Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bir-eki aýyz sóz
Tereń-tereń tolǵamdary bar, ómirdiń shynaıy betin, kórinisin, sapyrylysqan tirlikti, onyń ótkeni men búgingisin qaz qalpynda sýrettep, asyqpaı, saspaı, qalamynyń ushynan qasıetti sózdi tógiltip, sony yń-shyńsyz oryn-ornyna qoıa biletin qalamgerler bizde az emes. Al qudaı syılaǵan talantyna, óziniń myna jaryq dúnıeni jalpaǵynan adymdaı basyp júrgenine táýbe etip, sanasy sarqyla jazdaǵan keıipkerdiń aýzyna zámzám sýyn tamyzyp, ony tolyqqandy azamat deńgeıine kóterý, sóıtip oǵan kúlli adamzat armandaǵan berekeli ǵumyrdy keshtirý – qajyr-qaıraty mol, aqyly júregine baǵynatyn, shapaǵaty sáýlesin shashyratqan kún kózindeı, ózin ózgelerden bıik sanamaı, «men» dep keýdesin shertpeıtin sara da, dara sańlaq daryndardyń úlesinde. Mine, bulardyń shoǵyry az ekeni kúmán týdyrmaıdy. Osy az toptyń biregeıleriniń biri – jazýshy Ánes Saraı ekeni taǵy da kúmánsiz.
Oqyrman retinde shynymdy aıtaıyn, 1994 jyly Memlekettik syılyq alǵan «Edil-Jaıyq» trılogııasyna deıin men bul jazýshynyń birde-bir shyǵarmasyn oqyǵan emespin. «Apyraı, á, ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin syılyqty qaǵyp alǵan shyǵarmany oqyp kóreıin» deıtin ádetimmen bul qomaqty shyǵarmany jata-jastana oqyǵanym bar. Syılyqqa ıe bolǵan shyǵarma meni uıytty: birinshiden, asa kórkemdigimen; ekinshiden, sheńberligimen, qulashynyń keńdigimen; úshinshiden, birdi aıtyp basqa arnaǵa túsip ketpeı, bastan-aıaq birtutastyqty saqtaýymen; tórtinshiden, asa baı tildik qorymen; besinshiden, stıldik ereksheligimen; altynshydan, ómir shynaıylyǵymen, obraz irgetasyn bekitýdegi jańa tıptegi aıla-tásil sheberligimen; jetinshiden, shyǵarma bolmysyn tıptendirip, ózgege múldem uqsamaıtyn syr-sıpat berýimen; segizinshiden, keıipkerlerdiń ońy men soly, qubylasy men teristigi, shyǵysy men batysynyń arajigi ajyratylyp, árqaısysy óz baǵytyn tabýymen; toǵyzynshydan, adam men tabıǵattyń, sana men sezimniń, ushqyr oı men ishki jan-dúnıesiniń bir mezette qabysýynan; onynshydan, dúnıege ıaǵnı jaryq dúnıege shyr etkizip ákeletin qomaqty týyndynyń qursaqta jatyp, ábden pisip-jetilý dárejesine ıe bolǵandyǵynan meni tań-tamasha qaldyrdy. Ánes Saraı degen jazýshyǵa sálem berýge ıtermeledi. Sálemdesip, talant ıesiniń oń qolyn ýystaı ustap, qushyrlana qysqannan keıin birneshe kúndi ótkizip baryp, ýaqytym bolǵanda «Tosqaýyl» romany men «Teńiz saryny» dılogııasyn, tıip-qashyp áńgime, povesterin oqydym.
Birde bir otyrysta Ánes aǵa shyǵarmashylyǵy jóninde Memlekettik syılyqtyń laýreaty, ataqty «Tar kezeń» romanynyń avtory Qajyǵalı Muhanbetqalıulynan sýyrtpaqtap syr tartyp edim, ol:
– Ánesti aıtyp otyrsyń ba? – dedi maǵan shanshyla qarap. – Oı-boı, Ánekeń talanttyń talanty ǵoı. Ol taýsylmaıtyn darııa, onyń bir shyǵarmasynan bir shyǵarmasy asyp túsedi. Sen óziń basqany bylaı qoıǵanda, «Atyraý» romanyn oqydyń ba? Ǵajap qoı, ǵajap, – dedi.
– Oqyǵan joqpyn, ýaqyt taýyp ortalyq kitaphanaǵa barmasam...
– Mende bar, bereıin. Oqy da ózime qaıtar. Ánesti oqy, úlken taǵylym, tálim-tárbıe alasyń, – dep óte kirpııaz, bireýdi maqtaýdy qalamaıtyn, ózine de, ózgege qatań talap qoıatyn, jaqtyrmasa úlken-kishi demeı týra betke aıtatyn Qajekeń elpektedi de qaldy.
– Saýmal ishkendeı, meıiriń qanyp, rahattanyp oqý úshin jarty jyldan artyǵyraq ýaqyt kerek, – dedi Qajekeń maǵan úńile qarap.
– Kimdi, neni aıtyp otyrsyń? – dedim onyń sózine túsinińkiremeı qalyp.
– Apyr-aý, biz sóz etip otyrǵan Ánes shyǵarmashylyǵy – bas-aıaǵyn jınaqtasań jıyrma tomdy erkin quraıdy, al kerek bolsa. Sonda deımin-aý, bir aıda úsh tomyn oqydyń deıik. Alty aıda on segiz tom, qalǵan eki tomy bir aı, jáne qandaı tomdar. Onshaqty romany men ushy-qıyry joq áńgime, povesterin, dramatýrgııasy men kınossenarıılerin oǵan qosa – zertteý eńbekteri «Isataı-Mahambet» – 400 bet, «Mahambet» – 320 bet, «Kónelikter» – 400 bet, «Kók túrikteri» – 688 bet, «Asyldyń synyǵy» – 380 bet. «Noǵaıly» – 480 bet, al 2016 jyly jaryqqa shyqqan «Bes meıram» – 560 bet, – dedi Qajyǵalı saýsaǵyn búgip.
− «Noǵaılyny» ejiktep, sóz jibermeı eki apta oqydym, al «Bes meıramdy» syrǵytyp oqýǵa shamam jetpeı, taǵy da ejiktep oqyp, úsh aptadaı ýaqyt jumsadym. Keı betterin qaıta oqýǵa týra keldi. «Kónelikter» men «Kók túrikteri» qolyma túspedi, – dedim men.
Qajykeń únsiz ǵana basyn ızedi. Sosyn esik jaqtaýyna qaraı janaryn tiktep, áldebir oı tolqynyna berilip ketti. Múmkin, Ánekeńniń shyǵarmashylyǵyna súısingen shyǵar, álde «Bas jutqan bastaǵy» Baımaǵambet sultan elestedi me, eken!
Men de qarap otyrmaı, Ánes aǵaǵa arnap eki shýmaq óleń jazyp edim, ony sol sátte Qajyǵalıǵa oqyp, keýde kóterýdi, yńǵaısyz sanadym.
Edil de, edil, edil jurt
Kóktem aıy edi. Almatydan jazýshy Turysbek Sáýketaev telefon soǵyp, habarlasty. «Juldyzdyń» úshinshi sanynda Ánes Saraıdyń «Edil boıy sazdary» atty jańa áńgimesiniń aldyńǵy bóligi jarııalanǵanyn, shyǵarma úsh nómirge josparlanǵanyn aıtyp, «oqy, óte tartymdy, ári áńgime janrynyń shuraıyn da, shyraıyn da shyǵaratyn týyndy», dep qysqasha minezdeme berip tastady. Sodan Zaýzanyń aıaǵy Saryatanyń basynda «Juldyzdyń» besinshi nómiri qolǵa tıisimen úsh nómirdi qosaqtap áńgime oqýdy bastap kep jibereıin.
Men de ózen jaǵasynda qarmaqpen balyq aýlap óstim ǵoı. Biraq myna áńgimedegi alpys eki saǵaly Edildiń teńizge quıar saǵasyndaǵy jaǵdaı múldem basqasha eken. Apyraı, kózben kórip, qolmen ustaǵandaı serpilesiń, áńgimeni bas almaı oqı beretiniń jáne bar. Mundaǵy jeli Hısamedın arqyly tartylyp, Janǵalı, Orazbaı, Bókembaılarǵa jalǵasady. Balyqshylardyń ómiri shynaıy beınelenip, noǵaılynyń zaryn tolǵaǵan ashy áýenge tirkesedi. Hısamedınniń ańyraǵan úni arna boıyn kernep alystarǵa jol tartady. Ashy zar júregińdi solqyldatady.
Balyqshynyń turmys-tirshiligin dálme-dál sýrettegen shyǵarmany birinshi oqýym. Áńgime ómirsheń, ári sapyrylysqan qoımaljyń emes, bar bolmysy, bar ıdeıasy – tap-taza shyndyq. Avtor – bul shyǵarmaǵa ózi de senedi, óıtkeni sol qaınaǵan kásipshilikte eńbek etken. Sonymen birge ózgeni de sendiredi, óıtkeni oı qorytyp, pálsafa izdemeıdi, jel jaqqa jelip ketpeıdi. Bári ózinde bar, denesinde qattalyp, júreginde jattalǵan.
Oı, nesin aıtasyń, Sábıla men Sánáý, Jibek pen Ǵalymjan obrazdary oqyrmandy jetektep, jeldirtip otyrady. Jýrnaldyń úsh nómirindegi áńgimeler bir-birimen sabaqtas, bir-birinen kóz jazyp qalmaıdy. Birin-biri tolyqtyryp otyrady. Tásten ata – eńbekqor, sartap adam bolsa, kelesi áńgimedegi Tolqyn, Álfııa oqyrmannyń júzin jylytyp, qııalǵa qııal qostyratyn sulý bıkeshter. Týyndyda el, jer problemasy meıilinshe tereń qamtylǵan. Isker, ýádesine berik jandardyń sanaly da, salıqaly isine rıza bolasyz. Osy bir arada alǵa júris, keıingige sheginis jasamaı-aq, ár obrazdy túıindep taldamaı-aq, klassık jazýshymyz Ǵabıt Músirepovtyń myna sózine qulaq assaq:
«Soqyr kóretindeı, sańyraý estıtindeı etip jaz... Zerger degen ne? Eger sen sózińmen, sózdiń qudiretimen qýrap qalǵan aǵashqa jasyl japyraq bitire alsań, – áne, sonda zergersiń. Eger sen sóz qudiretimen úmitsiz aýrý adamdy aıaǵynan tik turǵyza alsań, – áne, sonda zergersiń. Eger áldekimniń júregine muz qatyp qalsa, – seniń kitabyń sony jibiter bolsyn, áne, sol zerger, – deı kelip – mazmun neǵurlym emosııa arqyly berilse, kitap soǵurlym baǵaly», – dep qorytady.
Mine, jazýshy Ánes Saraıdyń «Edil boıy sazdary» áńgimesi osy Ǵabeń aıtqan oqshaý oılaryna dál, ári saı keledi. Has sheberdiń qalamynan týǵan bul shyǵarma úlken beleske kóterilip, jańa saryn, jańa ún, jańasha sıpat berip, jańasha stıl qalyptastyrǵan. Bir roman kólemindegi bul eńbek búgingi prozanyń jetekshi jemisi ekenine daý joq. Árbir shyǵarmanyń qundylyǵy sol týyndydaǵy ıdeıa men qurylymnyń qabysýy arqyly ólshenedi. Bul ońaı másele emes. Tek talanttylar ǵana shyǵarma ıdeıasy men qurylymyn (kompozısııa) asqan sheberlikpen bir-birine saı ete alady, tyńnan jol salyp, úrdis jańashyldyqty óz týyndysyna molynan sińiredi. Ol ómir shyndyǵyn kúndelikti qubylysqa teńestirip, alǵan taqyrybyn kórkem shyǵarmaǵa ózek etedi. Mine, talantty sýretker Ánes Saraıdyń shyǵarmasyndaǵy kórkemdik belesi biz aıtqan birer sózden de joǵaryraq tynystap, jańa túr, jańa mazmun, kesek bitimdi jańa harakterge ıe bolǵany – maqtanysh.
Arǵymaq seni saqtadym
Aty-shýly «Isataı-Mahambet» kitabymen tejegishti basqan Ánes Saraı joq, ol bul taqyrypty odan ári zertteýin jalǵastyra berdi, jalǵastyra berdi. «Qudaı-aý, bul netken qaırat-jiger, netken jaratylys», dep oılaımyn, oılaǵan saıyn denem qyzyp, álsizdenip qalamyn. «Talant – tym ómirsheń ǵoı, oǵan da ara-tura kútim kerek», – dep Dıdro aıtqandaı, osy Ánekeń az da bolsa, demalys degendi bile me eken! Áı, qaıdam, osy on segiz-on toǵyz jyldaı aralyqta qanshama kórkem shyǵarma men zertteý eńbekterdi dúnıege ákelip, ýaqyttyń eń úzdik «defısıt» jazýshysy atandy. Bul – oqyrmandardyń bergen baǵasy. Kórkem shyǵarmany esepke almaǵanda «Kónelikter», «Noǵaıly», «Kók túrikter», «Asyldyń synyǵy», «Bes meıram» zertteý eńbekteri jaryqqa shyǵyp, qalyń oqyrmannyń aýzyn ashtyryp, kózin jumdyrdy. Qajym Jumalıev, Berqaıyr Amanshın qoly jetpegen shyńdy Ánes Saraı baǵyndyryp, basyna «Mahambet» atty tý tikti...
...Kúnqaqty erdiń astynda,
Kóp júgiretin kúlik bar.
Kón sadaqtyń ishinde,
Kóbe buzar jebe bar, –
degeni aqıqat boldy. Jebesi – Ánes Saraı eken...
Noǵaıly dáýiriniń dúbiri
2009 jyly jaryq kórgen «Noǵaıly» kitaby jazýshy ári zertteýshi Ánes Saraıǵa atan túıege júk bolarlyqtaı bedel alyp berdi. Jer-jerde «Noǵaılyny» izdeý, suraý bastaldy. Ásirese elimizdiń batys ólkesinde ózderin noǵaılymyz deıtinder júdá kóp eken, árqaısysyna bir kitaptan eseptegende bul eńbektiń taralymy – eki myń emes, baıaǵy Sovet kezindegideı elý-alpys myń bolǵanda ǵoı shirkin!
Bul kitapty tizbelep bastan-aıaq oqymasań, oı qorytyp, sańylaý tabý qıynnyń qıyny. Sondyqtan qalyńdyǵy eki eliden artyq eńbekti oqı beresiń, qajet derekti aq qaǵazǵa túrtip alyp, oqýdy ári qaraı jalǵastyra beresiń. Túsinip oqý tipti de ońaı emes.
Noǵaıly dáýiri, onyń hany Noǵaıdyń jaryq dúnıedegi tirshilik-tynysy soǵyspen ótkeni bastan-aıaq baıandalady. Noǵaıly shekarasy birde keńip, birde tarylyp otyrǵany, onyń Dnepr – Dýnaı tarapynan jańa qonys alǵanǵa deıin ortańǵy jáne joǵarǵy Edil – Jaıyqty qonys etkeni atap kórsetilgen. Noǵaı hannyń tusynda 1300 jylǵa deıin (Noǵaı 1300 jyly óltirildi) Noǵaıly eli dáýirleýdiń birneshe satysynan ótken. Zertteýshi Noǵaılynyń basqarý júıesine keńinen toqtalyp, Orda basshysy – bı dep atalǵanyn, oǵan halyq quryltaıynda saılaý arqyly qol jetetinin baıandaıdy. Bıge – kári myrzalar aǵasyndaı, jas myrzalar ákesindeı baǵynypty. Ol Saraıshyq qalasynda turǵan eken. Laýazym jóninen ekinshi tulǵa – Nuradyn myrza dep atalady deıdi zertteýshi aǵamyz. Onyń mindeti – oń qanatty, ıakı Qyrym betti jaýdan qorǵaý boldy. Noǵaılynyń memlekettik qurylymynda halyqtyń ózi quryp, ózi bılegendikten dala demokratııasynyń ozyq úlgileri kórinis tapqan. Rýhanı úrdisi, mádenıeti, kásipshiligi birkelki damyǵan.
Noǵaıly tarıhy – qazaq tarıhynan shet emes. Kezinde qazaq elin quraıtyn rýlar taıpa bolyp Noǵaılyny quraǵan. Zertteýshi – bul jaǵyna asa mán berip, bultartpastaı dálelder men naqtylyqqa júgingen.
«Qazaq topyraǵyna tórt myń úı mońǵolmen kelgen Shyńǵys tuqymdary Eýropany baǵyndyrý joryǵynda 400 myń qol jıdy. Osynaý jer qaıysqan qozǵaýshy kúsh jergilikti taıpalar bolmaǵanda, kimder?! Biletinimiz joqqa tán. Qazaq tarıhy ana han, myna hannyń qaıratkerlik is-áreket, ómirbaıanynda emes, solar jetekshilik etken taıpalardyń tarıhynda jatyr... Shyńǵys áýletinen shyqqan handar tarıhy – shyn ulttyq tarıhymyzdy kólegeılep tastaǵan. Barshamyzdyń mindetimiz, olardy shań-tozańnan arshyp, jaryqqa shyǵarý», dep úlken aýqymdy oıdy Ánekeń ortamyzǵa tastaıdy.
Noǵaılynyń quramynda 66 (taıpa), 139 rýdyń aty atalady. Evlıı Chebelı «140 rýly noǵaıly halqy» dep jazǵan. Al Muryn jyraý «90 baýly Noǵaıly» dep jyrlaǵanyn zertteýshi taǵy esimizge salady da, on jeti qazaq taıpalarynyń bas-basyna úrdisti sıpat berip, tereń-tereń tolǵamdarǵa barady. Munyń bárine toqtalý maǵan múmkin emes. Ony oqyrmannyń ózi oı eleginen ótkize jatar. Meniń tańǵalyp, tańdaı qaǵatynym, urpaqtan-urpaqqa bar bolmysymen jalǵasatyn osyndaı eńbekti jazýǵa Ánekeńniń táýekel etkeni. Tipti eski-qusqy muraǵattardy aqtaryp, erteli-kesh ýaqytyn sarp etip, kóz maıyn taýysý bir de, ony ret-retimen jazyp shyǵý qııamettiń qııameti ǵoı. Al súbeli faktilerdi izdestirý, ony qazaqshaǵa aýdarý – shyntýaıtqa kelgende óz shyǵarmańdy jazǵannan eki ese aýyr. Sosyn Ánes aǵa zertteý eńbekterinde ótken shaq, keler shaq, osy shaqtyń úsheýin de shettetpeı qamtyp jazady. Bir derekterdi alǵanda ǵana amalsyz avtoryna silteme jasaıdy. Al kúlli tarıhty óz moınyna mingizip, sonyń bar mindetin bir ózi kóterý – qara jerdi kók ógizge kótertip qoıǵanmen teń sııaqty bop elesteıdi maǵan.
«Noǵaıly» kitaby – noǵaıly ulty úshin de, qazaq ulty úshin de, tipti kúlli musylman halqy úshin de qymbat dúnıe. Bul – ǵasyrlar tarıhyn bir arnaǵa toǵystyryp, basyn biriktirgen teńdesi joq saıypqyran eńbek.
«Bes meıram» nemese arǵyn taıpasy
2014 jyly «Kók túrikteri», 2015 jyly «Mahambet», 2016 jyly «Bes meıram» kitaptary jaryq kórgen Ánes Saraı azdap bolsa da keýde kerip shirenedi eken deseń, jolyǵa qalǵanda aıtatyny «Áı, bala, qolym tımeı habarlasa almaı qaldym, amansyńdar ma?» dep betińe bajyraıa qaraıdy da «Meni bir nárse qyzyqtyryp, soǵan otyrýdy bastap, ıá, sóıtip», deıdi de Kóbiktiniń toqaly – Meńdibıke, Alshaǵyr hannyń báıbishesi – Sulýqyz, Qoblandynyń Qurtqasy, taǵy taǵylardy aıta bastaıdy. «Eger qolym jetip, oıǵa alǵanymdy oryndasam, bul endi óte qyzyq, ári kólemdi eńbek bolaıyn dep tur», dep tiliniń astyna nasybaı basady. Men qarsy aldymda turǵan aǵama birdeńe deýge shamam jetpeı, janarymdy alysqa kókjıekke qadaımyn da, aýzymnan deni durys sóz shyqpaı kekeshtenip qalamyn.
«Bes meıram» kitabyn men uzaq oqydym. Jol ma jol terip oqymasań, túsiný qıyndaý, adam attary men tarıhı derekterden kóz tunady. «Belgisizdikke saıahat» kirispe sóziniń ózi bajaılaǵan oqyrmanǵa biraz túsinik berip, al endi sharshamaı-shaldyqpaı oqysań, bulaq sýyn ishkendeı meıirimiń qanyp, ózińe de, ózgege de alǵys aıtasyń dep turǵandaı.
Birinshiden, zertteý tek qana bir taıpa arǵyn jóninde ǵana emes. Onyń arǵy-bergi tarıhy syńarjaqtanbaıdy, jan-jaǵyn qamtıdy, toptastyrady. Ekinshiden, osy kezge deıin sóz bop kelgen taıpa týraly ózderiniń zertteý eńbekterin usynǵan qyrǵyz, ózbek, qazaq, sonymen birge shetel ǵalymdarynyń pikirine toqtap, óziniń tolyqqandy faktilerin keltiredi, ıaǵnı qarsy qoıady. Avtor «Etek alyp keń tarap ketken «Ǵun» ataýyn birden tárk etý qıynǵa túseri málim. Degenmen de bul halyqtyń tól atyn qaıtarýda tabandylyq kórsetkenimiz jón. О́zgeler qalaı jazsa, solaı jazsyn, biz «hý» dep, bolmasa «hý-ný» dep, qalaıda «hý» túbirin saqtap jazýǵa tıispiz» dep ornyqty da dáleldi pikir aıtady. «Aq orda jurty» degen bóliminde: «Toqa-Temirdiń» «Jeti jyldyq soǵysta» atyn shyǵaryp, abyroıyn asyrǵan – erjúrek arǵyn jasaqtary. Altyn orda áskeri qataryndaǵy dabyraly «Arǵyn myńy» – shaqshaq pen sarjetim rýlary» dep tolǵaıdy. Ánekeńniń aıtyp otyrǵany – Toqa-Temir basshylyǵymen Reseıdi, Polshany, Lıtvany, Vengrııany baǵyndyratyn 1236-1242 jyldardaǵy ataqty «Jeti jyldyq soǵysqa» qatysyp, jeńis áperýge qomaqty úles qosqan arǵyndar...
Joǵaryda da aıtqanymyzdaı, arǵyn shejiresi tarmaqtalyp, ár kezeńmen sabaqtasyp, salalasyp otyrady. Onyń bir býnaǵy Baraq han kezeńimen baılanysty ekenine kóz jetkizemiz. «Bes meıramnyń» shejirelik tarıhy bastalyp, qýandyq, súıindik, begendik, shegendik, qarakesek rýlarynyń ata-ataǵa jiktelgen kezeńine sáýle túskenin avtor dáleldep, shegelep tastaıdy. Jıdeli Baısyn arǵyndary týraly málimet Ámir Temir jazbalarynda da kezdesedi eken. Ol Arǵyn ordasyna Tas Hajyny segizinshi ámir etip taǵaıyndaǵan. Olardyń 20 adamyn myńbasylyq, júzbasylyq, onbasylyq dárejege kótergenin baıandaıdy. Bul eńbekte bastan-aıaq arǵyn rýy jóninde táptishtelmeı, ara-tura taıpaǵa qatysty maǵlumatty sóz ete otyryp, jalpy qazaqqa baılanysty tarıhı kezeńderge de oryn beredi. «Kereı-Jánibek», «Buryndyq pen Qasym», «Jońǵar shapqynshylyǵy qarsańynda», «Aqtaban shubyryndy» – ańyz ben aqıqat, «Ańyraqaı shaıqasy», «Súzeki» soǵysy osy aıtqandarymyzdyń dáleli. Súbeli-súbeli shejire-tarıh dabyra qyzyl sóz emes, naqty-naqty faktiler, derek kózderi sóıleıdi.
* * *
Qazan aıynyń bas jaǵynda elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» Ánes Saraıdyń «Jaıdary Ábish, jabyrqaý Ábish» atty kólemdi maqalasyn eki nómirge jarııalady. Muny tek maqala emes, zertteý eńbek dese de bolar edi. Oqyǵan adamdy tolǵandyratyn, adam men adamnyń ara-qatynasyn ólshep-pishetin, senimi men sergeldeńi mol ómirdiń bir saryndy bolmaıtynyn, uly men kishiniń, bar men joqtyń aıyrmasyn tarazylap, saralap, tepe-teńdiktiń qandaı mazmunda órbıtinine kóz jetkizedi. Taralymy mol, aýqymy keń basylymdy jazdyryp almaıtyn oqyrman bolsa, izdep, taýyp oqýǵa keńes berer edim.
* * *
Adam ómiri – ýaqytpen ólshenedi. Al ýaqytqa bári syıymdy. Biz shama-sharqymyzsha sóz etken qalamgerdiń zertteý eńbekteri – ushy-qıyry joq dastanǵa uqsaıdy. Osynshama tarıhı shejireni jazyp, kóneni kóz aldymyzǵa kólbeńdetken, ári asa kórnekti jazýshy, ári asa kórnekti zertteýshi-ǵulama Ánes Saraı aǵama tizemdi búgip, basymdy ıemin...
Átteń, osy materıaldyń ónboıynda sóz bolǵan eki daryn ıesiniń samaladaı jarqyrap, ortamyzda júrmegeni – kóńilimizge qaıaý túsirip, eriksiz kúrsindire beredi. Biraq qoldan keler shara qaısy? Osy arada talantty aqyn Maǵjan Jumabaevtyń bir shýmaq óleńi oıǵa oralady:
... Men ólmeımin, meniki de ólmeıdi,
Nadan adam ólim joǵyn bilmeıdi.
О́zim-patsha, ózim-qazy, ózim-bı,
Qandaı essiz ne qyldyń dep
tergeıdi?!
Marat MÁJITOV,
jazýshy
