Joǵaryda atap ótilgen ǵylymı tujyrymǵa júginsek, urshyqtyń tarıhy tym tereńde kórinedi. Biz biletin bir dálel Botaı qonysyna júrgizilgen qazba jumysy kezinde urshyqtyń qysh basy tabylǵany. Desek te – bul zatty basqasyn bilmeımin Shyńjań jáne Baı-О́lke qazaqtary kúni búginge deıin qoldanady. Tipti keıbir áýletterde eneden kelinge jalǵasyp kele jatqan óte kóne túrleri de kezdesip jatady. Qazirgi tańda altyn, kúmis, qola, tas urshyqtar ondaǵy árbir áýlettiń sandyǵynda jatqany anyq.
Urshyq birneshe bólikten turady. Birinshi bóligi – basy. Ol aǵash, múıiz, tas, súıek, qysh, qorǵasyn sııaqty ártúrli zattan jasalyp, dóńgelek pishindi dál ortasynda tesigi bolady. Osy tesikke sap ótkiziledi. Sap urshyq basynan jartysúıem shyǵyp turady. Saptyń ushar tumsyǵyn tesip, ıirilgen jipti qozǵaltpaı ustap turatyn tıek istetti kishkenteı aǵash muryndyq ótkiziledi. Muny keıbir ólkede «urshyq sirge» dep te aıtady. Sol sııaqty dóńgelek urshyqbastyń bir shetin kerip, jip sýsyp ketpeıtin tetik jasaıdy. Urshyqtyń ıirilgen jip jınalatyn tusyn, ıaǵnı sabynyń baýyryn alqym deıdi. Osy alqymǵa tolǵan jipti «bir kóz tolma» dep ataıdy. Arqa óńirinde «urshyq tolma» dep te aıtady eken.
Urshyq joǵaryda biz aıtqan bólikterden kezdeısoq qurala salmaıdy. Onyń óz esebi, qısyny, ólshemi bar. Mysaly, basynyń salmaǵy úlken bolǵan saıyn tesigi zoraıady da, saby jýan bolady. Jýan sapqa berik muryndyq bekitiledi. Iаǵnı ıiriletin mata nemese júnniń túri men sapasyna baılanysty urshyqtyń aýyr, jeńil, ortasha túrleri qoldanylady. Iаǵnı urshyqty kúrdeli geometrııalyq formasyn biletin adam ǵana jasaıdy. Naqtyraq aıtsaq, saby men basynyń qozǵalys úılesimi dál kelýi shart. Olaı bolmasa, urshyq durys aınalmaıdy da, ıirilgen jip shıratylmaı júnjıdi.
* * *
Urshyq – qoldanbaly óner týyndysy bolýdyń syrtynda, halqymyzdyń folklory men ádebıetinde keńinen kórinis tapqany baıqaldy. Atap aıtqanda, úlken jazýshy Sherhan Murtaza «Jaramazan» atty áńgimesinde: «Dúleı boran quıyn soqqandaı pergende qosaqtalǵan eki soqyrdy shyr aınalǵan urshyqtaı ıirip áketti» dep jazsa, ǵulama-ǵalym atamyz Máshhúr Júsip «Shaıhy Burqy dıýana» atty eńbeginde: «Musa paıǵambardyń zamanynda Shaıhy Burqy degen dıýana bolypty. «Qudaıǵa qulshylyqty jan aıamaı qylamyn!» dep, ıirgen urshyqtaı qyryq kún, qyryq tún shyr aınalǵan eken deıdi.
Sol sııaqty, Qazaqstannyń halyq aqyny marqum Áselhan Qalybekova: «Shyr aınalǵan urshyqtaı, Shıryǵýdyń máni bar, Eńbek qylsań táýbe dep, Táńirdiń atar tańy bar» dep jyrlasa, aqyn Ábýbákir Qaıran:
О́ner men ǵylym, bilim dúnıesin,
Birlik bar, urshyqtaı ǵyp ıiretin.
Elmiz ǵoı shalqaıǵanǵa shalqaıatyn,
Elmiz ǵoı eńkeıgenge ıiletin, – deıdi.
Al qazaqtyń belgili jazýshylarynyń biri Oralhan Bókeıdiń «Kúlpáshtyń urshyǵy» atty shaǵyn áńgimesi baryn kópshilik jaqsy biledi. Kúlpásh – ıýmorlyq ári realıstik obraz. Avtordyń aıtýy boıynsha, Kúlpásh – óte qarapaıym keıipker, eshkimge uqsamaıtyn, este ońaı saqtalatyn áıel. Iiretini – urshyq. Urshyqty janynan tastamaıdy. Túnde basyna jastanyp uıyqtaıdy. Iаǵnı shyǵarmadaǵy negizgi sımvoldyq beıne – urshyq. Kúlpáshtiń urshyqsha ıirilýi – «zyr júgirip keter edi, úıine qaraı qustaı ushyp, bezip bara jatqan (úıden shyǵarda sút alǵanǵa deıin beli aınalyp, aıaǵyn áreń qozǵaıtyn), qoltyǵyna qysqan oljasyn zyr júgirip aparyp tastap, súıekten jonyp istegen urshyǵyn alyp, qustaı ushyp qaıtyp kele jatqany, etti jep alǵan soń urshyǵyn suratyp jibergeni sýretteledi. Bul jerde urshyq – jeńil, oısyz, biraq aqkóńil jannyń mineziniń beınesi. Ekinshi jaǵynan urshyq – zyr aınalǵan ómir jáne túrli jaǵdaıda túrlishe sóz sóıleıtin ózgeshe tıptegi adamdardyń quıtyrqy minezi.
Osy áńgime jaıly oı qorytqan ádebıettanýshy-bloger Tomırıs Esqalı: «Oralhan Bókeıdiń «Kúlpáshtiń urshyǵy» – sýretkerlik sheberligin jańa bir qyrynan tanytatyn qyzyqty sıýjetke qurylǵan shyǵarma. Qolynda urshyq, ózi urshyqsha ıirilgen Kúlpáshtiń ıýmorlyq obrazy arqyly jazýshy qoǵamda beleń alyp bara jatqan ótirik kólgirsý men jaǵympaz minezdiń aýylynan shalǵaılatyp, jasandy árekettersiz qarapaıym tirlik keshken aýyl adamynyń ulttyq bolmysymen jaqyndasa túsirýdi maqsat tutqandaı», dep túıindepti.
