Jaryqshaqtar

Ar men uıat

Erıh Raspeniń «Múnhaýzenniń basynan keshken hıkaıasy» atty kitabynda qoımany túk qaldyrmaı urlaǵan Múnhaýzen qýǵynshylarǵa jetkizbeı, teńiz arqyly qashyp úlgeredi. Alaıda jaǵaǵa jetken soń ishinen bir daýys: «Áı, sumy­raı Múnhaýzen! Bul isiń adamdyqqa jata ma? Erteń el bilse, ne deıdi? «Dosynyń asyn iship, aıaǵyn teýip ketti» dep betińe túkirmeı me?», deıdi. Ári qaraı shyǵarmada: «Bul kim eı?» dep, basymdy ishime tyǵyp jiberip qarasam, ar-uıatym eken. Aq shapan jamylyp alǵan. Júzine qaraı almaı ımene berdim. Ol betiń bar, júziń bar demeı soıy­p saldy. Bárinen aýyry ardyń jazasy eken» degen joldar bar. Shynynda, ar jazasy – aýyr jaza. Shekspırdiń bir keıipkeri: «О́z janymnan qorqamyn, oǵan eshbir jarlyqtyń sebi tımeıdi» deıdi. Shekspırdiń «III Rıchard» pesasynda koroldiń inisi gersog Klarnesti óltirýge kelgen jen­detterdiń biri: «Ar-uıatta qater bar. Ar-uıat adamdy qorqaqtyqqa dýshar etedi: urlyq isteıin deseń, sol ar-uıatyń kep ara túsedi. О́tirik ant isheıin deseń de baıaǵy sol ar-uıatyń barǵyzbaıdy. Bul ar-uıat, opa degen ońbaǵan bar ma, janyńdy ózińmen jaýyqtyryp, kelgen oıǵa kedergini salady da otyrady. Bir joly men ar-uıatqa erem dep, jol ústinen tabylǵan ámııandy ıesine qaıtaryp bergem; ar bılegen adam – ıt qor bolady, zalalkes jeksuryn atanyp, qaladan qalaǵa qýylady; tynysh ómir súrsem degenniń kúllisi aldymen sol ar-uıattan ajyraýǵa mindetti», deıdi.

Ar men uıaty joǵalǵan adam ózin basqarýdan qalyp, ony sanasy basqara bastaıdy. Al sana qashanda qıratqysh kúshke ıe. Qıratqysh azapty oılar men arzan nıetter jaýapkershilik atty ustyndy mer­­tiktiredi. Al áldebir fılosof aıtqandaı, jaýapkershilik jo­­ǵalǵan soń ómirde adam úshin ma­ńyzdy eshnárse qalmaıdy.

Tolstoı «Arylýda» neshe jylǵy erejesiz ómirden soń, ózin-ózi baqylap, úzdiksiz jetilý­diń arqasynda ar-uıaty oıana bastaǵanyn jazady. Oıanǵan ar-uıaty ótken ómirindegi jasaǵan isterin aldyna ákelip, azap shek­tiredi. Aqyry dana bala mynadaı sheshimge keledi: «Adamnyń ómirdegi mindeti – óz janyn qut­qarý; al janyn qutqarý úshin Qudaı jolymen ómir súrý kerek, Qudaı jolymen ómir súrý úshin tirliktiń barlyq aldamshy qyzyǵynan bas tartyp eńbek etýi, moıynsunýy, shydamdy jáne qaıyrymdy bolýy qajet». «О́mir­de eki jol bar. Izdený arqyly óz aqylymen aqıqatqa jetip, sony tutý. Ekinshisi – ózge adamdardyń tapqan aqıqatynyń kóleńkesinde ómir súrý».

Sokrat sózi

«Árbir adamda kún bar. Tek oǵan jarqyraýǵa múmkindik berý kerek», dedi Sokrat. Shynynda, ár adam shyraǵdan ispetti, tek ishki qubyrlar ýaqyt óte kele shylaý basyp, jaryq joly jabyla bastaıdy. Adam balasy bozbala shaǵynda óz bolmysynan uıalmaıtyn, pikirin emin-erkin jetkizetin batyl, janyp turǵan kún sekildi jaryq bolatyny sodan. Sebebi jan dúnıesine, sanasyna ártúrli kedergiler qoıylmaǵan edi. Ýaqyt óte kele qoǵam men adamdar erkin, taza júrekke jalǵan uǵymdar men moraldardy sińire bastaıdy. Danyshpan Tolstoı eń alǵashqy júregińde búrshik atqan izgilikke senýge shaqyrady. «Alǵash ret júregińde búrshik atyp, tamyr jaıǵan qasıetti de, parasatty iz­gilikke sen. Áldekim mysqyldaı kú­lip, «shyraǵym, ómirdiń bul sura­ǵyna biz de jaýap izdep, sharq ur­ǵanbyz, biraq tappaǵanbyz, sodan keıin ózgelerge uqsap týlap-týlap qoıǵanbyz» dese, oǵan áste sene kórme. «Seniń bul nıetiń jastyq shaq­tyń oryndalmaıtyn armany ǵana, bárimiz de arman qyldyq, qol sozdyq, sóıtsek ómir­diń óz talaby, óz qalaýy bar eken, endeshe, ómir bylaı bolar ma edi dep bos qııal­daǵansha, sol ómirdiń talabyna saı áreket qyl» degenderge esh senbe. Izgilik pen aqıqattyń tolyq ústemdik etýi múmkin emes deı­tinderge qulaq asa kórme. Táńiri tektes sezim shyraǵy alǵash ret kó­ki­regińde jarq etip tu­tanǵan kıeli shaqtaǵy, áý bastaǵy adal shaqtaǵy myna ózińe sen». Mine, Tol­stoı taǵylymy, Tolstoı da­na­lyǵy.

Bala kúngi arman men maqsatqa, tumalyqqa kedergi keltirer us­tyn­dardyń sapynda ǵylymsyz din­­shilderge erý, ártúrli mas qy­­la­tyn, aqyldy baılaıtyn ádet­ter, daýryqpa orta, bilimsiz dos ja­tady. Adam «ne boıyndaǵy janýarlyq kúsh aqylǵa baǵynady, ne aqyl janýarlyq kúshke qyzmet etedi. Aqyl janýarlyq tabıǵatqa aınalsa, qyzyqtyń bári sonda bolmaq. Eger aqylǵa jeńdirse, ol adam dúnıeniń bos selteńine boı aldyrmaıdy, sanaly túrde jalǵyz jol ashyp, sol jolǵa bet alady».

Adamnyń kún sekildi jarqy­raýyna aqyldyń atqarar róli joǵary. Aqyl kirlese, dúnıe qa­rańǵy, aqyl jarqyrasa, dúnıe sáýleli. Shákárim:

Aqyl qusy adaspaı aspandasa,

Álemde nárse bolmas oǵan tasa,

Jeti kók jerden ońaı basqysh

bolyp,

Ǵaryshqa qol jetedi qarmalasa,

– deıdi. Osyndaǵy saý aqyl – dú­nıeniń baıansyz qyzyǵyna qumar­týdan, ar men uıatqa qaıshy ke­ler ádetterden qutylǵan aqyl. Onsyz álemge oı kózimen qarap, ár qubylysty qorytýǵa múmkindik ashylmaıdy. Adamnyń ómirdegi bas­­ty mindetiniń biri – óz aqy­lymen aqıqatty tanýǵa tyrysý.

Bilim men áreket

Ál-Farabı bilim men tabandy áreket qosylǵanda ǵana tulǵa paıda bolatynyn jazady. О́kinishke qaraı, bizdiń jıǵan san túrli bilimderimiz júrekke toqylmaı, toqylsa da ony júzege asyrar erik-jigerimiz bolmaı jatady. Zulymdyqtyń apaty jaıly kitap oqyp shyǵyp, ózgege jamandyq etken oqyrman, ádilet jaıly urandap, ózine kelgen zańsyz paıdadan bas tarta almaǵan zııaly, meıirim jaıly jazyp, ózgege qatygezdik etken avtor bolmysy osydan týady. Baqsaq, bizge sáýlesi keńinen taralǵan danyshpan shyǵarmashyl ıeleriniń meılinshe bilimi men áreketi túıisip otyrǵan. Adamgershiligine, aryna nuqsan kelgen shyǵarmashylyq ıesiniń sózi salmaqsyz tartpaq, júıkesine aýyrlyq túsip rýhanı dertke jaqyndamaq, qurǵaq maq­tadaı jazbasy ýaqyt synyna ushyramaq. Elikteýdi erip ketý dep túsingen keıbir aqyn men jazýshylar hrıstıan mádenıetiniń ókilderine jan sala elikteýden bas alar emes. Mustafa Shoqaı bir maqalasynda Pýshkınniń jappaı qazaq tiline aýdarylýyn orystyń mádenı qarýy dep túsindiredi. О́ıtkeni Pýshkın shyǵarmalarynyń ulttyq salt-dástúrimizge, dinimiz ben dilimizge oǵash tustary jeterlik. О́kinishke qaraı, «mádenı qarý» óz aılasyn asyrǵanyn kóz kórip, qulaq estip otyr.