Áýezov shyǵarmalarynyń basty kredosy – ulttyń muńy men taqsireti, jurt qamy, azattyq týy. «Adamdyq negiz áıelden» «Abaı jolyna» deıingi qasıetti jolda jazýshynyń talaýǵa túsken taǵdyry qýdalaý men ashy synǵa ushyrasa da kúreskerlik rýhyn joǵaltpaǵan qat-qabat shıyrly soqpaǵynan eldik murattyń tabyn kóremiz. Muhtar Áýezov shyǵarmalarynyń biz tanyǵan, tanyp-tabyna qol soqqan eki qyryn atar bolsaq, biri – sýretkerlik te, biri – ulttyq psıhologııanyń qalyń boıaýy. Qaıbir shyǵarmanyń ishine enseńiz de ný jynysqa kirip, jylanǵa arbalǵan qarlyǵashtaı qalt turyp qalatyn magııalyq tylsym – sýretkerlikten týsa kerek. Qalamger jazǵan qıly oqıǵa kóz aldyńyzda birinen soń biri kólbep, ekrannan kórgendeı sanańyzǵa aıqyn elestep otyratyny bar. Paıymy men parasaty, oılaýy men taldaýy, keıipkerleriniń sonshalyq shynaıy beınesi birshama ýaqytqa deıin aqyl-oıyńyzdy bosata qoımaıdy. Máselen, jazýshynyń «Jetim» áńgimesin oqyp otyryp, orman ishinde Qasymmen birge júrgendeı keýdeńizdi qorqynysh pen aıanysh keýleıdi.
«Túngi taý, qara jartas alystan periler mekenindeı bolyp jarq etip, qaıta qarańǵylyqqa batyp joǵalady. Tún qarańǵylyǵy jalt etken jaryqty tezdetip, jalmaýyzdaı basyp qalady. Taýdyń qarańǵy syrly saılary jartastyń qalyń kúıe basqan qara kúıedeı tuńǵıyq qap-qara betteri túndegi taýdyń qarańǵy pálelerin ishine búgip jıyp turǵandaı kórinedi... Toǵaıda da qalyń japyraqtyń arasynda qara birdeńe jasyrynyp, áldeneni kútip turǵandaı. Árbir túnniń astynan qara túnniń tuńǵıyq, sýyq, tereń qara kózderi myń san bolyp qadalyp qarap turǵandaı... Bıik taý, myqty qara jartas, buralǵan toǵaı men maıysqan shalǵyn – barlyǵy da tún mezgilinde Qasymnyń kózine jat bolyp ketkendeı kórinedi. Tas qabaqty, juldyz kózdi, túndeı qara tústi qara kempir taý ishin quıyndaı qutyryp, kezip júrgendeı». Sirá, bul poetıkalyq oılaýdyń jarqyn úlgisi, joıqyn kúshi. Tabıǵattyń jymdasqan tutas bolmysyn, onyń qımyly men ishki dınamıkasyn, aýrasy men túsin buljytpaı berý – zańǵar jazýshyǵa ǵana tán telegeı daryn men sheksiz qýat.
Álem ádebıetinde áıel taqyryby, áıel sulýlyǵy men syry jaıly shyǵarmalar az emes. Batys órkenıetinde ejelgi Arıstofonnyń «Áıelder aılasy», «Fesmoforlar meıramyndaǵy áıelderinen» bastap, bergi Gıýstav Floberdiń «Bovarı hanymy» men Mopassannyń «Tompyshy» bizge málim. Áýezovtiń «Qaraly sulý» áńgimesindegi áıel beınesi, áıel psıhologııasy tereń sýretkerlik, asqan zergerlikpen berilgen. Jastaı jesir qalyp, jalǵyz úmiti Muqashty alaqanynda áldılegen Qaragóz sulý amalsyz «jastyq dúnıesin kórge kómedi». Adam tabıǵatyna jasyrylǵan kózge kórinbes, kóńilge ǵana seziler kórkem syrlardy jazýshy tereńnen tartyp oıatyp tartynbaı sýretteıdi. Úılesimdilik zańy buzylyp, jalǵyzdyq otyna kúıgen Qaragóz «tasqyndap kelgen sezimin tusap, býady». «Jas áıeldiń bul tul túnderi kór azabyndaı qınaý túni... Úı ishi qarańǵylanyp, bul tósekke jatqanda, áldeqandaı jylansha ıirilgen sezim tolqyndary tamyr-tamyryn qýalap, óne boıyn bılep ketetin. Tis-tistenip shydap, «qutylar ma ekem» dep, duǵa oqysa da, sol jylandar aýyr basyp, aqyryndap jyljyp kelip, aq tósine oralyp, aq tamaǵynan súıip, barlyq denesin shydamynan aıyryp, ysytyp, dirildetip jiberýshi edi».
Áýezovtiń ult taǵdyryna tikeleı arasha túsip, qýdalaý kórgen shyǵarmalarynyń biri – «Qıly zaman». Shynynda, keńes ókimetiniń qylyshyna qan qatyp turǵan shaqta jazýshynyń Jetisýdaǵy Alban kóterilisiniń aqıqatyn jazýy – naǵyz erlikke para-par. Otarshyldyqqa qarsy daýys kótergen otty sózder shyǵarmanyń ár tusynda asqan batyldyqpen kórinis tapqan. Jámeńke, Uzaq batyr, Turlyqojalar qol bastap, qıturqy saıasattyń sheńgeline tosqaýyl qoıady. Kóterilisshilerdiń zapyranǵa toly kekti sózin jazýshy búrkemeı, buqpantaılamaı ashyq jazyp, aıqyn kórsetedi. «Jerdi aldy, qonysty aldy. Kún kórip otyrǵan sýdy aldy. О́z jerimizdi ózimizge satty, ógeı baladaı boldyq. Ádilmin degen patshanyń bir sózinde turmaı, eki aıtqanyna el kópten narazy bolatyn. Búgin myna soldat degen sózdi shyǵaryp, taǵy jalǵan sóıledi. Bul kúnge sheıin túzeler, ońdalar dep kútip edik, endi túzelmeıtinine kóz jetti. Eldiń shydamyn taýysty. Budan aryǵa shydaı almaımyz». Munyń bári bodandyq ezgisinen rýhy tunshyǵyp, táýelsizdikti, azattyqty kóksegen zańǵar jazýshynyń óz úni, óz tilegi edi. Shyǵarmanyń sońynda patsha áskerleriniń zeńbireginen japa-tarmaǵaı qashyp, qyrylǵan kóterilisshiler jaıyn jazýshy áserli, júregimen jylap, qansyrap otyryp sýretteıdi. Olardyń sheıit, aq ekenin, «erkek toqty – qurbandyq» dep eli úshin jan bergen júrek batyrlary, namys uly ekenin jazady. Al ardan kúsip, patshaǵa satylǵan tilmash Ospandy bar janymen jek kóre, jer jebirine jete áshkereleıdi. «Osylardyń janynan jemtik jaǵalaǵan buralqy ıtteı bolyp, oı, adamshylyq buralqysy – tilmash ótti. ...Bul elin satyp, qulqyn qýyp ketip bara jatqan júrisimen barlyq istelgen iri isti bylǵaǵandaı. Sol nıet jolynda ólgen el azamattarynyń súıegin qorlaǵandaı edi. Ishinde bolymsyz ǵana bolsa da, ómirinde bir-aq ret bolsa da, azǵantaı qarsylyq daýysy oıanyp, ózin-ózi uıaltatyn, sógetin synshy daýys shyǵýǵa kerek edi. Qazir de kerek dese, sonyń da belgisi kóringen joq», deıdi jazýshy ultyn satqan opasyzǵa shamyrqana, tistene til qatyp.
Qalamger shyǵarmalarynyń bir shoǵyry qazaq balasynyń qala mádenıetine úırenip, ómirine ene bastaǵan jańalyqtar men ózgeristerdi beıneleıdi. «Sónip-janý» áńgimesinde sol tustaǵy oqyǵan qazaq jastarynyń dala mádenıeti men qala mádenıetin qatar kórip, qazaq ishindegi eskilik ádetterdi synǵa alýy, josyqsyz, negizsiz minezderge jańasha baǵa berýi sýretteledi. Oıanǵan sananyń tar qapastan jaryqqa, eńisten qııaǵa umtylýy, oqyǵan jáne oqymaǵan qazaqtyń arasy kórinis tabady. Al «Qorǵansyzdyń kúninde» Ǵazıza taǵdyry arqyly qazaq qyzynyń adamshylyq, ar qurbanyna aınalǵan ójet bolmysyn ashady.
Áýezov bolmysy – usaq qıyrshyq kóleńkelerden ada, aıbyndy, iri bolmys. Saıaz qudyqqa úńilmes syrbaz, syrǵaq keýdege qonbas syny bar bolmys. «Kórkem ónerdiń mindeti – tabıǵatqa elikteý emes, onyń syryn ashý». Jazýshy ózi ómirin arnaǵan Abaı ómiri, Abaı taǵdyry arqyly kúlli qazaqtyń syryn ashyp, jat jurtqa uqsamas bolmysymyzdaǵy alýan qazynany álemge jaıdy. Aqyn Ábdirashtyń Jarasqany:
Kókiregin shabyt kernep, shattanyp,
Shartarapqa sáýle shashyp maqtanyp,
Muqań ótti...
Myń aqynnyń mindetin,
Myńq etpesten jalǵyz ózi atqaryp, – depti.
Iá, Muhtar Áýezov ult janymen bite qaınasqan adamzat jyrshysy, aqyl-oı alyby. Parasat kósemi.
