Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Nurlybek Aqylbekuly, Joldaýda aıtylǵandaı, fıskaldy retteý isin qaıta jańǵyrtý úshin keler jyly jańa Salyq kodeksi ázirlenedi. Onyń eń túıtkildi tusy – salyqtyq ákimshilendirý máselesi tutastaı qaıta jazylmaq. Sondaı-aq salyqtyq baqylaý qyzmetin tolyq sıfrlandyrý júrgizilmek. Qysqasy, jańa qujatta jańashyldyq kóp bolatyn sekildi. Ásirese ony otandyq kásipkerler erekshe kútip otyr. Olardyń úmiti qanshalyqty aqtalmaq?
– Álbette, negizgi mindet te úmitti aqtaý bolyp tur ǵoı. Jalpy, elimizde buǵan deıin de birneshe Salyq kodeksi qabyldanǵan. Salystyrmaly túrde aıtsaq, qazirgi qoldanystaǵy qujattyń jumys istep turǵanyna kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Ol 2017 jyldyń jeltoqsan aıynda qabyldanyp, 2018 jyldan bastap qoldanysqa engizildi. Bul qujatta kóptegen jeńildik qarastyrylǵan. Máselen, mıkro jáne shaǵyn bıznes sýbektileri salyqtan bosatylǵan. Yntalandyrý sharalary da bar. Sondyqtan ony tıimsiz boldy dep aıtýǵa bolmaıdy. Biraq Memleket basshysy jańa ekonomıkalyq saıasatqa erekshe mán berip otyr. Onyń negizgi bir quraly retinde Salyq kodeksin ázirleý kerektigin eskertti. Demek Salyq kodeksi – ekonomıkany damytatyn mańyzdy qural. Sondyqtan jańa ekonomıkalyq saıasatty qabyldap, oıdaǵydaı júrgizý úshin Salyq kodeksin ózgertý mańyzdy. Sondaı-aq Joldaýda arnaýly salyq rejimderin reformalaý týraly aıtyldy. Mundaı salyq rejimin kásipkerler jıi paıdalanatynyn eskersek, olardyń aldaǵy jańashyldyqqa úmitpen qaraýy zańdylyq. Olardyń úmiti aqtalary anyq.
– Jańa kodekstiń mańyzdy erekshelikteri qandaı bolmaq?
– Joldaýda eń aldymen basymdyq berilgen dúnıe – salyqtyq ákimshilendirýdi sıfrlandyrý. Kóp másele osyǵan qatysty týyndaıdy. Basqa eldermen salystyrsaq, Qazaqstandaǵy salyq júktemesi, salyq mólsherlemesi óte tómen. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń negizinde júrgizilgen taldaýlar sony kórsetip otyr. Iаǵnı kórshiles memleketterge, Eýropa elderine qaraǵanda, bizde tólenetin salyqtyń mólsheri az. Biraq másele salyq tólemine qatysty týyndap otyr. Salyqty tóleý men esepti tapsyrýdyń qıyndyǵy, tóleýden jaltarý, aqparattyq júıelerdegi derekterdiń sáıkes kelmeýi sekildi problemalar bar. Sondyqtan bul jerde onsyz da tómen júktemeni odan ári azaıtý máselesi qarastyrylyp otyrǵan joq. Kózdelip otyrǵan dúnıe – salyq tóleýdi jeńildetý.
– Salyqtyq ákimshilendirý tolyqtaı qaıta jazylsa, Salyq kodeksi qanshalyqty ózgerýi múmkin?
– Qanshalyqty ózgeretinin dóp basyp aıtýǵa áli erte. Jumys endi bastaldy. Biraq negizgi baǵyt salyqtyq ákimshilendirýdi aýystyrý ekeni ras. Ol jerde negizinen zańnamalyq normalar emes, aqparattyq júıelerdegi ákimshilendirýdiń tıimdiligin arttyrýǵa basymdyq beriledi. Joǵaryda aıtqanymdaı, maqsat – salyq tóleýdi barynsha jeńildetý. Negizi bul baǵytta kóp jumys júrgizilip jatyr. Mysaly, salyq tóleýshilerdi onlaın tirkeýge bolady. Salyqty onlaın tóleýge múmkindik bar. Bank qosymshalary da salyq tóleýshiler úshin yńǵaıly etip jasalǵan.
– Degenmen jetildiretin tustar da bar ǵoı. Máselen, salyq tóleýshilerdiń kóbi derekteriniń bazaǵa der kezinde engizilmeıtinin aıtyp jatady. Osynyń ózi azamattar úshin qosymsha qıyndyqtar týǵyzady.
– Derekter birneshe aqparattyq júıede shoǵyrlanady. Mysaly, bir júıe arqyly salyq tólense, ekinshi júıede salyq qaryzy esepten shyǵarylady degendeı. Osy júıeler arasyndaǵy baılanysty retteý mańyzdy. Atalǵan baǵytta tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Sıfrlandyrý aıasynda salyq tóleýshiler qazir betpe-bet kelip júrgen máselelerdiń bári oń sheshiletin bolady.
– Prezıdent salyqtyq yntalandyrý sharalarynyń tıimdiligin arttyrýǵa aıryqsha toqtaldy. Ol úshin ekonomıkanyń túrli salasynda dıfferensıaldy salyq mólsherlemesine kóshý mańyzdy ekenin de eske saldy. Bul qalaı júzege aspaq?
– Atalǵan másele sońǵy jyldary kóp kóterildi. Bul degenimiz – ekonomıkanyń salalaryna baılanysty salyq mólsherlemesin ártúrli etip belgileý. Máselen, ekonomıkanyń aýyl sharýashylyǵy, óńdeý ónerkásibi sekildi ónim shyǵaratyn, basymdyqqa ıe salalary úshin salyq mólsherlemesi tómen bolýǵa tıis. Al tabystylyǵy joǵary, biraq ónim shyǵarmaıtyn qarjy sektory, jer qoınaýyn paıdalaný sekildi salalarda mólsherleme joǵary bolýy kerek. Sondyqtan dıfferensıaldy salyq jalpy salyq júıesindegi ádilettilik úshin kerek. Qaı salada tabys kóp, tıisinshe soǵan salyq ta kóp salynýǵa tıis.
– Rasynda da, munaı men aýyl sharýashylyǵy salalaryna salynatyn salyqty birdeı qylý ádiletsizdik bolar edi ǵoı.
– Iá. Aqparat úshin aıta keteıin, siz mysalǵa keltirgen eki saladaǵy salyq mólsherlemesi onsyz da birdeı emes. Aıtalyq, aýyl sharýashylyǵynda korporatıvti tabys salyǵy 10 paıyzdy quraıdy. Al basqa salalarda bul 20 paıyzǵa teń. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵynda arnaýly salyq rejimderi, ıaǵnı jeńildikter qarastyrylǵan.
– Memleket basshysy salyq reformasy aıasynda sán-saltanat salyǵyn engizýdi usyndy. Munyń orta tapqa qatysy joq ekeni belgili. Bul salyq tek asa qymbat jyljymaıtyn múlik jáne avtokólik satyp alǵan kezde salynady. Salyqtyń jańa túri týraly ne aıtar edińiz?
– Biz halyqaralyq tájirıbeni zerdelep qaradyq. Álem elderinde ártúrli tájirıbe qoldanylady eken. Keıbirinde arnaıy salyq bar. Oǵan qymbat turǵyn úı, qymbat kólikter, belgili bir zergerlik buıymdar, qymbat óner týyndylary jatady. Qaısybir elderde arnaýly salyq joq, biraq belgili bir salyqtardyń mólsherlemesin arttyrý tetigi qoldanylady. Mysaly, qymbat úıler úshin múlik salyǵynyń joǵary mólsherlemesi qarastyrylady. Qymbat kólik satyp alǵanda qosymsha salyq qoldanylady. Negizi bizdiń eldiń qoldanystaǵy zańnamasynda da osyǵan uqsas tásilder bar. Mysaly, 2014 jyldan bastap qozǵaltqyshynyń kólemi úlken kólikterge salyq mólsherlemesi joǵarylatyldy. Sol sekildi qymbat úılerdiń baǵasy sharyqtaǵan saıyn salyq mólsherlemesi de ósedi. Atalǵan másele endi qaıta qaralmaq. Belgili bir shekterdi bekitý, sol shekten asqan jaǵdaıda salyq mólsherlemesin joǵarylatý usynylmaq. Álbette, bul qymbat kólik ıelerine, ıahta ustaıtyndarǵa, jeke ushaqtary bar azamattarǵa qatysty bolýy kerek.
– Myna bir jaǵdaıdy aıtpasqa bolmas. Bizdiń elde qozǵaltqyshynyń kólemi 4 myń tekshe metrge deıingi kólikterge salynatyn salyq shamamen 50 myń teńgeden aspaıdy. Al odan sál assa, salyqtyq tólem shamamen 500 myń teńgege deıin ósedi. Eldegi joldardyń, ásirese aýyldyq joldardyń jaǵdaıynyń nashar ekenin eskersek, asty bıik, jol talǵamaıtyn kólikterge suranys joǵary. Alaıda mundaı kólikterdiń qozǵaltqyshynyń kólemi 4 myń tekshe metrden asyp túsedi. Turǵyndar jyly eski, biraq jaǵdaıy jaqsy ári baǵasy qoljetimdi osyndaı kólikterdi satyp alaıyn dese, jyl saıyn shamamen jarty mıllıon teńge salyq tóleýi kerek. Muny ádiletsizdik dep oılamaısyz ba?
– Bul másele pysyqtalyp jatyr. Ony el azamattary da kóp kóterdi. Negizi kólik salyǵy tehnıkanyń jylyna baılanysty emes. Munda qozǵaltqyshtyń kólemine ǵana qaraıdy. Bul jerde eki túrli pikir aıtylyp júr. Siz aıtqandaı, kóliktiń baǵasy arzan ári eski, biraq salyǵy kóp delik. Alaıda tehnıkanyń eskiligi úshin salyqty tómendetýge bolmaıdy. Bul eski kólik alýǵa degen yntalandyrý sharasy sekildi bolyp ketedi. Mundaı qadam tıimsiz, álbette. Eski kóliktiń ekologııaǵa, basqa da dúnıelerge keri áseri kóp. Sol sekildi qoǵamda eski kólikke tóleıtin salyq joǵary bolmaýy kerek degen de pikir bar. Sondyqtan bul jerde ortaq teńgerim taýyp, naqty bir sheshimge kelý mańyzdy. Bul da jańa Salyq kodeksinde qaralatyny daýsyz.
– Sarapshylardyń aıtýynsha, jańa Salyq kodeksinde «keshendi tekserý» (doljnaıa osmotrıtelnost) degen jańa uǵym paıda bolǵan. Mundaı tekserý erteń kásipkerlerdiń jumysyn qıyndatyp jibermeı me?
– Bul – tıisti saqtyq qaǵıdatyn engizý jónindegi norma. Ol Májiliste qaralyp jatqan Salyq kodeksine ózgerister engizý týraly zań jobasynda bar. Onyń máni mynadaı. Salyq tóleýshi ekonomıkalyq operasııalardy júzege asyrǵanda, ıaǵnı taýardy satyp alǵanda nemese taýardy ótkizgende óziniń kontragentin tekserýi kerek. Iаǵnı seriktesi adal salyq tóleýshi me, soǵan kóz jetkizýi mańyzdy. Eger mundaı tekserý júrgizbese, seriktesi adal salyq tóleýshi bolmaı, jaýapkershilikke tartylǵan jaǵdaıda onymen birge jumys istegen salyq tóleýshi de belgili bir deńgeıde zardap shegedi. Sondyqtan ol óz seriktesin teksergeni týraly anyqtama alýy kerek. Mundaı jaǵdaıda oǵan eshqandaı jaýapkershilik artylmaıdy. Buǵan qatysty da talqylaý júrip jatyr. Pikir ekige jarylyp tur. Talqylaýǵa depýtattar, ekonomıster, qoǵam ókilderi, memlekettik organdardyń mamandary, jalpy múddeli taraptardyń bári tartylǵan. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta bul másele boıynsha da ortaq sheshim shyǵady degen oıdamyz.
– Joǵaryda bizdegi salyq júktemesi ózge eldermen salystyrǵanda áldeqaıda tómen dedińiz. Demek bolashaqta elimizde salyq júktemesi kóterilýi múmkin be?
– Salyq júktemesin kóterý týraly áńgime aıtylǵan emes. Bul jerde dıfferensıaldy salyqqa basa nazar aýdarylatyn bolady. Qazaqstanda qosylǵan qun salyǵynyń mólsherlemesi – 12 paıyz. Bul – barlyq salaǵa ortaq mólsherleme. Al basqa elderde negizinen atalǵan mólsherleme 20 paıyzdy quraıdy. Biraq belgili bir áleýmettik salalarǵa tómen mólsherleme qarastyrylǵan.
– Prezıdent paıdanyń tehnologııalyq jańǵyrýǵa jáne ǵylymı ázirlemelerge jumsalǵan bóligine salynatyn korporatıvti tabys salyǵyn tómendetý nemese odan bosatý tásilin engizý kerektigin aıtty. Osyny túsindirip berseńiz.
– Osyǵan uqsas norma qoldanystaǵy zańnamada da bar. Shaǵyn kásipkerler tapqan tabysynyń bir bóligin óziniń óndirisine nemese ǵylymı jańalyqtarǵa jumsady delik. Mine, osy maqsatqa jumsaǵan qarjysyna salyq tólemeıdi.
– Joldaýda aıtylǵan bólshek saýda salyǵy degenimiz ne?
– Prezıdent Joldaýda saýda-sattyq zaman talabyna saı damýy úshin mólsherlemesi oıǵa qonymdy ári rásimderi qarapaıym bólshek saýda salyǵynyń qoldaný aıasyn keńeıtý kerek ekenin aıtty. Bólshek saýda salyǵy – 2021 jyly qoldanysqa engizilgen arnaýly salyq rejimi. Ol áýelde pandemııa kezinde zardap shekken bıznes sýbektilerin qoldaý maqsatynda 2021-2023 jyldarǵa arnalyp edi. Endi onyń qoldanylý aıasy 2025 jylǵa deıin sozyldy. Tek qoǵamdyq tamaqtaný salasy úshin ekenin atap ótken jón. Arnaýly salyq rejimi bolǵan soń qosylǵan qun salyǵy, áleýmettik salyq tólenbeıdi. Kásipker tek óziniń tapqan tabysynan úsh paıyz mólsherinde salyq tóleıdi. Bul shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine arnalǵan. Ony qoldanatyndardyń arnaıy tizimi bar.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
