Úndistannan jetken arhıv qujattary

Osy oraıda 2019 jyly ulttyq arhıv qorlaryn sheteldik arhıvterde saqtalǵan Qazaqstan tarıhyna qatysty qujattyq derekkózdermen tolyqtyrýǵa arnalǵan «Arhıv-2025» jobasy qolǵa alynǵan bolatyn. Atalǵan joba aıasynda qyrkúıek aıynda qazaqstandyq delegasııa arnaıy is-saparmen Úndistanǵa bardy. Delegasııa quramynda Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń dırektory, PhD J.Boldyqov, Ǵylymı-zertteý jumystaryn uıymdastyrý bóliminiń basshysy, arheologııa jáne etnologııa magıstri K.Párimbekova, Ǵylymı-zertteý jumystaryn uıymdastyrý bóliminiń jetekshi sarapshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent G.Bısenova, Esepke alý, saqtaý bóliminiń bas sarapshysy, negizgi qor saqtaýshysy B.Omarova boldy. Jumys toby eki aptadan asa ýaqyt Úndistandaǵy ǵylymı mekemelerde bolyp, jumys istegen.

– Is-saparǵa daıyndyq barysynda Úndistannyń arhıv jáne taǵy da basqa ǵylymı mekemelerimen mádenı baılanystar ornatý úshin kelissóz­der júrgizildi. Bul rette bizge Úndistan el­­shiligine qarasty Svamı Vıvekanan­da mádenı ortalyǵy jáne Qazaqstan­nyń Úndistandaǵy Elshiligi kómektesti. Jalpy, eki el arasyndaǵy baılanystyń tamyry tereń. Ejelgi zamannan bastaý alady desek qatelespeımiz. Arheologııa salasyndaǵy derekter eki el arasyn­daǵy tarıhı jáne mádenı baılanystar­dyń Uly Jibek jolyna baılanysty kúsheıe túskendigin dáleldeıdi. Táýelsizdik al­ǵan­nan beri de Qazaqstan men Úndistan arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastyń ornaǵanyna 30 jyl tolyp otyr, – dedi Jandos Boldyqov.

Eske sala keteıik, osy jyldyń 13 maý­symynda eki eldiń mádenıet mı­­­nıstrlikteri arasynda 2022-2025 jyl­­darǵa arnalǵan mádenı almasý baǵdarlamasyna qol qoıylǵan bola­tyn. Baǵdarlamada ulttyq arhıv qor­laryn Qazaqstan men Úndistan ha­lyqtarynyń tarıhy men mádenıeti jónindegi aqparatty qamtıtyn qujat­tarmen tolyqtyrý maqsatynda eki el­diń zańnamasyna sáıkes olardyń kó­shirmelerin anyqtaý jáne bir-birine usynýǵa járdem kórsetiledi dep bel­gilengen. Osy oraıda, Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy janynan qurylǵan ǵylymı ekspedısııa tobynyń Úndistannyń Ulttyq arhıvinde júrgizilgen ǵylymı-izdenis jumystary óz nátıjesin berdi deýge tolyq negiz bar.

Jalpy, Úndistannyń ulttyq arhı­vi 1891 jyly Kalkýtta qalasynda Imperııalyq muraǵat departamenti retinde negizi qalanǵan. 1911 jyly jańa astana Nıý-Delıge kóshirilgen. 1998 jylǵy 6 shildede arhıv janynan Úndistan tarıhyna qatysty tolyq málimetter beretin «Ulttyq arhıv mu­rajaıy» ashylǵan. Úndistan ulttyq arhıv qorynyń hronologııalyq derekteri sonaý 1748 jyldan bastalady. Negizgi qujattar aǵylshyn, hındı, sanskrıt, ýrdý, arab jáne parsy tilderinde ja­zylǵan. Arhıv qujattary tórt sanatqa bólingen; memlekettik qujattar, shy­ǵys qujattary, qoljazbalar jáne jeke qujattar.

– Bizdiń toptyń elimizdiń tarıhy­na qatysty ǵylymı-izdenis jumys­ta­ry Syrtqy baılanystar bóliminiń Qıyr Shyǵys, syrtqy saıasat, Bhopal agenttigi, Ortalyq Azııa, Ortalyq Úndistan agenttigi, Syrtqy ister (tarı­hı) qujattary boıynsha júrgizildi. Zert­teý nátıjesinde qazaq halqynyń otar­shyldyq saıasat zardaptaryna baılanysty jerinen aıyrylyp, talaı aýyr kezeńdi bastan keship, ejelgi turaǵy men qara shańyraǵynan údere kósh­ken kezeńderine qatysty asa mańyzdy qu­jattar anyqtaldy. XX ǵasyrdyń basynda ashtyq qazaq halqyn úsh márte aınalyp soqty. Keńes Odaǵynyń resmı derekterine súıensek, 1930-1933 jyldar aralyǵynda 3 mln-nan astam qazaq ashtyqtan kóz jumǵan. 1mln-nan astam adam kórshi elderge bosyp ketkenderdiń qataryna jatady. Altaı asyp, Barkólden bastalǵan bul qaraly kósh Gansý Chıńhaı, Tıbet, Úndistan, Pákistan jerlerinen turaq tappaı, aman qalǵany týysqan Túrkııa eline qonystanady. Tarıhı derekter boıynsha, Qytaı ımperııasynan qysym kórgen qazaqtar Tıbet asyp, Úndistanǵa ótýdi kózdeıdi. Gımalaı asyp, oba men ys aýrýlarymen betpe-bet kelgen 3 myń qazaq 1941 jyly Úndistanǵa jetedi, – dep naqtylady Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy­nyń dırektory.

Onyń aıtýynsha, Saıası departament bólimi boıynsha Úndistannyń ulttyq arhıv qorynda saqtalǵan «Qazaq kóshine qatysty qabyldanǵan sheshimder, Ortalyq Azııadan kelgen 3 myńǵa jýyq ımmıgranttar toby», «Haıdarabadtaǵy Bhopal provınsııasy boıynsha tergeý isi jáne Úndistanǵa kelgen qazaqtar máselesi», «Bhopalda­ǵy qazaqtarǵa qatysty shyǵyndar», «Úndistanǵa kelgen qazaqtar máselesin sheshý maqsatynda qurylǵan uıymdar», «Kashmırdiń Djammý shtatyndaǵy qazaq mıgranttary» atty qupııa qujattar qazaq tarıhyndaǵy osynaý bir qıyn-qystaý kezeńderdiń dáleli bolyp sanalatyn asa qundy derekter. Máselen, solardyń birinde bylaı dep jazylǵan:

«Qarasha aıynyń sońyna qaraı Kashmırge tatar shapqynshylyǵynan keıin bolmaǵan erekshe kerýen, mońǵol halqynyń kóshi keldi. Musylmandar, erler, áıelder men balalar, olar ishinara dinı jáne saıası sebepterge baılanys­ty, sonymen qatar ekonomıkalyq jaı­lylyqty izdep Úndistanǵa keldi. Olar Kashmırge 4 myń jylqymen, 3 myń túıe jáne 20 myń qoımen jetti».

Sonymen qatar anyqtalǵan qujattardyń birinde, dálirek aıtsaq 1948 jyly 14 aqpanda Kalkýttadaǵy Qytaı Respýblıkasynyń Bas konsýldyǵy má­limdegen mynadaı da qundy derek bar. «Kashmırge 1941 jyly Shyńjań provınsııasynan 3 myń qytaılyq qazaq keldi. Olar Úndistannyń aýa raıyna be­ıimdelmegendikten aýrýdan jáne basqa da sebepterden qaıtys boldy. 1943 jyly shamamen 500 qazaq Bhopal shtatyndaǵy bosqyndar lagerine ornalastyryldy», dep jazylǵan.

– Úndistan ulttyq arhıviniń Ishki saıasat bólimi boıynsha «Reseı jáne Ortalyq Azııa respýblıkalary» atty qordan Keńes dáýirindegi qazaq tarıhyna qatysty qujattar anyqtaldy. Atap aıtar bolsaq, Qazaq KSR Ǵylym akademııasy jáne onyń uıymdastyrýshysy, tuńǵysh prezıdenti, Keńes Odaǵynyń jáne Qazaqstannyń metallogenııa mektebiniń negizin qalaýshy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh akademık Qanysh Sátbaev jóninde málimetter bar. Ekspedısııa toby Úndistan ulttyq arhıv qorynyń kartografııa bólimi boıynsha izdenis jumystaryn júrgizip, 1870-1875 jyldary qurastyrylǵan «Shyǵys Túrkistan» kartalarynyń kóshirmelerin aldy, – dedi J.Boldyqov.

Ǵylymı is-sapar barysynda Qazaq­stan tarıhyna qatysty qundy ári tyń derekteri bar 29 is boıynsha 3 700 pa­raq arhıv qujaty elge jetkizildi. Al­daǵy ýaqytta Úndistannan ákelingen qu­jat­tar aýdarylyp, saraptalyp, bas­qa da derekkózdermen salystyrylyp ǵy­lymı aınalymǵa túsetin bolady. «Arhıv-2025» memlekettik jobasy dúnıe­júzi qazaqtarynyń tarıhyna qa­tys­ty barlyq derekterdi jınaýǵa jańa múmkindikter ashyp jatyr. Úndistanǵa jasalǵan sapar – sonyń dáleli.