Qaharman qyz

Jaýynger jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov: «Ekinshi dúnıejú­zi­lik so­ǵysta Talǵat Bıgeldınov jaý tylyna – 305, Leonıd Beda – 211, Sergeı Lýganskıı 390 ret ushyp, jaýyngerlik tapsyrmany oryndap, úsheýi de eki márte Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Olar qýaty kúshti ushaqtardy basqardy. Jer baýyrlap ushatyn PO-2 ushaǵynyń jaý ushaǵymen shaıqasar qýaty joq...» – dep jaza kele, Hıýaz Dospanova kishkene ǵana fanera ushaqpen 300-den astam ret áýege kóterilip, jaýǵa oısyrata soqqy bergenin aıtyp, qanatty qyzdyń erligi soǵys jyldary baǵalanbaı qalǵany jaıly jazǵan edi. Desek te, qan maıdanda kórsetken erligi úshin qanatty qyz Qyzyl Juldyz, II dárejeli Otan soǵysy ordenderimen, «Kavkazdy qorǵaǵany úshin», «Varshavany azat etkeni úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldaryn ıelense, 2004 jyly Prezıdent Jar­lyǵymen Hıýaz Dospanovaǵa res­pýblıkamyzdaǵy eń joǵarǵy marapat – «Halyq Qaharmany» ataǵy berilgenin bilemiz.

Osy oraıda, gazet oqyrmandary úshin tyń málimet, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1945 jylǵy 1 qańtar kúngi jylashar sanyna áskerı tilshi Saǵynǵalı Seıitovtiń «Maıdandaǵy qyzyl ásker gazeti – maıdan haqıhatynan» atty rýb­rıkamen «Qanatty qyz» deıtin áserli ocherkiniń birinshi bólimi jarııalansa, onyń jalǵasy gazettiń 7 qańtar kúngi nómirine basylǵan eken. Bul jazba batyr qyzdyń ómir-tarıhyn zertteýshiler nemese atal­ǵan taqyrypqa qatysty de­­rek jınap júrgen adamdar úshin óte qundy. Jáne bul qujat dál maıdan ústinde, ári jaýynger qyz­­dyń óziniń qatysýymen ja­zyl­ǵandyqtan ýaqyttyq turǵy­dan shynaıylyǵymen baǵaly ekeni anyq.

* * *

Jasy otyzǵa ıek artyp qalǵan saqa jaýynger, kásibı tilshi Saǵynǵalı Seıitov maıdan jazbasyn bylaı dep bastapty: «Tanysa kele áńgime órisi uzaı berdi. Kóp nárseniń basy shalyndy. Ásirese ádebıet, tarıh máseleleri edáýir sóz boldy» deı otyryp jaýynger qyz Oraldaǵy № 1 orta mektepte oqyp júrgende Jambyldyń jyrlaryn jattaǵanyn, oqýshy bitken bas qosyp saýyq kesh ótkizgende onyń tolǵaýlaryn jatqa aıtqanyn, qysqasy batyr qyz jasynda asa jyr qumar bolyp óskeni jaıly áńgime órbitedi.

 – Sol sátte telefon shyldyr ete tústi. Quramanyń saıası bóliminen habarlasqan eken. Erteń komsomol bıýrosy músheleriniń máslıhaty bolmaq eken. Qanatty qyzdy soǵan shaqyrypty, - dep jazady S.Seıitov. – Ol ornyna kelip otyrysymen áńgimeniń úzilgen jerin qaıta jalǵaı jóneldi. «Sizde Abaıdyń jınaqtary joq pa?» dedi de, aqynnyń týǵanyna 100 jyl tolý qarsańynda istelip jatqan sharalardy suraı bastady. Ol «Abaı» kınofılmi túsirilip jatqanyn estigende súısine sóı­lep: – Bul áldeqashan qolǵa alatyn is, biraq ıgiliktiń erte-keshi joq. Mysaly, Ýkraınada Taras Shevchenkony bilmeıtin kisi neken-saıaq. Osetınderge barsańyz Kosta Hetagýrovtyń sýretin barlyǵy tórine ilip qoıady. Abaıdy Qazaq­stannyń tórt buryshy túgel bile­tindeı, búkil Sovetter Odaǵy tegis tanıtyndaı etý kerek.., – dep oı tolǵaǵan batyr qyzdyń batyl pikirin jazypty Saǵynǵalı aǵa.

Maqala ári qaraı qazaqtyń taǵy bir batyr qyzy Mánshúk Mámeto­va jaıly órbigen eken. О́ıtkeni Mánshúk pen Hıýaz ekeýi de Oral­dan, tipti bala kezinde kórshi tu­rypty, dos bolypty. Sondaı-aq qanatty qyz qazaq tarıhyn erekshe jaqsy kóretinin aıtypty. – Tarıh páni meniń súıip oqıtyn sabaǵym boldy, – deıdi Hıýaz. – Máskeýdiń birinshi dárigerlik ­ınstıtýtynda oqyp júrgen ke­zimde, úlken tarıhshylardyń lek­sııa­syn tyńdaýǵa barýshy edim. Týǵan halqyńnyń ótken tarıhyn bilý qandaı jaqsy...

* * *

«Gvardııa leıtenanty H.Dos­panova basqalar jaıynda irkilmeı sóılese de, óz jaıyna kelgende pyshaq keskendeı tıyla qalady. Onyń salmaqtylyǵy, juqa qara tory óńinen kórinetin sabyrlyǵy boıyndaǵy jasyryn qaırattyń belgisimin dep turǵandaı. Sy­paıylyǵy men ádeptiligin sóı­legen sózi, júris-turysy ańǵart­qandaı. О́mir, joldastyq, dostyq, mahabbat jaıynda tereń aıtyp qalyp otyratyn pikirlerine qarap, aqyly kemeldigin shamalap qalasyń. Minezindegi bir erekshelik – búktesini joq ashyqtyǵy, týrashyl, aıtaıyn degenin, betiń bar, júziń bar demeı aıtyp salady. Biraq bul qyz minezine jaraspaı turatyn dórekilik emes unamdy ótkirlik», – dep jazylypty maqalada.

Jazba barysy ári qaraı, batyr qyz mektepte oqyp júrgende ushqysh bolýǵa qumartyp, aero­klýbqa barǵanyn, tipti ushqyshtyń oqýyna barǵysy keletini jaıly tıisti oryndarǵa ótinish bergenin aıtady. Biraq bul isi qoldaý tappaǵandyqtan, BLQJO Ortalyq Komıtetine sheıin aryzdanyp, aqyry maqsatyna jetkenin, biraq onyń ushaq tizgindegen sáti qan maıdanǵa qatar kelgeni jaıly aıtylypty.

«Qaryndastyń ánsheıindegi jaıdary júzi is, qyzmet jónine kelgende bir túrli qubylyp, qatal pishinge túsedi. Kishileý qara kózine qaraı qalsań, aıryqsha bir áserli, qalyń oıǵa shomǵan adamnyń qalpyn kóresiń. Oıly kózdiń ádeti. Jibekteı maıda shashyn keıin qaıyra bir tarap alady da, betińizge qarap az-kem úndemeı otyrady. Kómeıge kelgen sóz bolsa, jup-juqa ádemi erni ony syrtqa shyǵarmaı bógep qalatyn sekildendi...

Qazaq ulty buryn-sońdy mun­daı aýyr soǵysqa qatysyp kórgen emes edi. Erkekter jaıy óz aldyna. Otan soǵysynda qazaq­tyń qarapaıym qyzdary er­júrektilik pen batyrlyqtyń adam aıtqysyz ónegelerin kórset­ti. Buǵan súısiný de, qýaný da jón. Mozdoktan Var­shavaǵa sheıin, Stalıngradtan Shyǵys Prýs­sııaǵa deıin jetý jolynda bizdiń kúresker qyzdardyń eńbegi az emes. Maıdan jaǵdaıynda kez­de­setin qıyndyqtarǵa tóze bildi. Erkektermen qatar soǵys synynyń bárine tótep berdi. Ot pen sýdy keship ótti. Tasty bas­ty, taýdan asty. Bekinis degendi buıym kórmedi. Qasqaıyp ajalǵa qarsy shapty. Jerimizdi azat etken batyrlar ishinde olar da bar», dep tolǵanǵan eken maıdan tilshisi.

– Bir tańdanarlyq nárse, – dep jazady odan ári: – Hıýaz bir taqyrypty tóńirektep uzaq sóıleýdi jaratpaıdy. Birden birge kóship áńgimeni jańartyp otyrýdy unatady eken. Birde áńgimeni buryp, ózderiniń kúndelikti tur­mysyna bet qoıdy. Kóbine aspan jaılap, áýede bolatynymyz ras. Biraq mezgilimen gazet, jýrnal, ki­tap oqyp, keshke kıno kórip tu­ramyz. Ol az deseńiz dedi de qaryndas tós qaltasynan kestelengen jibek oramal sýyryp alyp:

 – Qol bos ýaqytta isteıtin ermegim osy – dedi.

* * *

Dospanovany ataqty ush­qysh Marına Raskova baýlyp tárbıeledi. Ony jaýyndy-sha­shyndy, tumandy qarańǵy tún­der­de ushyryp úıretti. Zenıt zeń­biregine, projektorǵa qarsy kúres ádisine jetildirdi. Satyr-sutyr jarylyp jatqan snarıadtar arasynan, aspan álemin alaı-bulaı kese, toqsan taraý jol salyp ushatyn iz qaldyrǵysh oqtar ortasynan shyǵyp keter «tesik» tabýdyń jolyn bilgizdi.

– Bárimizge qanat bitirgen sol kisi edi, – deıdi Hıýaz. – Erte ushyrdy, kesh ushyrdy, tún úı­retti, kún úıretti. Marına apaı osyn­daı jyly júzdi kishipeıil, jaqsy adam edi. Jaıshylyqta kóris­kende qazaqshalap «apaı» desem beıildene ezý tartyp, kúletin de ol ne sóz dep surap alatyn. Aramyzǵa kelip bizben áńgime quryp otyratyn da, keıde jańa shyqqan ánderdiń birin qońyr únimen syzyltyp aıtýshy edi. «Já, men boldym. Endi ózderiń birdeme bastańdar. Káne, Hıýaz qazaqsha bir án salyp jiber» dep qystaıtyn. Ol kisi shyǵys elderiniń ánderin jaqsy kórýshi edi.

Avıasııa mektebin óte jaqsy bitirip, shtýrman bolyp maıdanǵa kelgen kúni-aq Hıýaz komandovanıeden shuǵyl tapsyrma aldy. Dushpan áskeri men tankterin bir jerge toptap, taǵy bir urynyp kórgeli jatyr edi.

Bólim komandıri kartasyn jazyp jiberip, Hıýazǵa bombalar jerdi kórsetti.

 – Túsinikti, joldas gvardııa maıory!

Túnde pılot Katıa Pıskareva ekeýi nysanany mańdaıǵa alyp tartyp otyrdy. Baýyrymen jer syza pyr-pyr etip kóterilgen kádimgi «PO-2» edi. Bul maıdanshylarǵa jaqsy tanys. Bizdiń jigitter ony súıkimimen «maıdan starshınasy» dep ataıdy. О́ıtkeni ol kelse, nemister tym-tyrys bola qalady, alǵy shepte «tártip» ornaıdy, frısterge tabaq-tabaq «syı» tartyp, bárin «qaryq» qylyp ketedi. Olar muny kórgende «jel dıirmeni kele jatyr» dep zar qaǵady eken.

Qos qyz qara túndi qaq jaryp ke­ledi. Nysanaǵa jaqyndaı túsken saıyn júrek lúp-lúp soǵyp, keı-keıde aýyzǵa tyǵylǵandaı bolady. Hıýazdyń gımnasterkasynyń tós qaltasynda asa bir qymbat konvert bar. Ol – anasynyń haty. Oraldan anasy Merýertten kelgen. Ushar aldynda ǵana qolyna tıgen. Áli oqı almaı keledi.

– Jettik, – dedi bir kezde qape­limde qýanǵannan aýzyna basqa sóz túspeı qalyp. Onshaqty bomba tastap dushpan áskerleri men tankteri turǵan jerdi kúndizgi­deı jap-jaryq qylyp jiberdi. Qarańǵy túnde laýlap shyqqan otty kórgende Hıýaz ben Katıanyń álginde attaı týlaǵan júregi ornyna tústi. Hıýazdar sol túni tań atqansha jaýdy bes ret kelip bombalady. Tastaǵan oqtary dóp túsip, tankterdiń oıranyn shyǵardy.

Úshinshi saparynda projektor saǵymyna iligip edi... Aspaı-saspaı qımyldap kózdi ashyp-jumǵansha solǵa qaraı óz jónine tartyp berdi. Projektor kóz jazyp qaldy. Tyr-tyrlaǵan kalıbrli pýlemetter qansha atqanymen tıtteı zııan tıgize almaı, aýzyn baqadaı ashyp jaıyna qaldy.

Alǵashqy tapsyrmanyń kó­ńil­degideı oryndalýy bólim koman­dırin bir jelpintip tastady. Senimin arttyrdy. Saparynyń oń bolǵanyn Marınaǵa baıan eterde Hıýaz áýeden áskerı ataǵyn aıtyp, ile-shala ózi de baıqamaı «apaı» dep qalǵany. Tuńǵysh jeńisine qutty bolsyn aıtqan Marına oǵan:

 – Qadamyń baıandy bolsyn!-dedi.

* * *

Sodan beri Hıýaz 300 ret áýege kóterilip, jaýdy 300 ret bombalady. Ol Oral taýlary, Taman túbegi, Kerch buǵazyn kókteı san ret ushty. Dushpannyń bekinisterin, maıdanǵa kele jatqan kúshterin, oq-dári, qarý-jaraq tıegen eshelondaryn, ótkel-kópirlerin, tank ońdaıtyn masterskoılaryn, avtomobıl kolonnalaryn, aerodromda­ryn talaı bombalady. Tún bolsa-aq frısterge «qonaqasy» jetki­zip júrdi. Ol búkil Qyrym jaǵa­laýyn, Sevastopoldi azat etý urystaryna qatysty. Joǵary Bas qolbasshysy Stalın joldas atynan birneshe ret alǵys aldy.

О́z isine sheber qazaq qyzy komandovanıe júktegen tapsyrmalardy árqashan tyńǵylyqty oryndap, abyroıy artyp otyrdy. Esh bóget, qater, qaýip onyń betin qaıtara almady, júregin shaıa almady. Mozdoktan Varshavaǵa deıingi uzaq joldyń ertegideı mol tarıhy qalyń kitapqa laıyqty. О́tken kúnde belgi kóp. Artyńa qarasań Hıýaz samoletiniń saırap jatqan jolyn kórgendeı bolasyz, – dep aıaqtaǵan eken maqalasyn Saǵynǵalı Seıitov.