Eki áıel: aıran ba, oıran ba?

Birazdan beri kómeskilenip qalǵan bul taqyrypty qozǵaýymyzdyń syry nede? Depýtattar daýryǵyp, qaıratkerler qaıǵyryp, zııalylar zar qylyp aıtyp júrgende Qyzylorda oblysynyń Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Qyrkeńse aýylynda turatyn Ábsattar Myrzabekov bir emes, úsh áıel alyp, úsheýinen ergen urpaqtaryn taryqtyrmaı asyrap otyr. Eń qyzyǵy, Myrzabekov myrzanyń úsh áıeli bir shańyraqtyń astynda ǵumyr keshýde. Otaǵasy bireý, otanasy úsheý Alpysty alqymdap qalǵan Ábsattar aǵa úsh áıeldi erikkennen ne kórseqyzarlyqtan alǵan joq. Bul – basy ashyq másele. Ábsattar Myrzabekovtiń qudaı qosqan alǵashqy qosaǵy Shynar О́teeva. Ekeýi áı-sháı despeı, ydys-aıaǵyn syldyrlatpaı, tatý-tátti ómir súrip jatady. Biraq apat ta ajal sekildi ǵoı, aıtpaı keledi. Shynar apaıdyń alǵashqy nárestesine aıaǵy aýyr kezi eken. Jol-kólik apatyna ushyraıdy. Sodan ishtegi sharana shetinep ketedi. Jaryq dúnıeni kórmeı ketken urpaǵyn oılap qaıǵyrǵan otbasyna taǵdyrdyń qaıǵyly tartýy bul ǵana emes-tin. Báıbishe sol apattyń saldarynan bala kótere almaı qalady. Árbir pende jaqsylyqtan úmitti ǵoı. Myrzabekovter otbasy da Jaratqannyń nazary túsip, urpaq jalǵastyramyz dep úmittenedi. Biraq «jazmyshtan ozmysh joq». Apattyń saldary qatty bolyp, Shynar apaıdyń qursaǵyna bala bitpeıdi. Myrzabekovterdiń shańyraǵynda besik terbelmeıtinin aınalanyń bári biledi. Bul da Shynar apaıǵa ońaı soqpaıdy. Sodan ajyrasýǵa bel býady. Azamattyń baǵyn baılamaıyn degeni bolsa kerek. Desek te, otaǵasy Ábsattar báıbishesiniń bul sheshimine úzildi-kesildi qarsy shyǵady. Oǵan qosa ata-enesi de Shynardaı kelinin shetke teppeıdi. Olar da qarsylyqtaryn bildiredi. Endi ne istemek kerek? «Bala asyrap alyńdar» dep aqyl qosady bireýler. Jetimektiń jasyn súrtip, otbasy baqytyn sezindirý saýapty is qoı. Deı turǵanmen, otbasy ókilderi bul sheshimge toqtala almaıdy. Onyń ózindik sebepteri bar edi. Sodan tyǵyryqtan shyǵar joldy Shynar hanym aıtady. «Otaǵasy tósek jańǵyrtýy kerek». Qur aıtyp qana qoımaıdy. Qalyńdyqty ózi izdeıdi. Tańdap, talǵap otbasyna qosady. Ekinshi áıelden birinen soń biri ómirge balalar keledi. Olar báıbisheden ne toqaldan týǵan dep aıtylmaıdy. Ortaq qýanysh. Biraq taǵdyr degen qyzyq qoı. Ábsattar aǵanyń kindiginen birneshe bala órbıdi. Degenmen, tizginustar kelmeıdi ómirge. Qudaı rahatty qyzdan kórsete me, álde uldan bere me, ol jaǵy taǵy belgisiz. Biraq, qazaq uǵymynda sońynda ómirińniń jalǵasyndaı bolatyn ul balanyń orny bólek. Sodan báıbishe men toqal kelise otyryp, Ábekeńe úshinshisin áperedi. Solaısha, Qyzylorda oblysynyń aýylynda ómir súrip jatqan Ábsattar Myrzabekov úndemeı júrip, urandatyp alǵa ozbaı-aq úsh áıeldi bir shańyraqtyń astynda tatý-tátti ustap otyr. «Eki sıyr aıran, eki áıel oıran» deıtin qazaqtyń maqaly bu kisilerge tipten jat. Joǵaryda aıttyq, Ábsattar Myrzabekov áıelqumar adam emes. Báıbisheden keıin esik attaǵan eki kelinshekti de Shynar О́teevanyń ózi ákelgen shańyraqqa. Osy oraıda Ábsattar aǵanyń pikiri oqyrmandar úshin qyzyqty shyǵar. Oqı otyryńyz. – Úsh áıelmen turyp jatqanymyz ras. Eshkim qarsy emes. Barlyǵymyz bir shańyraqtyń astynda tatý-tátti ómir keship jatyrmyz. Bul máselege meniń eshqandaı qatysym joq desem, artyq bolar. Biraq áıel alýda báıbisheniń sheshimi basty ról atqarady. Eki áıelmen qosqan da sol kisi. О́zara kelisim bolǵannan keıin, bir úıdiń adamyndaı turyp jatyrmyz. Áıel alý ońaı ǵoı. Biraq olardy asyraý kerek. Bala-shaǵańdy taryqtyrmaı, oqytyp-shoqytyp, bilim berip, úıli-barandy etý de paryz. Sondyqtan er azamat ekinshi áıel alýdan buryn óziniń materıaldyq jaǵdaıyna da qaraýy kerek. Oqýshy qaýym «Ábsattar Myr­zabekovtiń ma­terıaldyq jaǵ­daıy qandaı?» dep oı­lap otyr­ǵan da shyǵar. Aıtaıyq. Ábsattar aǵa­nyń basty baılyǵy aldyndaǵy maly. Qora-qora qoıy, tabyn-tabyn sıyry, úıir-úıir jylqysy bar. Túıesi de jetkilikti. Aýyl mańyndaǵy biraz jer osy kisige tıesili. Egindigi, shabyndyǵy aralas. Baý-baý júzim men baqsha salady. Jeke sharýashylyǵyn shyr aınaldyryp otyrǵan fermer. Sondyqtan úsh áıeldi eshkimniń qolyna qaratatyndaı emes. Balalary da alaqan jaımaıdy. Dáýletti, áýletti azamat. Taǵy da qaıtalap aıtamyz, ol kisi úsh áıeldi baıyp, asyp-tasyǵannan alyp otyrǵan joq. Taǵdyrdyń jazmyshy solaı. Osy oraıda Shynar О́teevanyń da pi­ki­rin tuzdyq etkendi táýir sanap otyrmyz. – Jan-jaqtan túrli hattar kelip jatady bizge. Solardyń basym bóligi «bir shańyraq astynda úsh áıel qalaı ómir súredi? degen suraqty qoıady. Urysyp-talasatyn, bólise almaıtyn eshteńemiz joq. Otaǵasynyń tósek jańǵyrtýyna ózim muryndyq boldym. Sondyqtan meniń joq jerden urys shyǵarýǵa qaqym joq. Al, eki kelinshek bizdiń jaǵdaıymyzdy jaqsy bildi. Kelisimmen keldi. Sol sebepti olar da keýdelep alǵa umtylmaıdy. Toı-tomalaqqa birge baramyz. Otaǵasy birimizden birimizdi bólip jarmaıdy. Bárimizge birdeı qaraıdy. Keıde joldastarymyzdyń arasynda otyrǵanda «tórdegi tórteýge bir tabaq tartyńdar» dep qaljyńdaımyz. Solaısha, tatý-tátti, yń-shyńsyz ómir súrýdemiz. О́z basym kóbine syrttyń jumystaryna jaýap beremin. Eki kelinshek úı sharýasymen aınalysady. Bir-birine septesip, kómektesip júredi. Bizdiń Ábekeń aq kóńil, eshkimge jamandyq oılamaıtyn azamat. Aldymen ózine emes, ózgege kómektesip, qolushyn bergendi qalap otyrady. Alla taǵala osynsha ıgilikti sol kisiniń kóńiline qarap bergen shyǵar dep te oılaımyn keıde. Osylaı degen báıbishe «qazir zaman jaqsy. Azamattardyń tabysy da az emes. Sondyqtan qazirgi jigitter kem degende eki áıel alyp, solardy asyraý­ǵa shamalary jetedi degen oıdamyn. Kelinderdiń qulaǵyna altyn syrǵa: ishtar­lyq jasaýdyń esh qajeti joq. О́ıtkeni, adamnyń adamǵa zııany bolmaıdy. Qaıta bir-birlerine qolǵabys bolyp, apaly-sińlideı aralasyp ketedi» degen pikirin qosa aıtady. Bizdińshe, burynǵy qazaq báıbisheleriniń bári osy Shynar apaı sekildi oılaǵan shyǵar-aý. Toqal alý: sebep pen saldar Myrazbekovter otbasyndaǵy jaǵdaı osyndaı. Ágárákı áńgimemizdi osylaı túıindeı salsaq, tuzdyǵy tatymsyz bolar edi degen oı keledi. Sondyqtan qoǵamdaǵy eki áıel alýdy jaqtaý men dattaýǵa qatysty pikirlerdi saralap kórsek deımiz. Búginde tastandy bala men kókek ana­nyń sany artpasa, azaımaı tur. Qoǵam­nyń betindegi bezeýdeı bolǵan osy máseleniń shyǵý tegi qaıda jatyr? Árıne, onyń bári zınaqorlyqtyń saldarynan ekenin bizsiz de bilesiz. Osy kúni oń jaqta otyryp qalǵan qyz túgili, endi boıjetken qyzdarǵa da kóz súzetin er-azamattardyń bary ras. Kórseqyzarlyq shyǵar, otbasyn oń jaqqa qoıyp, sol jaqtan qyzyq taýyp júrgen erkek kindiktiler de jeterlik. Bir kúndik qyzyqtyń sońy balany jetim etedi. Qyzdy kisápir qylady. Osyndaı jaǵdaıattardy oılaǵanda, er-azamattardyń eki áıel alýyn zańmen bekitip bergen durys pa deımiz. Eki áıel alǵan adamnyń úshinshisine emirenýi ekitalaı degen emeýrin bizdiki. Áıtpese, ar men uıatty ysyryp qoıǵan keıbir azamat­tardyń onymen de shektelmeı, qyzyq qýyp ketýi de ǵajap emes. Eki áıel alý máselesine kelgende er-azamattar sharıǵatshyl bola qalady. Ánsheıinde tanaýyn syraǵa batyryp otyratyndarǵa deıin sharıǵattan soǵyp, Qurannan mysal keltire bastaıdy. Sondaǵy aıtatyndary «sharıǵatta tórt áıel alýǵa deıin ruqsat etilgen». Ras sóz. Jalǵandyǵy joq. Degenmen, sol sharıǵatshylar ózderi aıtyp otyrǵan sózdi tolyq bilmese kerek. О́ıtkeni, ıslam dini shańyraq kóterýdi tórt áıelmen shektegen. Qasıetti dinimiz túspeı turǵanǵa deıin arab elderinde áıeldi adam sanamaǵany belgili. Qysqasy, áıeldiń baǵasy bolmaǵan. Sondyqtan arab azamattary qalaǵan ýaqytynda áıel alyp, ony qalaǵan ýaqytynda satyp jiberip otyrǵan. Osynyń saldarynan bir azamattyń ózi ondaǵan áıelmen shańyraq kóteretin jaǵdaıǵa jetken. Al, ıslam dini ony tórt áıelmen shektegen. Sol zaman turǵysynan alyp qarasaq, onda asyl dinimiz analarymyzdyń quqyn qorǵaǵanyn kóremiz. Sondaı-aq, kóp áıel alýshylyqqa da tosqaýyl bolǵanynan habardar bolamyz. Jáne mundaı jaǵdaılar tek arab elderinde boldy deý, asyǵystyq. О́ıtkeni, kóne Qytaı elin zertteýshiler qyzyq suraqqa tap bol­ǵan. Kóne qytaılar «áıel degen adam ba?» degen suraqtyń tóńireginde kóp pikirtalasqan eken. Ol azdaı «áıel adam bolǵanmen, onyń jany erkektiń janymen teń be, álde haıýannyń janymen teń be?» degen de saýaldar bolypty. Kóne Rımde de kóp áıel alýshylyqqa urynyp, shekten shyqqan zamandar bolǵanyn tarıhtyń ózi aıtady. Budan shyǵatyn qorytyndy: ol zamanda áıeldi adam sanamaǵan. Al ıslam dini áıeldiń ornyn, baǵasyn belgilep bergen birden-bir din bolyp sanalady. Endi bizdiń sharıǵatshyl jigitter aıtatyn sózdiń tolyq nusqasy mynadaı: «Tórt áıel alýǵa ruqsat etilgen. Biraq sender úshin bir áıel qaıyrly». Qasıetti Qurannyń ózi bir áıeldiń qaıyrly ekenin aıtyp otyr. Iаkı, «kimmen qaraısań, sonymen aǵar». Osy turǵydan alǵanda, azamattar Qurannan ózine kerek tusyn alyp, kerek emesin elemeýi asa quptarlyq is emes. Qosh delik. Qasıetti kitapty alǵa tartyp, báıbishesin kóndirip, toqal alyp jatqandar da jeterlik shyǵar. Degenmen, tórt áıel alýdyń da ózindik sharttary bar. Mysaly, sharasyzdyq. Alǵashqy alǵan áıeliń bala kótermeıtin bolsa nemese asa aýyr aýrýǵa shaldyqsa, onda toqal alýǵa esh kedergi joq. Al ózinen ózi toıynyp, toıattaný úshin toqal alýǵa umtylýdy asyl dinimiz qoldaı qoıady deı almas edik. Ábsattar Myrzabekov osyndaı sharasyzdyq saldarynan úsh áıel alyp otyr. Osyny da eskergen jón. Batys elderinde ekinshi áıel alý degen másele joq. О́ıtkeni, olar ony zańmen bekitip tastaǵan. Eýropa elderinde bir áıel alýǵa ǵana ruqsat. Amerıkańyzda basy bos boıjetkenge qol júgirtseńiz, arty úlken daýǵa ulasyp, sottalyp ketesiz. Desek te, zańmen bekitilgen atalǵan jaǵdaıdyń da keri áser beretin tustary bar. Máselen, Eýropada jezókshelik, zınaqorlyq asqynyp ketken. Ony aıtasyz, áıel men áıeldiń, erkek pen erkektiń qatynasy da osynyń saldary bolýy yqtımal. Pendeniń ózi tyıym etilgen nársege umtylmaı ma? Aıtalyq, Adam Ata men Haýa Ana jumaq­taǵy tyıym salynǵan almany jedi. Sol áreketteri arqyly jumaqtan qýyldy. Endi bizdiń bárimiz osy Adam Ata men Haýa anadan taraımyz. Tyıym salynǵan dúnıege umtylý árbirimizdiń boıymyzdan tabylýy da son­dyqtan shyǵar. Toqal alýǵa ruqsat berý arqyly qoǵamdaǵy jezókshelik pen zınaqorlyq, balalardyń jetim qalýy toqtaıdy dep tolyqtaı aıta almaımyz. Sondaı-aq, otyryp qalǵan qyzdardyń barlyǵy óz teńderin taýyp, baqytty bolyp ketedi deýge de kelmeıdi. Biraq biz osy arqyly birtalaı problemany tolyqtaı bolmasa da, jartylaı sheshe alatyn sııaqtymyz. Sol sebepti ekinshi áıel alý máselesi qoǵamnyń betine qaıta-qaıta shyǵa beretin bolsa kerek. Áıtpese, Qazaqstanda odan basqa problema joq deısiz be?!. Túıin: Ábsattar Myrzabekov aǵamyz týraly erikkennen jazǵanymyz joq. Aramyzda osyndaı azamattyń bar ekenin el bilsin degen nıetten týyndap otyr. Basqa er jigitter «bolmasa da, uqsap baqsyn» deımiz. Shamalary jetpese, bir áıelden qaıyr taýyp, ózin de, ózgeni de kúnáǵa batyrmaı tynysh júrgeni abzal. Al toqal alýdy zańdastyrý ne zańdastyrmaý bizge baılanyp turǵan joq. Ol Parlamenttiń «bas aýrýy». ...Eki áıeldiń oıran ıa aıran bolýy báıbishege baılanysty eken. Biz Shynar О́te­eva­­­­nyń sózi men áreketinen sony túsindik... Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.