Kósemsóz sardary

«Aıqap» jýrnalynyń shyǵý tarıhy áriden bastalady. 1910 jyly patsha úkimeti M.Serálınniń jýrnal shyǵarý týraly ótinishine qol qoıdy jáne jýrnaldy shyǵarýǵa ruqsat berdi. Onda: «Kırgızý Kýstanaıskogo ýezda Chýbarskoı volostı №5 M.Seralıný vydano razreshenıe na ızdanıe v g.Troıske pod ego otvetstvennost ejemesıachnogo jýrnala «Eı-Kaf» po sledýıýsheı programme: peredovye statı, zagranıchnye vestı, voprosy mýsýlmanskoı jıznı, hronıka, feletony ı stıhotvorenııa, bıblıografııa ı naýchnye statı, smes ı pısma v redaksııý», dep jazdy.

Qostanaılyq jýrnalıst S.Ýjgın M.Serálınniń qoǵamdyq-saıası ómir­baıany týraly baıandaı kelip, eń basynda demokratııalyq baǵyttaǵy orys jáne qazaq tilderinde jaryq kóretin basylym shyǵarý oıda bolǵanyn aıtady. M. Serálın onyń qazaq bólimine, al jýrnalıst Ilmınskıı orys bólimine redaktorlyq etýi uıǵarylady. Ilmınskıı qazaq baılary S.Imanshalov, K.Aldııarov jáne Qylyshbaevpen gazetke materıaldyq qol­daý jasaý jóninde kelissóz júrgize bas­taıdy, muny estigen M.Serálın atal­­ǵan baı­lar qarjylandyratyn basylymda jumys istemeıtinin, onyń ústine olar­dyń tap­syrystaryn oryndamaıty­nyn aıtqan. Sóıtip, alǵashqyda eki til­de ja­ryq kórýge tıisti gazet shyǵarý jos­pary aıaq­syz qalady. M.Serálın bol­sa «Aıqap» jýr­nalyn shyǵarýǵa qam jasady.

Jýrnaldyń jaryq kórýi úlken ser­pilis týǵyzady. О́ıtkeni qazaq qoǵamynda buryn-sońdy mundaı ıdeıa júzege aspaǵan edi. «Orenbýrgskıı kraı» gazetinde osyǵan oraı «Musylman baspasózi» degen maqala jaryq kórip, onda «…Kırgızskıı dvýhnedelnyı obshestvenno-polıtıcheskıı jýrnal «Aıkap» predstavlıaet v vyssheı stepenı samobytnoe po harakterý ı po tıpý ızdanıe. Redaktorom nazvannogo jýrnala ıavlıaetsıa korennoı step­nıak – kırgız M.Seralın… Pıat dneı v nedelıý on provodıt ý sebıa za rabotoı v aýle, a na shestoı prıezjaet v gorod dlıa redaksıonnoı raboty. Znaıa ego za cheloveka melkogo dostatka, prosto ýdıvlıaeshsıa, kak eto mojno osýshestvıt solıdnyı (do 4/5 lıstov) dvýhnedelnık, ımeıýshıı nebolshoı tıraj v 900-1200 ekzemplıarov. No eto sekret ne tolko dlıa teh, kto ne postıg taıny togo dýhovnogo rodstva, kotoroe ýstanovılos sredı kırgızskoı ıntellıgensıı, jýrnalom ı kırgızskoı massy…», dep jazdy.

«Aıqap» patsha úkimetiniń baqylaý­shy organdarynyń nazarynda boldy, son­dyqtan da senzorlar ımperııanyń bir she­tindegi mekende shyǵyp jatqan bas­pa­sóz organdarynan ulyderjavalyq «pat­rıotızmdi» jáne patshanyń ishki jáne syrtqy saıasatyn tolyq qoldaýdy talap etti. Jandarm senzory polkovnık Kýchın osy oraıda aıryqsha belsendi boldy, «Aıqapty» baqylap otyrý da soǵan tapsyrylǵan bolatyn. S.Ýjgınniń aıtýyna qaraǵanda, ol jer bólýshilerdiń (zemlemer) shekten shyqqan áreketteri týraly syn materıaldardy qyrqyp tas­tap otyrǵan.

Ahmet Baıtursynuly sekildi ult zııa­ly­larynyń alǵashqy maqalalary prog­ressıvti baǵytta shyǵa bastaǵan «Aıqap» jýrnalynda jaryq kórý múmkindigine ıe boldy. Oǵan M.Serálınniń ıgi áseri bolǵany daýsyz.

1915 jyldyń ekinshi jartysy­nan bas­tap «Aıqap» shyǵýyn toqtatty. Jýrnal­dyń jabylý sebebin H.Bekhojın onyń betinde bolshevık F.F.Syromolotovtyń Birinshi dúnıejúzilik soǵysty kinálaǵan maqalasy sebep boldy dep túsindiredi. Bul úkimet tarapynan ashý-yza týǵyzsa, M.Seralınniń ózi de Sibirge aıdalyp kete jazdap, aman qalǵan.

Muhamedjan Serálın jýrnaldyń redaktory ǵana emes, onyń alǵashqy uıym­dastyrýshysy, dem berýshisi, ıdeıa­lyq jetekshisi boldy. Qazaq jýrnalıs­tıkasynyń negizin salýshylardyń biri Muhamedjan Serálın (1872-1929) «Aıqap» jýrnalynyń redaktory, qazaq­tyń alǵashqy jýrnalısteriniń biri. Burynǵy Qostanaı ýezi Shubar bolysyna qarasty 5-shi aýylda (qazirgi Qarabalyq aýdanynyń О́rnek aýyly) týǵan. Ákesi Seráli elge áıgili aqyn bolǵan. Onyń jyrlary «Bes ǵasyr jyrlaıdy» antologııasynda jaryq kórdi.

M.Serálın Troısk qalasyndaǵy med­resede bilim alady. Keıin Qostanaı­daǵy eki klastyq orys-qazaq mektebinde oqıdy. Áýeli tatar kópesi M.Iаýshevta suryptaýshy (sorttaýshy) bolyp jumys isteıdi. 1911 jyldan bastap Troıskide «Aıqap» jýrnalyn shyǵara bastady. 1919 jyldan Orynborda «Ushqyn» gaze­tinde qyzmet isteıdi. 1921 jyly Qosta­naıǵa qaıtyp oralyp, Shubar bolys­tyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolady. 1922 jyly gýbernııalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndalady. Odan keıin birneshe jyl «Aýyl» gazetine redaktor boldy. Jýrnalıst qana emes, aqyndyǵymen de tanylǵan M.Serálın «Topjarǵan» jáne «Gúlqashıma» poemalaryn jarııalady. Jýrnalda jáne gazette otyryqshylyq máselesine erekshe nazar aýdaryp, maqa­lalar jazdy.

Qazaq ádebıeti tarıhyn zertteýge baǵa jetpes úles qosqan kórnekti ǵa­lym Beı­senbaı Kenjebaev kúni keshe­gi sola­qaı saıasattyń tusynda da kóp ǵalymdar esimderin ataýǵa da júrek­singen ádebıetshiler týraly qalam terbe­genin bilemiz. Ásirese jıyrmasyn­shy ǵasyrdyń basynda qazaq dalasyndaǵy oqý-aǵartý jumysynda erekshe kózge túsken demokrat jazýshylar zertteýshi­niń zertteý obektisine aınaldy. Qazaq tilinde kitap bastyrý isi de osy mezgilde erekshe damyǵan bolatyn.

 Ǵalym qazaq basylymdary arasynda «Aıqap» jýrnalyna aıryqsha toqta­lyp, Muhamedjan Serálın, Spandııar Kóbeev, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Sábıt Dónentaev sekildi aqyn-jazýshy­lar osy jýrnal arqyly jazýshy bolyp qalyptasty degen pikir aıtady. Ǵalym «Qazaq ádebıeti tarıhynyń máselele­ri» dep atalatyn kitabynda «Aıqap» jýrnalynyń alǵashqy shyǵarýshysy Muhamedjan Serálın rólin erekshe baǵalaıdy. «Jýrnal shyǵarýdaǵy maq­satymyz tek qana jurttyń kózi, qulaǵy bolmaq edi», degen Serálın sózin keıin Ahmet Baıtursynuly ilip alyp ketkeni belgili.

Muhamedjan Serálın shyǵarma­larynda sol kezde Qostanaı óńirinde bolǵan tarıhı oqıǵalarǵa nazar aýdarady, Kenesary han týraly tolǵanady. «Topjarǵan» poemasynda tanabuǵa Naýryzbaı bı týraly:

«Arqada Kókbýryldaı júırik bar ma?

 О́tipti bı Naýryzbaı degen narda.

 Kókbýryl at Naýryzbaıdan

urlap alyp,

 Kenege tartý qylǵan úńgit Qarǵa», –

dep sýrettegen Naýryzbaı bıdiń Kók­býryl aty keıin Kenesary hannyń inisi Naýryzbaı batyrǵa buıyrǵan.

«Aıqap» jergilikti orys revolıýsıo­nerleriniń yqpalynda boldy, Reseıdegi ózgerister týraly jazdy, eń aldymen orys jumysshy tabynyń sózin sóıledi, jýrnalda Serálınniń óziniń de ıdeıalyq kózqarastary kórinis tapty.

M.Serálın 1924 jyly «Aıqap» jýr­nalynyń tarıhyna arnalǵan maqalada: «jýrnal eńbekshi taptyń, halyqtyń organy boldy. Sondyqtan da ol belgili bir taptyq, ekonomıkalyq jáne saıası baǵyt-baǵdar ustanǵan joq», dep jazdy. Qazaq sharýalary – aýyl kedeıleri, sol kezde barlyq qazaq halqynyń 80-95%-yn quraıtyn, olardyń ıdeıalyq-saıası damýy XX ǵasyrdyń basynda da belsendiligi tómen áleýmettik sıpatta bolatyn.

«Aıqap» jýrnaly qazaq qoǵamynyń ózgeriske ushyraýyn oqý-aǵartý jáne órke­nıetpen, otyryqshylyq máde­nıet­pen baılanystyrdy. Ádet pen sharı­ǵattyń eskirgen daǵdylary men zańda­rynan bas tartýǵa shaqyrdy. Jýrnal halyq­tyń artta qalýynyń negizgi sebep­teri nadandyq, kóshpeli turmysqa baılanysty oqshaýlaný, qazaq dalasynda mádenıet oshaqtarynyń joqtyǵy dep túsindirdi. Jýrnalda áıel teńdigi máseleleri kóterildi.

«Aıqap» qazaq demokratııalyq ıntel­lıgensııasynyń ulttyq ıdeıalaryn nasıhattaı otyryp, túrli ıdeıalar men kóz­qarastaǵy avtorlarǵa oryn berdi, orys jáne qazaq halyqtarynyń tyǵyz baılanysyn jaqtady, demokratııalyq Reseıge arqa súıedi. Munyń ózi ony sol kezeńdegi basqa basylymdardan erekshelendirip turatyn.

Jýrnaldy shyǵarýǵa daıyndyq keze­ńinde onyń bastama tobyna M.Serálınniń ózi­nen basqa jergilikti muǵalimder Span­dııar Kóbeev, Eralın, Beısenov kirdi. Jýrnaldy nasıhattaýshy úgitshiler aýadaı qajet bolatyn.

M.Serálın keıbir qazaq stýdentteri men oqytýshylarynyń da qyzmetin paıdalandy. Olar kúz jáne qys aılarynda qalalyq ýchılısheler men semınarlarda bilim alyp, al kóktem men jazda aýyldarǵa muǵalim bolyp baratyn. Olar jýrnaldy buqara arasyna taratý­ǵa jáne nasıhattaýǵa kóp úles qosty. Ásirese Qostanaı, Yrǵyz jáne Torǵaı ýezderinde belsendi áreket etti. Asylbek Táshbaevtyń jazǵanyna qaraǵanda, olar­dyń arasynda M.Serálınniń eń ja­qyn serikteri, stýdentter S.Toraıǵyrov, Á.Ǵa­lymov, M.Kashımov, Z.Rasýlov bol­ǵan. Olardyń keıbireýleri keıin jýrnal­dyń qyzmetkeri bolyp jumys istedi.

Jýrnal avtorlary men jaqtasta­ry qatarynda jergilikti ıntellıgensııa ókil­deri Ǵ.Musaǵalıev, S.Lapın, J.Tileý­bergenov, M.Esengeldın, H.Muha­med­janov, A.Ǵalımov, A.Jantalın, S.Ǵab­­basov, M.Joldybaev, M.Káshimov, D.Qash­qynbaev, N.Manaev, M.Kópeev, M.Qal­taev, K.Kemeńgeruly, taǵy basqa­lary boldy.

Jýrnal tileýqorlarynyń arasynda qazaq qyz-kelinshekteri – M.Seıdalına, S.Tileýbaıqyzy, K.О́tegenova. Olar jýrnal jumysyna belsene qatysty, áıel teńdigi máselelerin kóterdi.

Patsha úkimetiniń otarlaý saıasatyn synaı otyryp, M.Serálın ólkedegi ja­ǵymdy jańalyqtarǵa laıyqty baǵa ber­di, keı kezderi tipti asyra baǵa­lap ta otyrdy. Onda orys-qazaq mektep­teri men ýchılısheleriniń ashylýyna, oblystyq basqarmalardaǵy mektep ınspek­tor­larynyń qyzmetine baǵa berildi. Bul sala­daǵy iri kemshilikter Serálınniń ­oıynsha osyndaı ıgilikterdi durys paıdalana almaı otyrǵan qazaqtardyń ózderine baılanysty.

«Biz saılaýdyń bastamalarynyń jaqsylyǵyn durys túsine almadyq, saı­laýǵa qatysý quqymyzdy durys paıdalanbaı, ýaqytty ózara kıkiljińder men daý-damaıǵa jumsadyq. Biz orys úkimetiniń jarlyǵymen biz úshin ashylǵan mektepterden ózimizge paıda keltire almaı otyrmyz», dep jazdy.

M.Serálın resmı baspasózde jaryq kórgen maqalalaryn keıde: «bizdiń súıik­ti Otanymyz – Rossııa ımperııasynyń laıyqty azamaty bolaıyq», degen sóz­dermen aıaqtaıtyn. Munyń ózi patsha úkimeti senzýrasynyń kózin boıaý maqsatynda jasalǵan dep túsingen jón.

HH ǵasyrda qazaq dalasynda qoǵam­dyq-saıası ómirde eki másele erekshe el nazarynda boldy. Ol jer máselesi jáne patshaǵa qarsylyq bolatyn. Jer máse­lesiniń durys sheshilýi qazaq halqynyń taǵdyryna baılanysty bolsa, aýyl star­shınalarynan bastap bolystyq basqar­malarǵa deıin, patsha úkimetiniń ortalyq organdary qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty ony únemi nazarynda ustady. Kóshpeli qazaqtardan shuraıly ári qunarly jerler tartyp alynyp, olar qazynaǵa alyndy. Aýyl turǵyndarynyń kópshiligi jaqsy jaıylymnan aıyrylyp, qunary az jerlerge kóshirildi. Orys­tyń ozyq oıly ulttyq ıntellıgen­sııasy da bul máseleni shuǵyl sheshý qajet degen pikirde boldy.

Orys kapıtalızminiń órkendeýi qazaq­tarǵa da birte-birte áser ete bastady. Sha­rýalardy jappaı Qazaqstanǵa, Sibirge jáne basqa aýdandarǵa qonystandyrý saıasatyn M.Serálın májbúrlik jaǵ­daı dep túsinip, oǵan orys sosıal-demokrattary pozısııasynan qarady. «Qoıan jyly qazaqtarǵa kelgen jut ishkeri Ros­sııaǵa de keldi. Olar da juttyń zardabyn kópten beri tartyp keledi. Mundaı qıyn jaǵdaıdan shyǵýdyń eki-aq joly bar. Onyń biri – jeri shuraıly jerlerge turǵyndardyń bir bóligin kóshirý, ekinshi jol – alqapty eskishe óńdeýden bas tartyp, nemister men fransýzdar sekildi jerdi jańasha óńdeýge kóshý», dedi. Sheneýnikter bolsa alǵashqy joldy tańdady, súıtip mujyqtardy qazaq dalasyna jappaı kóshire bastady.

Serálın jýrnaldy saqtap qalý úshin aýyldaǵy tap tartysy, jer máselesine kózqarasy týraly oılaryn kóbinese ashyq aıta almady.1905-1915 jyldar ara­lyǵynda jazǵan óleńderinde M.Serálın osy máselelerdi aınalyp ótpeıdi. Jyr tilimen óz oıyn bildiredi.

M.Serálın orys tilin jaqsy meńgerýge shaqyrdy. Ybyraı Altynsarınniń qazaq dalasyna sepken bilim uryǵy ol qaıtys bolǵannan keıin laıyqty jalǵasyn taýyp, ónbeı jatyr dep qynjyldy. «1914 jyldyń 17 shildesinde altyn basty Y.Altyn­sarınniń qaıtys bolǵanyna 25 jyl toldy. Onyń qazaq halqyna jasa­ǵan qyzmeti orasan zor. Al ony eske alǵan qazaqtar boldy ma eken? Joq! Shamasy, mádenıetti halyqtar qataryna qosylý bizge áli alys bolýy kerek», dep jazdy. «Biz basqa halyqtardan art­ta qalmaýymyz kerek. Qazaq jastary professorlyq laýazym týraly da oılanýy kerek», dedi. Serálınniń otyryqshylyqqa kóshý, kásip meńgerý, orys tilin ıgerý sekildi oılary kúni búginde mańyzyn joıǵan joq. Serálın qazaq kósemsóziniń sardarlarynyń biri boldy desek, artyq aıtqandyq emes.

Muhamedjan Serálın «Aıqap» jýr­na­lynyń oqyrmandaryna arnaýynda: «Jýrnalǵa «Aıqap» dep esim berdik. Bul sózge túsingen de bar, túsinbegen de tabylar. Bizdiń qazaqtyń «Áı, qap» demeıtuǵyn qaı isi bar?! Gazet shyǵarmaqshy boldyq, qolymyzdan kelmedi. Puly barlarymyz yntymaqtasa almadyq. Puly barlarymyz yntymaqtassaq ta, aqshasyz istiń jóni tabylmady. «Qap, puldyń joqtyǵy, qoldyń qysqalyǵy-aı» dedik. Jaqsy jer­lerimizdi qolda saqtaý úshin qala sal­­maq boldyq. Basymyz qosylmady. Qo­laıly jerler qoldan ketti. «Qap!» ynty­­maqsyzdyǵymyz-aı, dedik. Bolys, bı, aýyl­naı bolamyz dep talastyq, qyry­lys­tyq. Jeńilgenimiz jeńgen jaǵymyzǵa, «en­digi saılaýda kórermiz, qap, bálem-aı!» de­dik. Osyndaı bizdiń qazaqtyń birneshe jer­de «qap» dep qapy qalǵan isteri kóp. «Qap» de­gizgen qapııada ótken isterimiz kóp bol­ǵan soń jýrnalymyz ókinishimizge laıyq «Aıqap» boldy», dep aǵynan jaryldy.

Osy betashar sózdiń ózi kádýilgi jýr­nal­dyq nemese gazettik stılden góri she­shen­dik úlgilerge jaqyn. Tipti aýyzeki sóıleý máneri anyq baıqalady. «Aıqap» aty keıinirek «Qazaq tili» qoǵamynyń Orynbor oblysynda shyǵatyn gazetine berildi. «Áı, qap!» degen sózdi qazaq jýrnalısteri «Áı, qap!» dep san soǵyp, «ókinip qalmaıyq» sekildi taqyryptar da paıdalandy. M.Serálınniń «Topjarǵan» poemasynyń ataýy da jýrnalıstıka­nyń sport salasynda jıi aıtylatyn ataýǵa aınaldy.

Jýrnaldyń alqasynda ataqty aqyn Ákiram Ǵalymov, sol kezdegi tanymal jýr­nalıst Muhamedsálim Káshimov, bel­gili demokrat aqyn Sultanmahmut Toraı­ǵyrov boldy. «Aıqapta» jańaǵy attary atalǵan aqyndarmen qatar Maǵjan Jumabaevtyń, Sábıt Dónentaevtyń, Sáken Seıfýllınniń, Beıimbet Maı­lınniń, Taıyp Jomartbaevtyń, Mir­jaqyp Dýlatulynyń, Qoshke Kemeń­ger­uly­nyń, Ahmet Mámetovtiń, Mustaqym Maldybaevtyń, Kenjeǵalı Ǵabdýllınniń, Samat Ábishevtiń, Baıbatyr Erjanovtyń jáne basqa talanttardyń tyrnaqaldy ­týyndylary jaryq kórdi. Á.Fırdoýsı­diń «Shahnamasynan» úzindiler, jazýshy Lıhanovtyń «Manap» dramasy, I.Kry­lovtyń, M.Lermontovtyń, A.Pýshkın­niń, A.Chehovtyń, A.Sorokınniń shyǵarma­lary qazaq tiline aýdarylyp basyldy. ­Mine, dál osy qalamgerler jýrnal betin­degi sheberlik úlgileriniń tuńǵysh avtor­lary, sheberlik dástúriniń jýrnaldaǵy alǵash­qy qarlyǵashtary boldy.

Jýrnaldyń alǵashqy sanynda ja­ryq kórgen Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń ókpesi» maqalasy: «Dúnııada erge teńdik, kemge keńdik, azdy kópke teń­geretin ǵylym men ónerdi, elsizdi eldige teń­geretin, joqty barǵa teńgeretin ǵylym men ónerdi kerek qylatyn qazaq az. Teńdikke qoly qalaı jetsin? Qaterli jerde qapersiz otyrdyq. О́zimizge ókpe­lemesek, ózgege ókpeler bet joq», degen baǵ­darlamalyq alǵysózi qanatty sózderge aınaldy.

M.Serálın belgili qoǵam qaıratkeri esebinde de tarıhta qaldy.1919-1920 jyldary «Ushqyn» gazetinde qyzmetker bolsa, 1921 jyly Qostanaıdaǵy Shubar bolystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, al 1922-1923 jyldary Qostanaı gýbatkomy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqardy. 1923-1926 jyldary «Aýyl» gazetiniń redaktory boldy.

Qostanaı óńirinde qalamgerdiń mereı­li jyly shama-sharqyna qaraı atalyp ótip jatyr. Jazýshynyń jerlengen jeri jańartyldy. Qarabalyq aýdanynyń orta­lyǵynda eńseli eskertkishi jáne aty be­rilgen qazaq orta mektebi bar. Oblys or­talyǵyndaǵy bir kóshe de onyń esi­mimen atalady. Jaqynda ǵana aýdan or­talyǵynda onyń qurmetine respýb­lıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Qostanaı qalasynda qalamger qyzmet etken burynǵy «Aýyl» gazeti ǵımaratynyń qabyrǵasyna eskertkish­taqta ornatylǵan.

Aqylbek ShAIаHMET,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy QО́Ý professory, aqyn