shyń Shysaı keńes odaǵymen «dostasý» saıasatyn júrgizdi. О́zi keńes odaǵy bolshevıkter partııa­syna múshe boldy jáne Qytaı (juńgo) kommýnıstik partııasyna kirý­di ótinish etti. Osy kezde keńes oda­ǵy­nan birsypyra marksızm-lenınızm shyǵarmalary, ártúrli ǵylymı, áde­bı kitaptar Shyńjańǵa taraldy. Al­ma­ty­dan, Tashkentten baspa mashınalary ákelinip, Shyńjańda uıǵyr, qazaq tilderinde tuńǵysh gazetter shy­­ǵa­ryldy. Sol kezde Shyńjańnyń jer-jerinde ashylǵan uıǵyrsha, qa­zaq­sha jańasha mektepterdiń oqý­lyq­­tary da túgel keńes odaǵynan áke­lin­di» («Qazaq ádebıetiniń tarıhy». Shyń­jań halyq baspasy, Úrimji. 2005 jyl. 5-bet).

1935 jyly Ilede qazaq tilinde «Tóńkeris tańy» atty gazet shyǵyp, ony aqyn Tańjaryq Joldyuly bas­qar­dy. Altaıda Shəriphan Jeńis­han­uly Kógedaev 1934 jyly keńes odaǵynan baspa mashınasyn aldyryp, 1935 jyly qazirgi «Altaı ga­ze­tiniń» tuńǵysh sany «Shyńjań Altaı gazetin» shyǵardy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalýymen Stalın men Shyń Shysaı arasy qo­jy­rady.

Alaıda 1944 jylǵy Shyǵys Túr­kis­tan respýblıkasynyń qurylýy jáne onyń aldy-artyndaǵy úgittik jumystar shaǵyn ulttarǵa kóptegen tıimdilik ala keldi. Keńes odaǵy­nyń arnaıy uıymdastyrýymen Qa­zaq­standa Ahmet Baıtursynuly álipbıimen basylǵan uıǵyr, qazaq tilindegi gazet-jýrnal, kitaptar Shyń­jań­ǵa kóptep kirdi. Qazaqstandyq áde­­bıet úlgileriniń Shyńjań qazaq­ta­ryna keńinen taraýy osy kezeńnen bastaldy.

Kóp ótpeı, ıaǵnı 1949 jyly kommýnıster basshylyǵyndaǵy jańa qytaı bıligi ornady da, 1950 jyly ke­ńes odaǵymen dostyq kelisimshart negizinde jańa qarym-qatynas qa­lyp­tasty. Ádebıet jaǵynda álem áde­­bıetiniń ozyq úlgilerimen birge, Mak­­sım Gorkıı, Vladımır Maıakovskıı, Muhtar Áýezov shyǵarmalary Shyń­jań­ǵa tarady.

«Qytaı úkimeti azattyq kezeńi ata­ǵan 1949-1957 jyldar araly­ǵyn­da­ǵy ke­zeń­de de Qytaı qazaqtary men ke­ńes odaǵy quramyndaǵy Qa­zaq­stan qalamgerleriniń baılanysy birshama tereń boldy. 1956 jyly Səbıt Muqanov, 1957 jyly Ǵabıt Músirepov qytaı jerindegi qazaq qalamgerleri arasynda bolyp qaıtty. Tipti sol jyldardaǵy Shyńjań jazýshylar odaǵynyń qurylýyna da qazaqstandyq qalamgerlerdiń aqyl-keńesi men úlesi mol boldy» (J.Shákenuly «Qytaı qazaqtarynyń ádebıeti», zertteýler. Almaty, Palitra Press, 2018 jyl).

M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasy osy jyldarda Shyń­jań qazaq oqyrmandarynyń qolyna tıdi. Sóıtip atalǵan jyldar ishin­de qazaqstandyq qazaq aqyn-jazý­shy­la­rynyń shyǵarmalary Shyńjań qa­zaq­taryna keńinen taralýmen birge birqatar eńbek qytaı tiline aýdaryla bastady.

Abaıdyń óleńderin, qarasózderin jáne Muhtar Áýezovti han tiline al­ǵash­qy tárjimalaýshy Qytaı elin­de­gi sibe ultynan shyqqan Qabaı. Shyn esimi Ha Hýanjań. Ol ShUAR ınstıtýtynyń orys tili fakýltetin bitirip, 1973 jylǵa deıin Ile aıma­ǵy­nyń Kúnes, Nylqy aýdandarynda ártúrli qyzmetter atqarǵan. 1973 jyly Beıjińdegi «Ulttar baspasyn­da» redaktor, aýdarmashy bolyp ju­mys istegen. Qytaı, orys, qazaq til­derin tolyǵynan meńgergen.

Qabaıdyń Abaıdy aýdarýy 1950 jyldardyń orta kezinen bastaý alady. 1955 jyly ol Abaıdyń «Es­kendir» atty poemasyn qytaı ti­li­ne aýdaryp, Beıjińde shyǵatyn «Aýdar­malar» (8-san) jýrnalynda shy­ǵarǵan eken. 1958 jyly Abaıdyń poemalarynyń aýdarmasyn toptap, «Abaı dastandary» degen atpen «Halyq ádebıeti baspasynan» kitap etip shyǵarady. Sol jyly Úrimjide shyǵatyn «Táńir taý» (8-san) jýrnalyna «Qazaqtyń uly aqyny – Abaı» degen maqalasyn qytaı tilinde jarııalaıdy.

1982 jyly «Abaıdyń tańdamaly óleńderin», 1984 jyly «Abaıdyń qarasózderin» jeke-jeke Shyńjań halyq baspasynan qytaı tilinde kitap etip shyǵardy. 1993 jyly Abaıdyń 150 jyldyq toıynyń qarsańynda «Abaı shyǵarmalarynyń tolyq jı­na­ǵyn» qytaı tilinde aýdaryp, daıyndap, Beıjińdegi «Ulttar baspasynan» shyǵardy. Jınaqqa Abaıdyń 168 óleńi, 3 poemasy, 45 qarasózi, «Biraz sóz qazaqtyń qaıdan shyqqany týraly» atty eńbegi kirdi. Qabaı endigi jerde M.Áýezovtiń «Abaı» jáne «Abaı joly» eńbekterin tárjimalaýǵa kiristi. 1997 jyly «Abaıdyń» 1-tomy Beıjińdegi «Ulttar baspasynan» qytaı tilinde jaryq kórdi. Ol mu­nymen toqtap qalmaı, 1995 jyly qyrkúıekte «Ulttar baspasynan» «Abaıdy zertteýge arnalǵan maqalalar jınaǵyn» qytaı tilinde shyǵardy. Atalǵan jınaqqa M.Áýezov bastaǵan abaıtanýǵa qatysty qazaq­stan­dyq qalamgerlerdiń eńbegi kirý­men qatar, óz tarapynan jazylǵan 14 maqalasy da engen.

1991 jyldan keıingi təýelsizdik kezeńi eki el qazaǵynyń qarym-qaty­na­syna keń jol ashty. Qazaq aqyn-jazý­shylarynyń kitaptary Shyń­jań­da jaryq kórýi úrdiske aınaldy. Bir M.Maqataev shyǵarmalarynyń ózi 8 ret basylym kórgen. M.Əýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ə.Nur­pe­ıisov, I.Esenberlın, M.Maǵaýın, O.Bókeev, Ə.Kekilbaev, Q.Myrzalıev, T.Aıbergenov, T.Moldaǵalıev, M.Sha­ha­nov, M.Aıtqojına, N.Kelimbetov, R.Otarbaı, Q.Əshe t.b. qalamger kitap­ta­ry birinen soń biri jaryq kórdi. Bul jaqsy bastama osy kúnderge deıin jalǵasyp, tek kitap túrinde ǵana emes, shyńjańdyq basylymdardyń bə­rinde de qazaqstandyq avtorlardyń shyǵar­ma­lary jarııalanyp keledi.

Abaı men Muhtardy qytaı tiline arnaıy aýdarýmen aınalysqan ekinshi qalamger-jazýshy, aýdarmashy Qaısha Tabarakqyzy.

Q.Tabarakqyzy ádebı jasampaz­dyq­pen qosa, aýdarmashylyq jumy­sy­men aınalysyp, qazaq tilindegi shyǵarmalardy qytaı tiline aýdarýda úlken mindetti ústine alyp, «Eljaý Kúnbı» (S.Janbolatov), «Jan» (B.Qusbegin) (1-tom), «Tańjaryq óleń­der jınaǵy», «Ertis kilkip aǵady», «Qazaq ertegileri», «Quz ba­syn­­da­ǵy ańshynyń zary» qatarly ke­sek-kesek romandarmen birge M.Áýezov, M.Shahanov, M.Maqataev shy­­ǵar­ma­la­ryn qytaı tiline aýdardy. M.Áýezov bastaǵan qazaqstandyq qalam­gerler eńbegi Shyńjań qazaq ádebıetiniń qalyptasýyna, damýyna ıgi yqpal jasady.

1933-1935, 1955-1957 jyldar ara­­lyǵyndaǵy Qytaı-Keńes odaǵy dostyǵy jəne eki aradaǵy uzaq mer­zim­dik toń jibigen 1980-jyldardyń ishinde «Qaraǵandy», «Botagóz», «Qazaq soldaty», «Abaı», «Abaı joly», «Ulpan», «Qan men ter» sııaq­ty týyndylar ərtúrli joldarmen qoldan qolǵa ótip, oqyrman shólin qan­dyrdy.

Shyńjań qazaq ədebıetindegi tarıhı taqyryptaǵy romandar, meıli, san jaǵynan bolsyn, meıli, sapa jaǵynan bolsyn, Shyńjańnyń búgingi ədebıetine ókildik etedi. Dese de, bul romandarda bir ortaq erekshelik bar dese, ol – Muhtar Əýezovteı qara nardyń sońynan ergen bota-taı­laqtardyń ədebıet kóshin kerýenge aınaldyrǵany der edik. Jəne de bul romandarda bir ortaq kemshilik bar delinse, ol da osy kóshtiń shıyrynan shyǵa almaǵanymyz dep moıyndar edik.

Shyńjań qazaqtary Abaıdy qalaı tanysa, M.Áýezovti da solaı tanydy. Tipti shynaıy ómirdegi Abaı beınesinen góri, Áýezov qalamynan týǵan «Abaı» olarǵa barynsha «tanys» boldy. Áýezovtiń Abaıdyń kórkem beınesin jasaýy – Shyńjań qazaq qalamgerlerine úlgi-ónege boldy. Osy joldy úlgi tutqan qazaq qa­lamgerleri kóptegen romandy ómir­­ge ákeldi. Osylaısha, shetel qa­zaq ádebıeti úshin uly tulǵa – Muhań us­tazdyq minberge kóterilip, el jadynan óshpesteı oryn aldy.

Jádı ShÁKENULY,

jazýshy