Dálirek aıtsaq, kitaptyń «Aq boz atty eles» dep atalatyn alǵashqy bólimi momyn qazaqty qyryna alyp kelgen Keńes ókimetiniń ókilderine qarsy shyqqan Qysqash bandasy jáne onyń aınalasy týraly. Kitaptaǵy oqıǵa Pavlodar óńirinde órbigendikten, jergilikti ólketanýshylardan Qysqash jaıly syr sýyrtpaqtap kórgen edik, tushymdy jaýap bolmady. Sóıtip, bul taqyrypty múldem umytqanbyz. Alaıda 2020 jyldyń jazynda Pavlodar oblysynyń memlekettik arhıvinen oıda joqta Qysqash týraly derek taýyp aldyq. Osylaısha, onyń ómirde bolǵan adam ekenine kóz jetkizdik.
Ramazan Toqtarovtyń romanynda aıtylǵandaı, Qysqashtyń el ishine taralǵan laqap esiminiń biri – Jyndykóbelek. Biraq Qysqash ta azan shaqyrylyp qoıǵan esimi emes. «Isi Kerekýde qaraqshy-seriligimen aty shyqqan», «júgirgende tup-tutas bolyp keýdesi qozǵalmaıtyn», «ústi-basy appaq, aq boz atqa jaıdaq mine salyp, aı astymen aǵyza shabatyn», «Qarqaraly-Baıan jaqta aty dabyraıyp turǵan» Qysqashtyń nelikten bulaı atalǵany týraly romanda mynadaı úzindi bar: «Jaılaýǵa kóship bara jatqanda oshaq basynda týa qalǵasyn Shúmsheýir qoıa salypty atyn. Marqum sol atyna qatty namystanyp, ony aıtyp qalǵan adamdy at ústinen jelkesinen qysyp, mertiktirip ketip te júrdi». Alaıda esimine qatysty dolbar aýyl arasynda aıtylatyn ánsheıin áńgime sekildi. О́ıtkeni Qysqashtyń shyn aty Ysqaq Syzdyqov ekeni arhıvten tabylǵan derekte naqty kórsetilgen.
Kitaptan ańǵarǵanymyz, Qysqashty bandy atandyrǵan halyq emes, jergilikti bılik. Ony ustaýǵa shamasy kelmegen soń, el ishine ylań salyp, iritki jasady degen jeleýmen Qysqashty ári onyń aınalasyndaǵy jigitterdi «bandyǵa» balaǵan. О́ıtkeni bandyny qolǵa túsirýge jaýapty arnaıy mılısııa otrıadynyń qadamy árkez sátsiz aıaqtalyp otyrǵan. Kitaptan úzindi keltirelik.
«Qysqashtyń ishinen saýyt kıip júretini ras pa edi? At ústinen atqanda ushyp túsip, qaıta túregep júre bergenin kórgender bar ǵoı», dep suraıdy roman keıipkeri Qasen ákesinen. Qasenniń ákesi Ysqaq-Smaǵul – Qysqashtyń nemere týysy. Ol balasyna «Ústine jibekten basqany jolatpaıtyn jyndykóbelekke qaıdaǵy saýyt? Kózimiz kórdi, atqan oq dál júreginiń tusynan tıse de, qulamaı, aǵyzyp shaba jónelgen. Bizge kelgende ol er ústinde etpetinen sulap jatyr», dep jaýap beredi. Odan keıingi dıalog bylaısha órbıdi:
« – О́lmegen be?
– Onyń ólgenin kórgen eshkim joq. Bu joly da esinen tanyp qalǵan.
– Júreginen atsa da ma?
– Beshpentiniń keýdesinde bir ýys Mekalaıdyń kúmis teńgelikteri júretin. Oq soǵan tıgen de, taıyp ketip buǵanasynyń basyn janap ótken.
– Oıpyr-aı, janynyń berigi-aı! Oqqaǵary bar eken de...»
Ysqaq-Smaǵuldyń «bu joly da» dep anyqtap aıtqanyna qarap-aq, Qysqashqa birneshe ret shabýyl jasalǵanyn ańǵarýǵa bolady. О́kinishke qaraı, nemere týysy Ysqaq-Smaǵul da, onyń uly Qasen de Qysqashtyń – «ormanǵa qarap ulyǵan qasqyrdyń tuqymy» bolǵandyqtan, jergilikti bılik tarapynan qyspaqqa ushyrap, teperish kórgen.
Negizi, «aýyldyń tentek serisi Qysqashty atqa qondyrǵan – ashý». Orystyń tize batyrǵanyna kónbeı, «momyn eldiń ishinen, jelkesine emes, jetesine tıgendikten, ashynǵan úrkerdeı bir top shyqqan». Bul qatarda Qysqashtan bólek, «О́serbaı, Jámshıd, Jalbaqty, sońyna qyryq jigit ertip júretin Básherlen» sekildi keýdesin namys kernegen jigitter bolǵan. «Kórgenderdiń aıtýynsha, Qysqash bala syqyldy oıynshy, saldyrlaǵan aq kóńil adam bolatyn. Áıtpese, mılısııaǵa qosylyp búkil aǵaıyny sońyna túskende de basynan aıaǵyna deıin aq kıinip, aqbas atqa minip, jaýǵan oqtyń astynda júrip serilik qura ma jaı qaraqshy?» «Qysqashtyń qasqyrlyǵy – bir ýezd eldi ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵany ǵoı. «Qysqash kele jatyr» dese, orys balasy tysqa shyǵýǵa qorqyp, dáretin úıde otyryp alady eken».
«Qysqash týraly soıqan áńgimelerdiń qatty tarap turǵan kezi. Aq kıinip, aq boz atpen shapqanda saǵymdaı buldyrap kórinbeı ketedi eken. Ustasqan adamynyń qulaǵyn kesip, kózin oıyp alyp júre beredi, ózi siltegeni qate ketpeıtin mergen; otqa salsa kúımeıdi, sýǵa salsa batpaıdy. Bir aıtysta – Qarqaralydan shyqqan mılısııa otrıadyn ol jalǵyz ózi jaılap, qyryp salǵan da, bastyǵyn Baıanaýyldyń Qalpaqtasyna aparyp, tula boıyn tútinge ystap, tyr jalańash qoıa bergen. Endi bir aıtysta – Qysqash óz qolymen tyshqan murnyn qanatpaıdy, mynaý ıt joqta shoshqa úrgen zamanda halyq Qysqash qusaǵan seriniń sarqytyna da shólirkep, onyń esirik qylyqtarynyń ózin oń kóre bastaǵan. Qysqashtyń jaman atyn shyǵaryp júrgender – ony tóńirektegen sasyq keýde jaman aǵaıyndary; bir jaqsy atqa minse, qyryq baqsy úıde otyryp sarnamaı ma?»
Ramazan Toqtarovtyń qalamynan týǵan «Baqytty quldyqtyń aqyry» romanynda tam-tumdap aıtylatyn Qysqash jaıly áńgimeden onyń qandaı adam bolǵanyn ańǵarý asa qıyn emes. Romandy oqyp shyqqannan keıin Qysqashty jazýshynyń qııalynan týǵan beıne – sol kezdegi Keńeske qarsy adamdardyń jıyntyq obrazy shyǵar dep oılaǵan edik. Onyń ótken ǵasyrdyń basynda ǵumyr keshken adam ekenin derekterden endi bildik.
Pavlodar oblysynyń memlekettik arhıvinen tapqan Qysqashqa qatysty deregimiz – Qysqash bastaǵan bandynyń kózin joıýǵa shyqqan otrıad jumysynyń esebi. Alty bettik esepte Pavlodardan 10 adamnan turatyn otrıadtyń 2 shilde kúni (jyly kórsetilmegen) túngi ekide Qoıandy jármeńkesine bara jatqan kópes keıpinde jolǵa shyqqanynan bastap baıandalady. Olar Baıanaýyldy basyp ótip, 7 shilde kúni Qoıandyǵa jetedi. Alaıda qansha kún qaraýyldasa da Qysqash qolǵa túspegen. О́ıtkeni otrıad jumysy týraly esepte aıtylǵandaı, Qysqash ózin ustaý úshin Pavlodardan arnaıy otrıad shyqqanyn kúni buryn estip, bilip otyrǵan. Demek el ishinde onyń jaqtastary kóp bolǵan. Onyń ústine baıandamanyń 6-shy betinde esep berýshi otrıadtyń basshysy «Qysqash kedeılerdi emes, baılardy ǵana tonaıdy. Kedeılerge únemi kómektesedi» degen el ishinde jıi aıtylatyn áńgimeni teksergenin baıandaı kelip, muny ózi joqqa shyǵarady. Jel turmasa shóptiń basy qımyldamaıtyny anyq. Demek Qysqash kedeılerdiń de qamqorshysy bolǵan.
Otrıadtyń esebinde 1925 jáne 1926 jylǵy oqıǵalar aıtylady. Osyǵan qarap-aq Qysqashtyń aty men ataǵy Keńes ókimeti ornaǵannan keıin shyǵa bastaǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Ol Keńes ókimetiniń ornaýyna qarsy shyqqan az qazaqtyń biri desek, aqıqattan asa bir alshaq kete qoımaspyz. О́ıtkeni jazýshy Ramazan Toqtarov óziniń «Biteý jara» atty memýarlyq sıpattaǵy romanynda osy jaıǵa qatysty mynadaı bir úzindi keltiredi: «Jıyrmasynshy jyldardyń basynda Kerekýde Keńes ókimetine qarsy kóterilgen ájeptáýir tolqý bolady. Onyń basy-qasynda bir top Qanjyǵaly jigitteri júredi. Keıin olardyń bári, biri qalmaı, atylyp ketken. Osy búlikshil toptyń Lenınge jazǵan hatyn Júsipbek Aımaýytov qurastyryp berdi degen qaýeset bar. Onyń qaýeset emes, shyndyq bolýy ábden múmkin. Olardyń basshysyn ustap túrmege áketkende at aıdaýshy kóshir meniń ákemniń inisi Tólesh eken, jasyraq kúnimde osy áńgimeniń shet jaǵasyn sol kisiniń aýzynan talaı qabat estigenmin».
Demek jazýshy Tólesh aǵasynyń aıtýymen Qysqash jaıyn jaqsy bilgen ári ony romannyń bir bólimine aınaldyrýy da tegin emes. О́ıtkeni qısynǵa salsaq, jazýshynyń aǵasy Tólesh te «aty ańyzǵa aınalǵan» Qysqashtyń tobynda bolýy ábden múmkin. Ramazan Toqtarov jeti jasqa tolǵanda ákesi Aıyp qaıtys bolady da, bolashaq jazýshy dál osy Tóleshtiń qolynda tárbıelenedi. Qalamgerdiń jazýynsha, Tólesh shynynda da Keńeske qarsy toptyń bel ortasynda júretindeı tentek adam bolypty. «Bir kózi tóbelesten ketken Kishiaǵam usaq-túıekti keshirmeıtin kári-zári mol óte qatal adam edi... Odan tóńirektegi bar bala, tipti keıbir úlkenderdiń ózi yǵa júretin», deıdi Ramazan Toqtarov «Biteý jara» romanynda.
Mine, Qysqash týraly Ramazan Toqtarovtyń kitaptarynan jáne arhıvten tabylǵan derekten bar bilgenimiz osy. Kópshilik arasynda Qysqash pen onyń aınalasyndaǵy О́serbaı, Jámshıd, Jalbaqty, Básherlen jaıyn jaqsy biletin jandar bolsa, oı bólise jatar degen nıetpen osy bir shaǵyn dúnıemizdi nazarlaryńyzǵa usyndyq.
Aıtpaqshy, Qysqashtyń «ólgenin kórgen eshkim joq».
