«Alyptar tobynyń» sońǵy tuıaǵy

Al Sáken bastaǵan, Sábıtter qos­ta­ǵan top eliniń erteńin sosıalıstik ıdeal­dardyń revolıýsııa arqyly júzege asýynan kórdi. Keńes ókimeti úshin kúres­ken 20-30-jyldarda qazaq poezııasy Sáken bolyp sańqyldady, Sábıt bolyp sapqa turdy, Ilııasta kúı bolyp, kókte qalyqtady, bularǵa Beıimbet, Ǵabıt, Ǵabıdender qosylyp, jetpis jyldaı saltanat qurǵan qazaq sovet ádebıetin jasady.

Bul topty kezinde Ǵ.Músirepov «Alyp­tar toby» dep ataǵan edi. Ras, Ǵabeń bul topqa ózine deıingilerdi ǵana qosyp, ózin jatqyzbaǵantuǵyn. Solaı bola tura, keıingi urpaq Ǵabeńniń ózin de osy top­tyń ókili sanap keledi. Ǵ.Músirepovtiń azamattyǵy, qaıratkerligi, asqan qalam­gerlik qasıetteri onyń ózin de ózi anyq­taǵan alyptar tobyna birden-aq kirgizip jibergen bolatyn.

Endi bizdińshe, osy topqa qosylýǵa, osy qatardan ózine tıisti ornyn alýǵa laıyq taǵy bir qalamger bar. Ol – Ǵabıden Mustafın. Iá, ústimizdegi jyly júz jıyr­ma jyldyǵy atalyp jatqan, búkil ǵu­myry keńestik kezeńde ótip, ol shyǵar­ma­­shy­lyǵynda aıtarlyqtaı iz qaldyr­ǵan ja­zýshy E.Mustafın jaıly aıtyp otyrmyz.

«Jastar! Biz toıdan qaıtyp kele jatkan adambyz, sizder – toıǵa bara jatqan adamsyzdar. Saýyrynan sıpatpas shý asaýdaı zymyrap bara jatqan jyldar mynaý... Sender endi XXI ǵasyrdyń esigin ashasyńdar. Jańa ǵasyrǵa alyp barar tartý-taralǵylaryńnyń eń qymbaty, eń qadirlisi – meıirim, raqym, qanaǵat bolǵaı!» («Lenınshil jas», 27.02.85») – dep, ómirmen qoshtasar aldynda keıingi urpaqqa ósıet aıtqan, «Jazýshy bolarsyń, bolmassyń, al Otannyń azamaty bolýǵa mindettisiń» («Oı áýenderi», A., 1978, 168-bet) dep bilgen, adamgershilikti tý etip, ózi de azamattyqtyń aq aıdynynda qarapaıym ǵana shyǵarmashylyq ǵumyr keshken abyz jazýshyny alyptar tobyna qosýǵa ábden bolady.

«Qolmen jasalǵan óner dúnıesiniń ishinde eń uzaq jasaıtyny, ómir beıne­sin tolyq qamtıtyny, adam janyna áserlisi – ádebıet. Taýlar buzylady, sýlar sýa­lady, tas bolat úıler qulaıdy, búkil qa­ýym almasady, jaqsy ádebıet sonda da ólmeıdi, júzdegen jyl ómir súredi, ótken qaýymnyń, dáýirdiń beınesin keıingilerge jetkizedi. Sondyqtan ónerdiń eń qıyny da – jaqsy ádebıet» (sonda, 254-bet) degen, «Muralardyń ishinde sózden qymbaty, asyly bola qoımas. Asyl sózdi er danasy qıynnan qıystyrady. Asyl sóz kirlegen kóńildi tazarta alady, qajyǵan kóńilge qýat bere alady, asqan kóńildi basyp, qarańǵy kóńilge shyraq jaǵa alady. Sóz qudiretin erkin paıdalanǵan adam halqyna ómirlik rýhanı azyq, ózine altynnan eskertkish qaldyryp ketedi» (sonda, 282-bet), dep sóz óneriniń asyl qasıetterin jan-júregimen sezine bilgen, sóz qudiretine tabynyp, óz ómirin qıyndyǵy men qyzyǵy mol ádebı shyǵarmashylyqqa arnaǵan, sóıtip artyna kórkemdigi kemel týyndylar qaldyrǵan syrbaz sýretker «alyptar tobynyń» sońǵy tuıaǵyndaı kórinedi...

«Men dúnıege kelgen kezde qazaq ólge­nin, týǵanyn qaǵazǵa jazbaıtyn, metrıka degendi bilmeıtin. Áke-sheshemniń jyl qaıyryp aıtýynsha, 1902 jyly týsam kerek. Qazirgi Temirtaý zavody Telman aýdanynda. Nura ózeniniń jaǵasynda, Jaýyr, Qojyr taýlarynyń eteginde tur. Osy taýlardyń kishkene shashyrandysy Syrtóbe degen jerde (Jaýyrdan úsh-tórt kılometr) bir borandy kúnde týyppyn» («Oı áýenderi». A., 1978, 5-bet), – dep jazady jazýshy «О́mir belesterinde». Ákesi Mustafa eki ret qajyǵa barǵan «meılinshe ádil, momyn, minezi aýyr, qorqýdy, sasýdy bilmeıtin, kóp sóılemeıtin, biraq kezi kelip qalǵanda óte tildi», «quıma qulaq», eger sharıǵat jolyna túspeı, «oqyǵanda úlken ǵalym bolatyn túri bar» adam bolǵan. Saýatyn aýyl moldasynan ashqan Ǵabıden «on jas tolmaı jatyp kúnine bes mezgil namaz oqydyq, ramazan aıynda úsh kúndik oraza ustadyq» dep, keıin eske alǵanyndaı, din jolyn ustanady.

1916 jyly Spassk zaýytynda tabel­shi bolyp isteıtin Maýqymnyń Júsibi degennen bir jyl oryssha oqıdy. Ekinshi jyly sol zaýyttaǵy bes jyldyq orys-qazaq mektebiniń tórtinshi bólimine túsedi, kelesi jyly ony ári qaraı jalǵastyrýǵa múmkindigi bolmaı, oqýmen qoshtasady. Sóıtip, bolashaq jazýshynyń oqýy bar bolǵany eki-aq (Júsipten bir jyl, mektepte bir jyl) jylǵa sozylady. Sodan ol 1918 jyldan 1925 jylǵa deıin ne oqý joq, ne jumys joq aýylda bos júredi.

О́mirde tańǵalarlyq nárseler kóp koı. Sonda da bolsa, bar bolǵany eki-aq jyl oqyp, qazaqtyń ataqty jazýshylarynyń biri, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń kor­respondent-múshesi dárejesine deıin jetken Ǵabıden Mustafınge tańǵalmasqa lajyń joq. Qalaıda jazýshy bolamyn dep, aldyna taýdaı maqsat qoıǵan bolashaq qalamger mektepte oqymasa da ómir degen mekteptiń qıyn joldarynan ótti, ómirdiń ózinen úırenip, ózdiginen izdendi.

1925 jyly kóktemde kelinshegin ertip, sol kezdegi Qazaqstannyń astanasy Qyzyl­ordaǵa oqý izdep keledi. Oqýǵa túse alma­ǵan soń, joǵary sotqa kujattar tir­keýshi bolyp jaıǵasady. Osy kezden bas­tap, «gazet oqýǵa aýyzdandym. Aldymen, meniń oqıtynym usaq habarlar, jarnamalar boldy. 1925 jyldyń kúzinen bastap, respýblıkanyń «Eńbekshi qazaq» gazetine usaq habarlar jaza bastadym», dep eske alady jazýshy. Gazetke shaǵyn habarlar jazýdan bastaǵan Ǵabıden endi ocherk, feleton, áńgime sııaqty janrlarda da ózin baıqap, sátti qadamdar jasaı bastaıdy. О́zdiginen oqyp, izdenip júrgen jas jigit shyǵarmashylyqtyń qyzyq ta aýyr jolyna kúmp berip túsip ketedi... «Sársen men Boqash» degen alǵashqy áńgimesi «Jyl qusy» jýrnalynda 1927-1928 jyly jarııalandy. 1929 jyly «Er Shoıyn» atty áńgimeler jınaǵy shyqty».

Ǵabıden 1930 jyly Qaraǵandyǵa oralyp, ken ornynda úsh jyldaı qara jumys isteıdi. Sodan keıin «Qaraǵandy proletarıaty» gazetinde jaýapty hatshy (1932-1933), Novosıbır qalasynda qazaq tilinde shyǵyp turǵan «Qyzyl tý» gazetinde qyzmetker (1933-1938) bolyp jumys istegen ol 1938 jyly Almatyǵa keledi. Osy kezden bastap jazýshylyq jolǵa birjola bet burady. Jazýshynyń «О́mir men ólim» (1940), «Shyǵanaq» (1944), «Mıllıoner» (1948), «Qaraǵandy» (1952), «Daýyldan keıin» (1959), «Kóz kórgen» (1963) romandary ár jyldarda jaryq kórdi. «Oı áýenderi» (1978) atty syn maqalalar jınaǵy úshin Memlekettik syılyq aldy. Jazýshynyń shyǵarmalary qazaq, orys, basqa da tilderde áldeneshe ret basylyp shyqty.

Ǵ.Mustafın shyǵarmalarynyń deni búgingi kún taqyrybyna arnalǵan. Jazý­shy­nyń basty shyǵarmashylyq erek­sheligi de osynda jatyr. Ádette óz zama­nyn kórkem beıneleý – qalamger úshin qıynnyń qıyny. О́ıtkeni búgingi kún­niń áli tanylmaǵan qyr-syry, uńǵyl-shuńǵyly, oı-shuńqyry kóp deıtin bol­saq, onyń ishinde júrgen adam solardyń keıbir jaqtaryn ǵana tanı alady da kópshiligin kóre de almaıdy. Ǵ.Mustafın shyǵarmashylyǵynyń basty ereksheligi de, myqty jaǵy da osyndaı qıyndyqtary­na qaramastan, óz zamanynyń kórkem beınesin jasaı alǵandyǵynda jatyr.

«Men árdaıym búgingini, shamam kel­genshe erteńgini jazdym. Kóshken jurtqa qaıta oralǵan emespin... Jazýshy aldymen óz dáýiriniń jyrshysy desek, qoǵam ishindegi bul sııaqty zor ózgeristerdi ol kórmese, ıakı kóre tura jazbasa, dú­nıe­den borysh arqalap ketedi de. Bo­rysh ar­qalaýdy súımedim...» (sonda, 9-bet), dep bilgen jazýshy ózi ómir súrgen dáýir­­diń kórkem shejiresin jasady. Bul týra­­synda zamandasy Ǵ.Músirepov «...Ǵabıden Mustafın osy dáýirdiń ishinde qa­zaq sovet prozasynan óziniń tıisti ornyn alýmen birge, ádebıetimizdiń betin búgingi ómirge burýymyzǵa da úlken je­tekshi boldy. Bul – onyń tvorchestvo­lyq bıografııasyndaǵy eleýli ereksheligi. Basqa jaqqa aýytqymaı, búgingi sovet shyn­dyǵyn jyrlaý ekiniń birinde kezdese de bermeıdi. Onyń ústine jazýshy­nyń izdený talaptary tutas bir baǵytta bolǵandyqtan, tabysy da olqy emes. Ǵabıden tıpterdi de, tıptik jaǵdaılardy da ózimizdiń sovet shyndyǵynan alyp ósip keledi» («Sýretker paryzy», A., 1970, 330-bet) – dep, kezinde jazýshynyń shyǵarmashylyq bet-baǵdaryn dál, tamasha aıqyndap bergen bolatyn.

Ǵabıden – ómirde bolyp jatqan qu­bylystardy jiti baqylap, saralap, ondaǵy jańalyqtardy tez kórgish, ańǵarǵysh jazýshy. Sol ómirde kórgenderi men kóńilge túıgenderin kórkemdik súzgiden ótkerip, kórkem týyndy retinde oqyrmanǵa usyna bildi. Onyń qaı shyǵarmasynda bolsyn, keńestik kezeńniń keleli problemala­ry kórkemdikpen kórinis tapqan. Ol ómir­de týyndap jatqan keleli máselelerge oqyr­man nazaryn aýdaryp otyrýmen birge adam­zatqa tán izgi adamı qundylyq­tar­dy jal­py jurtqa nasıhattap, boıyna dary­týdy maqsat tutty. Ol somdaǵan Shy­ǵanaq, Jomart, Meıram sııaqty beı­ne­ler adamgershiligi mol, isker, eńbek­súıgish, otanshyl qasıetterimen erek­she­lene­di. Ǵabıdenniń keıipkerleri kóbine jan­ dúnıesi baı, optımıst, ózindik piki­ri bar belsendi qoǵam músheleri bolyp keledi.

Jazýshynyń shyǵarmalarynda XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda qazaq aýylynda júrip ótken uly ózgerister kó­rinis tapty. Tóńkeristiń aldyndaǵy qazaq aýyly, keńestik zamandaǵy kolhoz qurylysynyń damýy, onyń bolashaǵy, óndiris oryndarynyń paıda bolyp, iri ındýstrııaly elge aınalýy sııaqty iri naý­qandar sýretker shyǵarmashylyǵy­nyń ózekti taqyrybyna aınalǵan.

Jazýshynyń alǵashqy kólemdi týyn­dysy – «Qaraǵandy» romany. «О́z kózim­men kórgenderim, súısingenderim «Qara­ǵan­dy» romanyn qoımastan jazdyrdy» (shy­­ǵarmalary, V tom, 66-bet), dep aıt­qa­nyndaı, ózi jete biletin taqyrypqa bar­dy. Roman alǵash «О́mir men ólim» (1940) degen atpen shyqty da keıinnen qaı­ta óńdelip, «Qaraǵandy» (1952) atalyp ja­ryq kórdi. Roman qazaq ádebıetinde óndiris taqyrybyn sátti beınelegen alǵashqy kór­kem týyndylardyń biri boldy.

Keńestik kezeńde búgingi zaman, óndi­ris taqyryptaryn ıgerý keńes ádebıe­ti­niń basty mindetteriniń biri retinde alǵa qoıyldy. Qazaq ádebıetinde de ón­di­ris taqyrybyna shyǵarma jazý jazý­shy­­lardyń aldynda turǵan alynbas qamal­dardyń biri bolyp keledi. Aýyldan shyq­qan qazaq qalamgerlerine buryn kórme­gen, bilmegen, tájirıbesi, úlgisi joq taqy­ryp­ty kórkemdik turǵydan ıgerý kóptegen qıyndyq týǵyzdy.

Qalamger romanynda buryn negizi­nen, kóshpeli ǵumyr keshken Qazaqstan­da Qaraǵandy sekildi alyp óndiris orny­nyń ashylyp, qanat jaıýy, maman ju­mys­shylar otrıadynyń qalyptasyp, olar­­dyń arasynan Meıram sııaqty jańa tur­patty óndiristi uıymdastyrýshy bas­shy kadrlardyń shyǵýy, elimizdiń óndi­risti elge aınala bastaýy sııaqty kúr­deli kezeńniń kúrdeli oqıǵalary shy­naıy kórinis tapty. «Qaraǵandy» óndi­ris taqyrybyn ıgerýde qazaq keńes áde­bıe­tiniń eleýli tabystarynyń birinen sanalyp kelse, kúni búginge deıin de óziniń taqyryptyq, kórkemdik mańyzyn joıa qoıǵan joq.

«Ádebıet – ómir aınasy. О́mirdegi ora­san oqıǵalardy kórsete almasa, onyń nesi aına?» (sonda 8-bet), «Shyǵanaq­ta» kóshpelilikten otyryqshylyqqa aınal­ǵan qazaq aýylyndaǵy uly ózgerister beı­­nelendi. Romannyń bas keıipkeri Shyǵanaq Bersıev – ómirde bolǵan adam. Soǵys kezinde er-azamattar Otan úshin maı­danda qan keship, nebir erlik jasap jatqan kezde ol tylda eren eńbektiń asqan úlgisin kórsetip, tary óniminen tórt ret dúnıejúzilik rekord jasaıdy. «Osy aqyldy, eńbekqumar, izdengish, alǵyr qart arqyly halqymnyń boıyndaǵy asyl qasıetterin aıtyp qalýǵa tyrystym», deıdi avtor.

Romanda halyq arasynan shyqqan qara­paıym eńbek adamy Shyǵanaqtyń eńbek erligin beıneleý arqyly jazýshy eń­bekshil halyqtyń, azat eńbektiń uly­lyǵyn asqaqtata sýretteıdi, aýyl ómiriniń qatpar-qatpar tirshilikteri, alýan syrlary shynaıy kórinis tabady.

«Shyǵanaq», meniń oıymsha, bizdegi kóp jaılardy ashady. Romannyń bas keıipkeri Shyǵanaqtyń ózi kúrishtegi, qy­zyl­shadaǵy, mal sharýashylyǵyndaǵy eńbek adamdarynyń, ozyq adamdardyń jıyntyq beınesin beredi. Sondyqtan bul – shyn maǵynasyndaǵy tıptik keıip­ker. Shyǵanaqtyń ulttyq beınesi de, eń­bektegi tájirıbesin ǵylymǵa súıeýge umtylǵan ozyq oıy men tabandylyǵy da áleýmettik maǵynadaǵy tıptilikke ja­tady. Eń jaqsysy – Shyǵanaqtyń eńbek áre­ketterinde, oılaý júıesinde jasandylyq joq, ol óziniń qarapaıymdylyǵymen, kolhozshyǵa tán shyndyǵymen nanymdy jasalǵan. Shyǵanaq minez-qulyq, psı­hıka, ómir súrý jaqtarynan ulttyq dás­túrdiń jaqsy jaqtaryn boıyna sińir­gen, sonymen birge ol sheńberde qalyp qoımaǵan bizdiń dáýirdiń ozyq eńbekshisi» («Sýretker paryzy». A., 1970, 330-bet) degen sóz sıqyryn qalt jibermeı, jiti baıqaıtyn suńǵyla sýretker Ǵ.Músi­re­pov­tiń sózderinde jazýshynyń Shyǵa­naq­tyń beınesin jasaýda shyn sheberlik tanytqandyǵyn moıyndaý bar.

«Jazýshynyń oıynan ómir áldeqaı­da keń, shapshań ári ádemi. «Shyǵanaq­ty» bitirip, jaryqqa shyǵarǵanymsha aýyl ómiri alǵa ketip qaldy. «Mıllıoner» roma­nynda men endi ómirdiń aldyn ora­maq boldym. Shynymdy aıtaıyn, bul ro­mandaǵy mıllıoner kolhozdy, joǵary bilimdi predsedateldi ol kezde kórgen de, estigen de emespin. Boljaýmen jazdym. Osylaı bolady, ádebıet bolǵandy aıtýmen tynbaıdy, bolashaqty da aıta alady...», dep shyǵarmashylyq syryn ja­ıyp salady avtor. «Meniń eshbir shyǵarmam áldeqalaı týǵan emes. Tolǵanýdan, armanymnan týdy», dep jazýshynyń ózi aıtqanyndaı, «Mıllıonerde» «shirkin, qazaq aýyly osyndaı bolsaıshy» degen jazýshynyń asqaq armandary kórkemdik turǵydan júzege asty. «Mıllıonerde» ol kórkem ádebıettiń ómirde bolǵanda ǵana kórkem beıneleýshi ǵana emes, oǵan oı kózimen qarap, bolashaqtyń ıdeal beı­nesin jasaýda da mol múmkindikterge ıe ekendigin taǵy da bir dáleldedi.

Jazýshynyń oıynsha, soǵystan keıin­gi dáýirde aýyl sharýashylyǵyn damytý­dyń jańa kezeńi týdy. Endi kolhozdy Shy­ǵanaqtar kezindegi ádispen basqaryp, órkendetý múmkin emestigin kóterdi. Jańa dáýirde aýyl sharýashylyǵyn bilgir mamandar basqarý qajettigin usyndy. Jomarttyń beınesinde avtordyń osyndaı armandary tolyq boı kórsetti.

«Mıllıonerde» aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń asa bir mańyzdy máselesi kóteriledi. Ol – jekemenshik pen qoǵamdyq menshik túrlerin bir-birine kedergi jasamaıtyndaı etip, qatar damytyp otyrý. Tek qana qoǵamdyq menshikke óris ashylyp, jekemenshikke qursaý salynǵan sosıalızm tusynda mundaı ıdeıanyń kórinis berýiniń ózi jańalyq bolatyn.

Qazir ótken zamandy synaýshylar kóbeıip ketken tusta Ǵ.Mustafınniń shy­ǵarmashylyǵyna tıisýshiler osy «Mıl­lıoner» povesine keńestik qurylystyń negizgi aýylsharýashylyq túzilimi kolhoz barynsha marapattalǵan dep aıyp taǵady. Olaı da oılaýǵa bolatyn shyǵar. Biraq bul jerde myna bir jaılardy da eskergen jón sııaqty.

Jalpy, sosıalıstik ıdeıalar negizinen jaman nárse emes. Adam balasynyń atam zamannan bergi ádiletti, adamnyń jaqsy ómir súrýi úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan qoǵam týraly asqaq armandarynyń jıyn­tyǵy retinde kúni búginge deıin álemdik áleýmettik-qoǵamdyq damýdy alǵa súı­rep keledi. Dúnıejúziniń kóptegen elinde bılik tizginin ustaǵan sosıalıster, sosıal demokrattar áleýmettik teńdikti ornyq­tyrýda, halyq sharaýshylyǵyn uıymdastyrýda eleýli jetistikterge jetýde. Mysaly, Izraıl memleketinde aýyl­dyq jerlerde sharýashylyq ju­mys­taryn júrgizetin kolhoz sııaqty ujymdar ózde­riniń ómirsheńdigin kórsetip keledi. Olar­da Ǵ.Mustafınniń «Mıllıoner» po­ve­sinde sýrettelgen «kommýnızm jaǵdaı» tolyq júzege asyp, ómir súrip otyr deýge bolarlyq. Sonda másele «sosıalızmde» jat­qan joq, sol sosıalıstik ıdealdardy kimderdiń qalaısha túsinip, júzege asy­ratyndyǵyna baılanysty bolsa kerek.

Keńes odaǵynda kommýnıster sosıa­lıs­tik ıdeıalardy basshylyqqa alyp, kom­mýnızm ornata qalamyz dep qansha tyrysqanymen, aıǵaılaǵanymen, iske kelgende, kóptegen qatelikke urynyp, onyń sońy «sovettik sosıalızmniń» qulaýyna ákelip soqtyrdy. Ǵabıdenniń kóregen­digi sol, kolhoz qurylysyndaǵy eleýli kemshilikterdi qyrqynshy jyldardyń ózinde-aq kóre bilip, ony joıýdyń jolda­ryn kórsetti, naǵyz ujymshardyń qa­laı bolýy kerektiginiń modelin kór­kem áde­bıette sýrettep, jasap berdi. De­mek «Mıl­lıonerdi» keńestik kolhoz­dy na­sı­­hattaǵan dep, tar kólemde uǵyn­ǵan­nan gó­ri, aýyl sharýashylyǵyn tıimdi uıym­das­tyrýdyń sosıalıstik, ıaǵnı áleýmettik ádi­lettilik ıdeıalaryna negizdelgen qazaq aýy­lynda júzege asýy múmkin túri sátti beı­­nelengen kórkem shyǵarma dep qara­ǵan jón.

«Shyǵanaq», «Mıllıoner», «Qara­ǵan­dy» sııaqty shyǵarmalarynda jazýshy óz dáýiriniń kórkem beınesin jasaýǵa ter tókse, «Daýyldan keıin» (1959) romanynda ádettegi daǵdysynan shyǵyp, ótken kúnniń bel-belesterine kóz jiberedi. О́tken tarıhqa oralýyn jazýshy bylaı dep túsindiredi: «Qazaq ádebıetine kóz jibersem, qazaq ómiriniń bir qyzyq keze­ńi – NEP ýaqyty, «Kishkene Oktıabr» atal­ǵan iri baı-feodaldardy konfıskileý oqıǵa­sy kórinbeıdi. ...О́zim qatarlas qarttardan ol kúnderdi jaza qoıatyn yńǵaı baıqalmaı­dy, jastardyń búgingisi jetkilikti, keshegi­ni bile bermes dedim. Osy oılar qamap, maǵan «Daýyldan keıindi» jazdyrdy» («Oı áýenderi», A., 1978, 9-bet). Roman­da Qazan tóńkerisiniń qazaq dalasyna alyp kelgen opalań-topalańdary, ásirese iri baılardyń dúnıe-múlkin tárkilep, ózderin qýǵynǵa salǵan kezeńniń shyndyqta­ry kórinis beredi.

Jalpy, Ǵ.Mustafın shyǵarmashy­­ly­ǵynyń negizin búgingi ómir taqyryby qur­sa da sońǵy kezeńinde tarıhı taqyryp­­qa bet burǵany baıqalady. Onda da ózi jaq­sy biletin jıyrmasynshy ǵasyrdan ári­ge barmaıdy. Memýarlyq sypatta jazyl­ǵan «Kóz kórgen» (1963) ótken ǵasyr­dyń alǵashqy shıreginde qazaq aýyly bas­tan ótkergen saıası-áleýmettik oqıǵalardy sýretteýge arnalǵan. Jazýshynyń ábden eseıip, shyǵarmashylyq jaǵynan tolys­qan kezinde kózimen kórgenderin, oıyna túı­gen­derin sol kúıinde qaǵazǵa túsirýge umty­latyndyǵy zańdylyq ta sııaqty. Ǵa­bı­den de osyndaı maqsatpen qolyna qa­lam alǵanda kólemi úsh kitap bolýǵa tıis dep jos­parlanǵan «Kóz kórgen» jazýshy ómiriniń sońyna deıin jazyldy...

«Oı áýenderiniń» «Sóz basynda» mynadaı joldar bar: «Oısyz kúnim bolmaıdy. Ár kezde árqıly oı keledi. Kóre kele, júre kele, ýaqyt, jaǵdaı ózgergen saıyn oı da ózgere berdi... Al qaǵazǵa túsken oı ólmeıdi, jaramdysyn bir ýaqytta bireý bolmasa, bireý paıdalanady. Sondyqtan «Oı áýenderi» atty bul jınaqty keıingi urpaqtyń bir keregine jarar degen úmitpen baspaǵa usyndym» («Oı áýenderi», A., 1978, 3-bet). «Kóz kórgende» negizinen jazýshynyń ómirde kórgen, kóńilge túıgen túıinderi aıtylsa, «Oı áýenderinde» has qalamgerdiń ádebıet, óner, ádebı syn, til týraly oı-pikirleri toptastyrylǵan.

Abyz jazýshy: «Qoǵamnyń damý jo­lyndaǵy kezeńderden asarda, halyqtyq jańa tilekterdi oryndarda, sóz joq, ádebıetimizge ózgerister, jańalyqtar enip otyrady. Biraq onyń birde-biri qol jetken tabystarymyzdy, jaqsy dástúrlerimizdi joıýmen kelmeı, solardy nyǵaıtý, damytý negizinde keledi. Bizdiń keıbir áde­bıetshiler ádebıettegi búgingi bir jańa­lyqty maqtaý úshin, búgingi turǵydan qa­rap, ádebıettiń ótken bir tabysyn kemitip áýre bolady... Umytpalyq: «...Búgingi tabysymyz aspannan túse qalǵan joq, olardyń jalǵasy» (sonda, 153-bet), degen kóńil tolqyndary, oı ushqyndary aq qaǵaz betine jazylyp qalǵan eken.

Iá, zaman ózgeredi, sol zamannyń uıytqı soqqan jelimen birge adamdar da ózgerip otyrady. Ǵabıden de – óz zama­ny­nyń, ıaǵnı keńestik kezeńniń perzenti. Shyn azamat qaı zamanda ómir súrmesin, oǵan beıimdelmesin, báribir azamattyq bolmysyn joǵaltpaı, pendeshilikten bıikte qala beredi. Ǵ.Mustafın de – seksen jyldan asa bireýdiń ala jibin attamaı, adamǵa tán baqytty ǵumyr keship, halqynyń sóz ónerin damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan ádebıet ardagerleriniń biri.

Dandaı YSQAQULY,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory