Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Máselen, Dýlat Isabekovtiń sonaý 90-jyldardyń basynda jazǵan «Máńgilik qaǵıda» áńgimesi de osy sanatta. Shyǵarmadaǵy keıipker jalǵan men aqıqat, jaqsylyq pen jamandyq, mahabbat pen ǵadaýat, izgilik pen zulymdyq qatar aǵatyn ómir ózeninen ádiletti izdeıdi. Jalpy, myna jaryq dúnıede máńgilik ne bar? Al ádilet she? Jaratýshy Qudaıdyń bar ekenine ımandaı senetin pende ádiletke de sený kerek emes pe? Bul endi shekspırlik suraq. Al ádilet pen ádiletsizdik qaı zamanda da, qaı qoǵamda da ózekti, máńgilik taqyryp. Keıde, tipti adam tiri turǵanda ádiletti izdemeý, ádiletsizdikke urynbaý múmkin emes sııaqty kórinedi.
Shyǵarmadaǵy keıipker taǵdyry áldebir mýzyka syndy – oqyp bolǵansha syńsıdy da turady. Muńdy áýen. Myna áńgimedegi taǵdyrdan teperish kórgen jadaǵaı otbasynan da boılaýyq bir mýzyka esedi.
«Kishigirim avtoparkte dıspetcher bolyp isteıtin anasy Bıǵanymnyń aqshasy bulardyń tek «ashtan ólip qalmaýy» úshin ǵana jetetin. Onyń alatyn júz jıyrma somy beseýine bólgende jıyrma tórt somnan kelýshi edi, ıaǵnı kúnge shaqqanda bir somǵa da jetpeıdi. Al bárine kıim kerek, oqý-qural kerek, mektepke alyp ketetin tıyn-teben taǵy qajet. Keıde ol balalaryn mektepke attandyrý úshin tıyn tappaı qatty kúızeletin. «Qudaı-aý, senderdi qaıdan ǵana týyp edim!» dep edenge otyra qalyp ebil-debil jylaýshy edi. Balalary ún-túnsiz shyǵyp ketedi. Qıyndyqpen, joqshylyqpen, qorlyqpen ishteı kelisken, qý taqyr kedeılikke kóndikken únsizdik».
Taýsylǵan ana, ylǵı aspanǵa qarap armandaıtyn bala, bir-biriniń qaıǵy-muńyn jutqan baýyr, osynyń bárine egilgen, ezilgen júrek. Turmystyń qıyndyǵy tiri jandy qalaı qajytatynyna tańǵalasyń. Joqshylyqtan sharshaǵan, jalyqqan, ishteı mújilgen, úmit sóngen, kóńil sýyǵan, arman alasarǵan... Andas bul qylmysqa joqshylyqtan bardy. «Meni qudaı keshiredi! Keshiredi!..» dep baýyry úshin ómirin qurtty. О́ıtkeni Bıǵanymnyń balalarynda baýyrmaldyqtan basqa eshbir sezim qalmaǵan edi.
Alaıda Andastyń kózsiz baryp jasaǵan qylmysy jas ómirindegi úlken ádiletsizdikke alyp keldi. Ol urlaǵan on eki altyn qasyq pen shanyshqy bir mezette sebepsiz kóbeıip, bir úıdiń dúnıesin qoldy qyldy desti. Alǵany kóp, almaǵany az bolyp, asa qaýipti qylmysker bolyp shyǵa keldi. О́zi jetim, ózi ury joq-jitiktiń sózin kim tyńdasyn?..
«Men ǵoı sottaldym da kettim. Qylmysym bar bolsa, bar shyǵar, ony moıyndamasqa laj joq. Al úıime ury tústi eken dep sonshama myń somnyń dúnıesin ol maǵan nege japty? Dúnıeni tapqan ústine taba tússem dep pe? Ol dúnıeniń bárin neǵylmaq, ne úshin jımaq? Onyń aıtqandaryn eki mılısııa nege jaqtady, nege jalǵan aktige qol qoıdy?»
Bul endi ómirdiń beti ashyq qylmystary. Qaı zamanda da kinásizdi kináli qylý nemese álsizge óktemdik tanytý, jazasyna jaza qosyp berý, aqıqattan attaý, ótirik sottaý asa qıyn sharýa emes-ti. Búgingi qoǵamda da solaı.
«Qasyq pen shanyshqyǵa toqsan myń somnyń múlkin qosyp tirkep, bireýdiń obalyn oılamaǵan, ózgeniń ómiri qıylyp, kóz-jasy kól bop jatsa da shimirikpeı attap óte beretin dúnıeqońyzdardyń qylmysy qaıda qalady?»
Jazýshy bul ádiletsizdikter arqyly zamannyń shyndyǵyn beredi. Máselen, dıplomnyń jaqsy ómir súrýge kómektespeıtinin kórsetetin keıipker masańdaý jigit. Sandyqta eki dıplomy jatyr, biraq ózi káýap satady. Nege?
Keıde Táýelsizdik kezeńindegi bul keıipkerlerdi soǵys ýaqytyndaǵy dál osyndaı, tipti budan da jaman jupyny kúı keshken keıipkerlermen salystyryp jatamyz. Soǵys kezinde barsha aýyl adamdarynyń jaǵdaıy shamalas boldy – bári ash qarynǵa kók alma jep ósken urpaq. Eki dáýirdegi joqshylyqty osy faktormen ereksheleýimiz kerek. Ári kórkem shyǵarmalarda joqshylyq tek ádebı fon retinde alynatyny bolmasa, negizgi salmaq sodan týatyn qubylystarǵa aýady.
Qarap otyrsaq, bul keıipkerler bizge de bóten emes. Bıǵanym da, Zúbaıra da, Andas ta – bizbiz. Árıne, odan beri otyz jyl ýaqyt ótse de, Andastar áli aramyzda júr. Baıaǵydaı balań emes, ańǵal emes, eseıgen, qataıǵan, tanyǵan. О́mirdiń túrli qıylysyndaǵy nebir qýlyq-sumdyqpen, qııanatpen shama-sharqynsha kúresip, óz shyndyǵyn joǵaltpaı júr. Bálkı.
Bul – biz súrip jatqan qońyr tirshiliktiń súreńsiz bir shyndyǵy. Aqıqatynda, bul – úlken tragedııa. Eń ókinishtisi, bul tragedııa qazir de jalǵasyp jatyr. Búgingi «Ádiletti Qazaqstan» tusynda da qanshama jas jigitter jumyssyz, bilimsiz júr. Bireý bazar jaǵalap, bireý mal jaǵalap, endi bireý avtoturaq jaǵalap júrgen zamandastardy kúndelikti ómirde kóp kóremiz. Al jazyqsyz isti bolyp, ádiletsiz sottalyp jatqan jastardyń sanyn kim bilsin. Sonymen, Andastyń máńgilik qaǵıdasy ne? Baýyr úshin jan berý me, qol bylǵap, qylmysqa barý ma? Álde túbinde báribir aqıqat jeńedi deı me? Jalpy, shyǵarmadaǵy máńgilik qaǵıda qaısy? Ádilet pe? Ádiletsizdik pe?
