Ár zamannyń ókili ózine, ıaǵnı sol dáýirdiń talabyna tartyp týatyn sekildi. Mysaly osydan bir ǵasyrdaı ǵana buryn aýyz ádebıetiniń ókilderi aýzyn ashsa túıdek-túıdek marjan óleńi aqtarylyp, jasyn jyrlary shubyra tógiletin aıtqysh bolyp keletin. Aılap daıyndalyp, aldyn ala alakúbiń baptalmaı-aq, utyry kelgen jerde maǵynaly, mánerli, maqamdy jyryn josylta jóneltetin dúleıler men súleıler qazaq dalasynyń tórt tarabynda da boldy. Olardaǵy bilim, sýyrypsalmalyq, oı ushqyrlyǵy men tapqyrlyq, tipti aspapta oryndaýshylyq sheberlik ózdiginen, ári qatar damyp, birin-biri udaıy tolyqtyryp, aqyn-jyraýdyń nemese jyrshynyń tutas tulǵasyn somdap turatyn. Jáne bir qyzyǵy, osy aıtqyshtardyń kóbiniń «tegin adam» bolmaıtyndyǵy...
О́nertanýshylardyń lámine súıensek, Mańǵystaý jyrda ózindik maqamy, kúıde erekshe ekpini bar óńir. Osylaı degende, dálel retinde tilge Nurym Shyrshyǵululy, Abyl Tileýuly, Qashaǵan Kúrjimanuly, Aqtan Kereıuly, Aralbaı Ońǵarbekuly, Sáttiǵul Janǵabyluly, О́skinbaı Qalmanbetuly, Túmen Baltabasuly esimderi tizbektele orala ketedi. Olardyń qaı-qaısysy da tek bir ánshilik nemese jyrshylyq, aqyndyq-jyraýlyq ónermen shektelip qalmaıdy, nebir keremetterdiń ıesi bolyp ótkenine tánti bolamyz. Keshegi «Qyrymnyń qyryq batyry» epostyq jyryn tańdy tańǵa uryp jyrlap, qazaq ádebıetiniń altyn qoryna máńgilikke tabystap ketken Muryn Seńgirbekulynyń ózi ári jyrshy, ári zerger, usta, ári erekshe jadtyń ıesi bolǵandyǵy tańǵaldyrady. Eldi sýyryp salma aqyndyǵymen, ony ádemi maqamǵa salyp tógilte jetkizetin jyraýlyǵymen uıytyp, kóptiń qurmetine bólengen, Quran oqyp, arab-parsy, túrik tilderinde kitap ashqan molda, óz betinshe jádıtshe, latynsha jáne oryssha oqyp-jazyp úırengen kónekóz tarıhshy Túmen aqynnyń jurt júginip, halqy qasterlegen taǵy bir qyry – aldaǵyny tap basyp aıtar kóripkeldigi men dertke daýa darytar emshiligi. Bul qasıet Túmen aqynnyń taǵdyr-talaıyna da áser etken.
...Mańǵystaýdyń Qaraoıynda tirlik keship, qara dombyramen óleń-sózdi serik etken Túmekeńe bir kezderi sol ónermen de, týǵan jermen de belgili bir ýaqyt mólsherinde qoshtasýǵa týra keledi. Kúıeý balasy Musamen birge Kaspıı arqyly Maqashqala betine baryp panalaıdy. Kúneltis qamymen jumys jasap, sharshap uıyqtaıtyn Túmekeń bir kúni jaısyz tús kórip oıanady. Bir kórgende qatarynan eki jaısyz tús kórgenin ishi jaratpaı únsiz otyrady da, Musaǵa qarap ánsheıindegi otty óleńdeı emes jáı, muń basqan daýyspen taqpaqtata jóneledi.
Mańǵystaýdyń oıynda
Qarataýdyń boıynda
Bir qaratory arǵymaq
Arqanda turyp azynaıd,
Álgi turǵan janýar
Qara qula qaq jarǵan
Sypyra seldir jaly bar,
Qanjyǵadan aqqan qany bar,
Qabyrǵasynyń qaly bar,
Kekiliniń asty kezeń ketpeıtin
Bir barmaqtaı daǵy bar,
Aınala shaýyp kisinep tur eken, dep kúrsinip bir toqtaıdy. «Bul nege kórindi eken?» dep únsiz tyńdap otyrǵan Musa bastaǵan joldastaryna qarap ekinshi kórgen túsin taǵy tizbekteı jóneledi:
...Jáne bir belin býǵan bes adam
Bel, kúrek, shoty qolynda,
О́zderi haqtyń jolynda
Qubylaǵa qaraýly
Salaýat taspıh sanaýly
Bul ne bolar? – dep suraq tastaı kidiredi.
Tús jorý ońaı nárse emes, qaýmalaı qorshap, sóz tyńdap otyrǵan joldastary ne derge bilmeı únsiz qalady da, Túmenniń tús jorıtyndyǵy baryn jaqsy biletin Musa: «О́zińiz qalaı jorydyńyz, Túmeke?» dep qarsy saýal tastaıdy.
– Aldyńǵy túsimdegi attyń turǵan turysy, júrgen júrisi jaqsylyq emes, bir jaýgershilikke kórinedi. Jaýgershilikke kórinse bul oqıǵa búkil odaqta tegis bolady, sebebi álgi arǵymaq arqandy aınalyp shaýyp júr, al anaý qanjyǵadaǵy qan, qabyrǵadaǵy qal, kekiliniń astynda kezdeı ketpeıtin daq – bul elge túsetin orny tolmaıtyn oqıǵanyń, qaıǵynyń belgisi... Al, endi ekinshi túsimdegi belin býǵan bes adam... bilmeımin, bes jylda sirá bolmaıdy, elý jyldardyń shamasynda bir ózgeris bolar, menińshe... Biraq oǵan deıin kim bar, kim joq?!. – dep jorıdy Túmen óz túsin. Buǵan deıingi tústerinen túıgeni bar, óz túsiniń ózin esh aldamaıtynyna senetin Túmen aqyn osy túsinen soń-aq qalyń ýaıymǵa túsip, eńsesin kótere almaıdy. «Esiń barda elińdi tap» degen, elge jetip alýdy durys sanaıdy da, Musa men ózge de eremin degen joldastardy alyp, 1940 jyly Mańǵystaýǵa oralady. Bul kezde Túmen 56 jasta eken.
Keler jyly alapat soǵys bastalyp, Musa áskerge alynady. Qan maıdannyń ortasyna eki ret kirip, aman shyqqan Musa úshinshi shaıqasta jaralanyp gospıtalǵa túsedi. Emdelip jatyp Túmenge hat jazady. Hatynda: «Túmeke esińde me, baıaǵy Maqashqalada kórgen túsińiz osy soǵysqa kóringen eken-aý. Men eki ret soǵysqa túsip, úshinshisinde jaralandym. Qasymdaǵy joldastarymnyń kóbi óldi, jaralanǵandardyń, jylap-syqtaǵandardyń, dene múshelerinen aıyrylyp jarym-jarty bolǵandardyń esebi joq. Adam kórgisiz, jantúrshigerlik jaǵdaı sizdiń kózińizge dál kóringen eken, ony jáne aına-qatesiz joryp aıtypsyz. Mundaı naqtylyqty, tipti, Gıtlerdiń ózi de bilmeıtin shyǵar», dep jazady.
Túmenniń túsi men ony jorýy jáne olardyń Musadan kelgen hatta aıtylýy el arasyna tez taraıdy. Jutań aýyl, júdeý adamdar. Azamat ataýly soǵysqa attanyp, qıyndyqqa jegilgen qyz-kelinshek, bala-shaǵa. Qarasha úıdiń tórinde aqsham namazyn oqyp tura bergen Túmekeńe daýysyn kótere amandasyp úıge aýyldasy О́tek kirip keledi. Jabyǵynan jel azynaǵan eski úıdiń ishindegi jaryǵy syǵyraıa jalpyldaǵan shamǵa taıap, qonaǵyna qaraǵan Túmekeńe onyń kók kózi óte sýyq, bálesin túbine búkken zymııan kózqaraspen qarap turǵandaı seziledi. Ásirese, qara óńdi adamnyń kóziniń kók bolýy Túmen úshin tipti unamsyz. Biraq, úıge kirgen jylan balasynyń basyna aq tamyzyp shyǵaratyn qazaq, kúnmen talasa kelgen qonaǵyn qalaı qurmettemesin?! Amandyq-saýlyq surasyp, tórge shaqyryp, báıek bolady. Tabaldyryqtan attaı bere qamshysyn kerzi etiginiń qonyshyna boılata engizip, júginip otyra ketken О́tek tórge ozyp, jaılanyp otyrýdy qajet etetin emes, tym asyǵys. Ony-muny surap, amandasý jónin jasaǵan soń О́tek kóp kidirmeı:
– Túmeke, Musadan hat keldi deı me? – deıdi degbirsizdene. Sosyn «áı, áýlıesiń-aý, Túmeke, soǵys bastalatynyn Gıtlerden buryn óziń-aq bilgen ekensiń ǵoı!» dep áńgimeniń shetin alysqa tastaıdy... Bireý hat tanıdy, bireý tanymaıdy degendeı, onyń ústine soǵysqa ketken týystardyń hal-jaıyn bilmekke qushtarlyq bar maıdannan kelgen hatty kórshi-kólem, aýyldastarmen birge oqý nemese jıylǵan kópshilikke daýystap oqyp berý ádetke aınalǵan. Birden-birge taraǵan habar jeteginde kelip otyrǵan qonaǵyna Túmekeń eshteńe oılamaı hatty ustata salady. Aldymen shamnyń túbine úńile syǵyraıǵan О́tek ejiktep oqı bastaıdy da, «kózim anyq kóretin emes, erteń tań atqasyn oqyrmyn» dep hatty qaltaǵa súńgite salyp, jónele beredi.
Tún jamylyp ortalyqqa attanǵan О́tek Túmekeńdi «molda, ózi Úkimetke jaý, eldi azǵyryp júr» dep jamandap, dálel retinde hatty ustatady. Buǵan endi álgi hat negizinde «tús kórip, soǵys bolatynyn boljaý – ótirik. Demek, munyń shetelmen baılanysy bolǵan, nemis fashızminiń tyńshysy, satqyn» degen jalalar jabylyp, bir kúnde aýylyna qyzyljaǵalylar saý ete qalady. Jańa ǵana shaqyryp alyp arazdasyp, janazasyn shyǵarýdy tapsyrǵan kórshisi Túıte ahýn óziniń aıtqanyndaı kún bata bere o dúnıege attanady da, onyń amanatyn oryndasymen Túmen beıit basynan qyzyljaǵalylardyń aldyna túsedi. Bir moldasyn jerlep, ekinshisin aıdaýǵa salyp ańyraǵan halqyna Túmen «bir áıel adamnyń sebebi tıip 6 aı shamasynda elge oralamyn, baqýatty bolyńdar, kúıremeńder» dep qoshtasady. Ishpeı-jemeı-aq «qylmysker» atanyp, 15 jyldy arqalap, Almatydaǵy lager tabaldyryǵyn attaıdy. El-jurty «aqyn» dep alaqanyna salyp, «molda» dep qurmettep, «emshi» dep áýlıe tutqan, «aqsaqal» dep ardaqtaǵan Túmenge túrmeniń syzdy turmysy ońaı tımeıdi. Sýyq tıip aýyryp, aýrýhanaǵa túsedi. Túrme bastyǵynyń jabyrqaýly júzine qaraǵan Túmen «kóp ýaıymdap, qapalanyp júr ekensiń, qaraǵym. Biraq, qýana berýińe bolady, ońynan oralatyn is eken. Syrqat adamyńdy maǵan kórset, dertiniń emin aıtamyn, daýasy túsedi» deıdi. Qýanǵan túrme bastyǵy kópshilik kózinen tasalap, dert meńdep, ábden júdegen talma áıelin ákep kórsetedi. Lenıngrad, Máskeý qalalaryndaǵy osy qalaı degen aıtýly ǵalym dárigerlerdiń birazyna qaratsa da beti beri qaramaı, dertine shıpa qonbaı, ómir men ólim arasynda talyqsyp jatqan áıel Túmenniń eminen soń kóp uzamaı qulan-taza aıyǵady. «Jaqsylyqqa jaqsylyq» degendeı, qýanyshynda shek bolmaǵan túrme bastyǵy Túmenge kómektesedi. Qolyna «aqtaldy» degen qujat ustatyp, jolyna kerek-jaraq, qarajat berip, Mańǵystaýǵa shyǵaryp salady. Elden keterinde «áıel adamnyń sebi tıip, qaıtyp oralamyn» degeni dál kelgen Túmekeńniń áýlıeligine halqy taǵy tánti bolady. Túmen aqynnyń atalas aǵaıyny, dáýlesker kúıshi S.Shákirat «erterekte bir kisi aýyryp, Túmekeńe barady. Teńizdi qaq jaryp júrip ót, deıdi oǵan emshi. Jan úshin adam ne istemeıdi, álgi kisi kemedegilerge ilesip, Kaspııdiń arǵy betindegi bir elge baryp-keledi. Sodan soń-aq, janyn mazalaǵan derti sap tyıylyp, kózi ashylady» dep eske alady.
Halyq arasynda Túmen Baltabasulynyń shyǵarmalary keń taraǵan. О́lketanýshy ǵalym Q.Sydıyquly zer sala zerttep, qalyń oqyrmanǵa tabystaǵan shyǵarmalary odan beride birneshe jyr jınaqtaryna endi. Aqyndyǵy men jyraýlyǵy óz aldyna úlken bir áńgimeniń arqaýy, al bizdiń aıtpaǵymyz – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń Jeńispen aıaqtalǵanyna 70 jyl tolý merekesi qarsańynda, onyń zardabyn elde jatyp tartqan qarttyń adam aıtsa sengisiz qasıetin áńgimeleý boldy.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.
