T.Kákishulynyń óz tusynda JOO-larda arnaýly kýrs deńgeıinde ǵana oqytylyp júrgen qazaq ádebıeti syny tarıhyn ǵylymı pán retinde derbestik alýyna sińirgen eńbegi eleýli. Syn úlgileriniń silemderin tarıhtaǵy rýhanı muralardan taýyp, alǵashqy qazaq baspasózinde osy janrdyń qalyptasqanyn yjdaǵatpen zerttedi. Sol arqyly qazaq ádebıeti synynyń jeke sala retinde kásibı sıpat alǵany tóńkeriske deıingi dáýirde júzege asqanyn dáleldep, mádenı, ádebı, ǵylymı jetistikterimizdiń bári de «revolıýsııa jemisi» dep esepteletin qasań qaǵıdanyń tas-talqanyn shyǵardy.
T.Kákishuly syn men ádebıettaný ǵylymynyń tarıhyn zertteýge bel býǵanda, burynǵy taptaýryn bolǵan joldan ózgeshe baǵytty bastap, kóp ǵylym doktorynyń biri bolý úshin emes, óz ultynyń álemdik órkenıetke qosqan úles-salmaǵyn dáleldeýdi maqsat etkeni anyq. Oǵan qosa syndarly da mazmundy syn jolyna túspesten buryn ádebıet zertteýshisine eń negizgi kerek bolatyn qasıetterdi meńgerý jolynan ótti. Olar tek ǵylymı tabandylyq pen logıkalyq turǵydan zerdeleı bilý, muraǵattarda shań basyp jatqan jádigerlerdi izdep tabý ǵana emes, óz zertteýleriniń basty baǵytyn ulttyq múdde turǵysynan paıymdaı bilýdi de qajet etetinin ǵalym óz shyǵarmashylyǵynyń basty kredosyna aınaldyrdy.
Ǵalymnyń boıyndaǵy týabitken «synshy, fılolog, antıkvarlyq» minez ben qadir-qasıet totalıtarlyq kezeńdegi markstik-lenındik ádisnama qaǵıdalarynyń qamytyn kıip alyp tarta berýden saqtap qaldy.
Ustazymyz qazaq ádebıeti synynyń tarıhyn zertteýge kiriskenge deıin ulttyq ádebıet týraly ǵylym tarıhy, ondaǵy ádebı-teorııalyq, ǵylymı-zertteýshilik oı-pikirdiń damý úderisin, ádisnamalyq máselelerin ǵylymı turǵyda júıeli teksergen kúrdeli ǵylymı zertteý bolǵan joq. Ádebıettaný ǵylymnyń týý, qalyptasý, damý joldary men tarıhynyń kóptegen máseleleri týraly keleshek zertteý jumystaryna baǵyt-baǵdar beretin sony kózqarastardy «Syn sapary» men «Ońasha otaý» atty monografııalarynda alǵash ǵylymı aınalymǵa engizdi. О́ziniń qalyptasý tarıhyndaǵy jetistikter men qatelikterdi ǵylymı turǵyda zerdelep almaı turyp, qandaı da bolsyn ǵylym salasynyń ósip-órkendemeıtinin óziniń «ásire lenınshil» zamandastarynan buryn sezine bildi. Ásirese, markstik-lenındik ádisnamanyń stalındik bılik kezindegi artyq-kem aıtylyp, endi qaǵıdaǵa aınalyp bara jazdaǵan qatelikterdiń oryn alý sebep-saldarlaryn tarazylaý ádebıettaný men syn úshin ǵana emes, halyq bolashaǵy úshin de qajettigin alǵashqy bolyp tanı aldy.
Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń ósip-órkendeý jolyn qoǵamdyq oı-sananyń jetilýine oraı alǵashqy ǵylymı jáne teorııalyq oı-pikirdiń oıaný, kórkem ádebıetke baılanysty uǵym-túsinikterdiń qalyptasýy men ádebı murany jınap jarııalaý, zertteý prosesine saı kezeńderge bóle otyryp tekserýdiń, ádisnamalyq turǵyda tolyq jetilýin saralaýdyń praktıkalyq ta, teorııalyq ta máni bar ekeni tuńǵysh ret osylaısha paıda boldy. Onyń ishinde týýy men qalyptasý dáýirlerin bastan ótkergen HH ǵasyrdaǵy ádebı murany ıgerý jolyndaǵy zertteýshilik izdenisterin, ulttyq ádebıettiń ǵylymı tarıhyn jasaý men dáýirleýdegi qadamdaryn saralaýdyń mańyzy zor ekeni T.Kákishulynyń doktorlyq dıssertasııasynda alǵash aıtyldy.
Professor T.Kákishuly qazaq ádebıettanýy men synynyń týý, qalyptasý joldaryn belgili bir dáýirlerge bólgende, syn men ádebıettaný ǵylymynyń sabaqtasa, bir-birin tolyqtyra damıtynyn eskere otyryp, úlken úsh kezeńge jikteıdi. «Qazaq ádebıeti syny men ǵylymynyń tarıhı belesterinen úsh kezeńdi anyq baıqaımyz. Birinshi kezeń – qazaq ádebıeti synynyń týý dáýiri. Qazaq ádebıeti synynyń týý prosesi Qazan tóńkerisine deıin sozylǵan. Ekinshi kezeń – qazaq ádebıeti synynyń janr retinde qalyptasý jáne ádebıettaný ǵylymynyń týý dáýiri. Bul prosess 1917-1937 jyldardyń arasyn qamtıdy. Úshinshi kezeń – qazaq ádebıeti synynyń ósip-órkendeý jáne ádebıettaný ǵylymynyń qalyp-
tasý dáýiri. 1938-1985 jyldar aralyǵy», – dep kórsetedi.
Syn tarıhyna tán bul úsh kezeńniń qazaq ádebıettaný ǵylymynyń týyp, qalyptasý jolyna tikeleı qatysy bar. Sebebi ádebıet syny óziniń týý dáýirinen bastap-aq sol ádebıettiń tarıhy men ádebı-teorııalyq máseleleri jaıynda pikir bildirmeı tura almaıdy. Bul turǵyda orys ádebıettaný ǵylymynyń qalyptasý jolyn zertteýshilerdiń biri P.A.Nıkolaev: «Popytka sıstematıcheskogo ıstorıcheskogo obzora znanıı o lıteratýre pervonachalno osýshestvlıalas na materıale krıtıkı» degeni dálel bola alady.
Qandaı da bolsyn ǵylym salasy birden týyp, qalyptasa qoımaıtynyn eskersek, onda ádebıet týraly ǵylymynyń alǵashqy adymy qarapaıym oı-pikirden, alǵysóz ben túsindirmelerden, ǵumyrnamalyq derekterden, halyq tarıhyna baılanysty aqparlar men málimdemelerden, shyǵarmanyń mánin uǵyp, sózin tamashalaýdan bastalyp, óziniń týýy, qalyptasý prosesine deıin uzaq joldy bastan ótkeredi.
T.Kákishuly óziniń 1994 jáne 2003 jyldary jaryq kórgen «Qazaq ádebıeti synynyń tarıhy», «Janr jaılaýy» (2007) atalatyn eńbekterinde synshyldyq-estetıkalyq, ǵylymı-zertteýshilik oı-pikirdiń alǵashqy qadamdaryn ejelgi dáýir men ortaǵasyrlardaǵy jazba jádigerlerdiń hatqa túsýimen baılanystylyqta qarady. Sonyń nátıjesinde ǵalymnyń ǵylymı jetekshiligimen qorǵalǵan J.Smaǵulov pen S.Jumaǵulovtyń doktorlyq dıssertasııalarynda ádebıettaný ǵylymy tarıhynyń dáýirleri jańasha júıelendi. Tarıhı shyndyqqa saı baǵa berý baǵytyn ustaı otyryp, markstik-lenındik ádisnama qaǵıdalaryna oraı jazylǵan eńbekterdiń jetistikteri men búgingi tańdaǵy talap-tilek boıynsha qatelik bolyp tabylatyn tustary tarazyǵa alyndy.
Professor T.Kákishulynyń basshylyǵymen qazirgi tańda ulttyq ádebıettaný ǵylymy tarıhy mynandaı dáýirlerge bólinip otyr. Birinshi kezeń – qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhı alǵy sharttardan turatyn arǵy bastaýlary, ıaǵnı tarıh aldyndaǵy dáýiri. Bul ejelgi kezdegi ádebıetinen bastap XX ǵasyrǵa deıingi ýaqyt aralyǵyna sozyldy. Ekinshi kezeń – qazaq ádebıettaný ǵylymynyń týý dáýiri. Ol 1900-1940-jyldar arasynda júzege asty. Úshinshi kezeń – qalyptasý dáýiri. Bul 1941-1970 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Tórtinshi kezeń – damý, órkendeý dáýiri. Bul ázirshe 1971-2000 jyldar aralyǵyndaǵy ýaqyt dep tanylyp otyr.
Kóne túrki jazba eskertkishterin hatqa túsirýden bastap Shoqan, Ybyraı, Abaı zamanyna deıin sozylǵan uzaq dáýirdi qazaq ádebıettaný ǵylymynyń týýyna deıingi tarıh aldyndaǵy kezeńi dep ataýdyń qazirgi ádebıettanýdaǵy ǵylymı aınalymǵa enýi zańdy bolmaq. Bul problema qazirgi qazaq ádebıettanýynda T.Kákishuly, J.Smaǵulov, S.Jumaǵul, D.Ysqaquly, A.Isimaqovanyń monografııalyq eńbekteri men «Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhy» atalatyn eki tomdyq basylymda óz sheshimin tapty.
Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń týýy men qalyptasý tarıhynda HH ǵasyrdaǵy ulttyq ǵylymı-zertteýshilik oı-pikirge úles bolyp qosyldy dep tabylǵan maqalalar men baıandamalar, zertteý eńbekter men oqýlyqtar, monografııalar keshendi túrde obektıvti analıtıkalyq taldaý jáne tarıhı-salystyrmaly ádister arqyly qarastyrylyp jatyr. Osyǵan saı zamana talaby men ıdeologııa qyspaǵyndaǵy qate teorııalardaǵy kózqarasqa («proletkýltshyldyq», «turpaıy sosıologızm», «biryńǵaı aǵym») ushyraǵan maqalalar men zertteýler de saralanýda. Al sol 1970 jyldary «turpaıy sosıologızmdi» synaýda taıaqtyń bir ushy partııanyń kórkemóner men ǵylym salasyndaǵy saıasatyna tıip jatatynyn eskersek, ol T.Kákishulynyń týǵan ádebıet týraly ǵylym bolashaǵy úshin erlikke para-par ǵalymdyq parasatynyń arqasynda ǵana aıtyldy. О́z ǵasyrynyń júgin ádebıettiń taptyǵy men partııalyǵynan jaýyr bolǵan ıininde kóterip áketken ǵalym eńbegi halyq úshin jasalatyn qandaı da bolsyn ultjandylyqqa teń ekenin maqtanyshpen aıtsa da bolady.
Táýelsizdik alǵannan beri basqa qoǵamdyq, gýmanıtarlyq ǵylymdar salasy sııaqty qazaq ádebıettaný ǵylymy óz basynan ótkergen tarıhı jolyn jańasha kózqarasta saralap jatyr. Sonyń arqasynda ulttyq ádebıettanýda sara baǵyttar men keleli taqyryptaǵy máselelerdi keshendi túrde zerttegen ǵalymdardyń da sińirgen eńbegine baǵa berý jumystary qolǵa alynýda. Al bul bolsa, bizdiń ádebıettanýda ǵylymı mektepterdiń qalyptasýy týraly pikirlerdiń aıtylýyna sebepker boldy.
Akademık Z.Qabdolov «Áýezov» (1992) atty eńbeginde QazUÝ-dyń qazaq ádebıeti kafedrasy týraly maqalasynda ulttyq ádebıettanýda úsh ǵylymı mektep bar dep jazǵanda, ádebıet tarıhynan B.Kenjebaevtyń, ádebıet teorııasynan Z.Qabdolovtyń mektepterin ataıdy. Ol shynyna kelgende ult ustazy A.Baıtursynuly negizin qalaǵandyqtan, Ahańnyń ǵylymı mektebi bolýy kerek. О́z ulylarymyzdy mansuqtaı bergennen tapqan paıdamyz shamaly. Aıtty-aıtpady, ulttyq ádebı-teorııalyq oı-pikirdiń barlyq bastaý kózi bolyp tabylatyn «Ádebıet tanytqyshtyń» avtory kerek deseńiz ǵylym kandıdaty da emes. Bilimdarlyq pen ultyna qyzmet etý úshin ǵylymı ataqtyń qajet te emes ekenine bul da bir naqty dálel.
Al úshinshi ǵylymı mektepti professor T.Kákishulynyń mektebi dep kórsetedi. Ony: «Úshinshi sala – ádebı syn. Bul problemany basynda professor T.Kákishev bir ózi jeke dara alyp zerttep, talaı arhıvterdiń qońyrjaı qoımalaryn aqtaryp-tóńkerip, odan tapqan qujattar men jazbalardy jan-jaqty paıdalana kele, qazaq ádebıeti synynyń oqýlyǵyn («Syn sapary») jazyp shyqty», dep naqtylaıdy. Qazirgi ulttyq ádebıettanýda qaryshty qadamdar jasap otyrǵan bul ǵylymı mekteptiń negizi professor T.Kákishevtiń «Syn sapary» (1972), «Ońasha otaý» (1982) atty monografııalarynan bastaý aldy. Ǵalym ony «Qazaq ádebıeti synynyń tarıhy» (1994), (2003) oqýlyqtary, «Sandaltqan «Sadaq» (2002), «Tolǵam» (2004), «Janr jaılaýy» (2007) jáne taǵy basqa da atalatyn zertteýlerimen tolyqtyra tústi. Jalpy alǵanda T.Kákishulynyń kez kelgen zertteý eńbegi ulttyq ádebıettaný men syn tarıhynyń keleli máselelerine soqpaıtyny joq dese de bolady. T.Kákishuly dese syn men ádebıettaný, al olar atalsa T.Kákishulynsyz sóıleýge bolmaıtyny ǵylymı ortada aksıomaǵa aınalyp ketkeli qashan.
Z.Qabdolov «Arna» (1988) atty eńbeginde prof. T.Kákishulynyń ǵylymı mektebi týraly: «Synnyń týý, qalyptasý tarıhyn zertteýge T.Kákishev óziniń sanaly ǵumyryn túgel arnap keledi. Saryla izdenip, jalpy jurtqa beımálim kól-kósir kóp materıaldy túp-tórkininen qoparyp, qaǵyp-silkip, aqtaryp-tóńkerip, ekshep-suryptap, damý tarıhyna arna bolar ózek jasap, onyń kemerin keıde sarǵysh, keıde kógildir (keıde laısań, keıde taza) tolqynmen toltyrýy jáne sol tolqyndy kóp jaǵdaıda bir ózi bilek sybana jalynan súırep, sonaý jylap aqqan jińishke bastaýynan mynaý sarqyp quıar keń saǵasyna qaraı jyljytyp ákele jatýy – aıtarlyqtaı úlken eńbek», degen sıpattaǵy alǵashqy oıdy túıindeı jazǵan bolatyn.
Ǵylym akademııasy qazir T.Kákishulynyń syn men ádebıettaný salasyndaǵy ǵylymı mektebiniń zertteý nysanynyń kókeıkesti ǵana emes, ómirsheńdigin kesh te bolsa ańǵaryp otyr. Ǵalym A.Isimaqovanyń tabandylyǵy men bilgirlik basshylyǵy arqasynda ǵana akademııa «Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhy» (2008, 2009) atty eki tomdyq eńbekti jaryqqa shyǵardy. Bular tek T.Kákishulynyń ǵylymı mektebiniń ataq-abyroıy úshin ǵana emes, barsha qazaq halqynyń jáne ádebıet týraly ulttyq ǵylymnyń mereıin ósirgen eńbek boldy desek, artyq aıtqandyq emes.
T.Kákishulynyń ulttyq syn men ádebıettanýdan ǵylymı mektebiniń qalyptasqany búginde tolyq moıyndaldy. Biz akademık Z.Qabdolovtyń osy ǵylymı mektepter týraly pikirin erekshe baǵalaımyz.
Tarıh – jaqsy bolsyn, jaman bolsyn tarıh, ol tek qana shyndyqqa saı baǵalanýy kerek. Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń qalyptasý tarıhyn zertteýde professor T.Kákishuly aıtqandaı: «О́negeniń úlgisin kórip turyp, sodan úırenbeýimiz, shyr aınalyp keńes ádebıetiniń shyndyǵynan kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵap, ataq alýymyz, 1917 jylǵa deıingini bylaı qoıǵanda, soǵystan árige bara almaıtyn ǵylymı músápirlikti, «sosıalıstik realızm týy astynda» degen uranmen shapqylaı berýshiligimiz qazaq ádebıettaný ǵylymynyń soryna shyqqanyn endi ashyq aıtaıyq». Bul – ǵalymnyń júrekjardy pikiri.
Zaman óter, ýaqyt talaby da ózgerer, ulttyq ádebıettanýǵa táýelsizdik rýhymen sýsyndaǵan asý da aryndy basqa urpaq keler. Sonda qazaq ádebıettanýy men synynyń abyzy atanyp otyrǵan T.Kákishulynyń «el búginshil, meniki erteńgi úshin» (A.Baıtursynuly) dep jasaǵan qyrýar eńbegi men ǵylymı mektep qalyptastyrýdaǵy qaıratkerlik tulǵasyn tereń zerdeleıdi dep senemiz.
Jandos SMAǴULOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
