Este joq eski zamandarǵa kóz sata telmirmeı-aq, asylynda, osy rýhanı-mádenı tarıhtyń qalyptasý joldary jaıly sóz qozǵaǵanda, halyqtyq qundylyqtardyń qorǵany bolǵan tulǵalarǵa taban tireımiz. Solardyń biri de biregeıi – Qul qoja Ahmet Iаsaýı! Ǵulama, sopylyq ilimdi negizdeýshi, dinı ustaz, shaıyr! Al jaı ǵana aıtar bolsaq, búkil túrki jurtyna bek tanymal ımanı týymyz!
Bul kisini sopy desek te, abyz desek te jarasady, tipti óz zamanynda parasat bıigine kóterilip, el-jurtyna ertegideı bolǵan ańyz adam deýge de tolyq negiz bar. О́ıtkeni ol óziniń sońynda ónegeli sóz ǵana emes, áli talaı jyldar boıy tilge tıek eter, urpaqtan soń urpaqqa jeter ulan-ǵaıyr rýhanı eńbek, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasar kórkem qazyna qaldyryp ketken oıshyl.
Uly babamyz Ahmet Iаsaýı (1093-1166) esimi nelikten san ǵasyrdy emin-erkin attap ótip, kónermeı-eskirmeı, bizdiń zamanymyzǵa jetip otyr? Onyń atyn tarıh óshirmeı, ýaqyt umyttyrmaı turǵan qandaı qudiret?
Eń aldymen, barynsha mańyz bere, basyn asha aıtýǵa tıis eleýli eńbegi – dinı tulǵa hám bilikti de bilgir ustaz sanalǵandyǵy.
Ol ǵumyr keshken zaman – qazaq topyraǵyna Islam dininiń keńinen taralyp, jappaı osy dinge bas ıip, osy din arqyly Allaǵa qulshylyq etý kezeńimen aıshyqtalady. Demek kez kelgen bilimdi, parasatty jáne ımandy adamnyń bul tarıhı ózgeristerden shet qalýy esh múmkin emes-ti. Ahmet babanyń bul baǵytta daıyndyǵy da, ilim-bilimi de mol edi. О́zi ómir súrgen ýaqytta qasıetti Islam dininiń qaǵıdattaryn jetik bilýmen ǵana shektelmeı, izgi dinniń abyroı-bedelin asqaqtatty. Asqaqtata otyryp, sonymen qabat týǵan halqynyń ádet-ǵurpy men salt-dástúrlerin sol din súzgisinen ótkizdi, dinge qaıshy keletinderin sabyrmen ekshedi, din men dástúr sabaqtastyǵyn qalyptastyrdy, durys jolǵa baǵyttady. Keı derekterde bylaı delinedi: baba Ahmet ataqty Qorasan shaharynda ıslam áleminiń aıtýly tulǵalary, iri-iri din ókilderi qatysqan uly jıynda uzaq sóılep, din men jergilikti halyqtyń (qypshaq dalasynyń) salt-dástúrlerin bir-birine jymdastyra qatar alyp júrgizý asa qajettigin aıtyp, osy usynysyna qatysýshylardyń basym kópshiliginiń tarapynan qoldaý alǵan eken. Osylaısha, Uly dala elinde ıslam dini men halqymyzdyń bolmysymen bite qaınasqan ejelgi salt-dástúr arasynda aıtýly arpalys, teketires pen qarama-qaıshylyq kóp bola qoıǵan joq.
Sondyqtan da ata-babalarymyz keı elderdegi sekildi bastapqy kezde óre túregelip, shoshyna qarap, asyl dindi asa jatyrqamady, túsinistikpen qabyldaı bildi. Kóp kedergiler jasalmady. Atys-shabys, qantógisterge jol berilgen joq. Mine, osy izgi qadamnyń bastaýynda, álbette, sopy Ahmet ustaz turǵan-dy.
Ekinshiden, abyz Ahmet oqytýshy bolyp, shákirt tárbıeleý isine basa nazar aýdarǵan ozyq oıly bilimpaz-ustaz. Taǵy da atatarıh bylaı deıdi: Ahmet Buqaradaǵy Kógeltash medresesin úzdik aıaqtaǵan soń, ustazy Júsip Hamadanıdiń uıǵarýymen biraz ýaqyt sonda turaqtap qalady, dáris berý jumysymen aınalysady, tipti az ýaqyttan soń, osy dárishananyń eń bedeldi oqytýshysyna da aınalǵan. Alaıda týǵan jer aldyndaǵy azamattyq paryzy men mindeti oıynan shyqpaǵan ol kóp uzamaı, ulaǵatty ustazdarynan ruqsat surap, kindik qany tamǵan topyraqqa oralmaı ma! Ispıdjabta kóp aıaldamaı, sol ýaqyttarda irgetasy qalanyp, tanymal bola bastaǵan kóne Iassy shaharyna taban tirep, osynda óziniń medrese-mektebin negizdedi, onda qanshama alǵyr ári aqyldy jas jetkinshek bilim teńizine sýsyndady. Álbette, Ahmet ustazdyń dinı dáristeriniń asa tartymdy ári qyzǵylyqty bolýyna basty sebep – arab tiline asa jetik emes shákirtterine qasıetti Qurannyń aıattaryn maǵynalyq turǵyda túrikshege aýdaryp oqytýynda edi (árıne, osy «oqshaý qylyǵy» úshin keıbir ásiredinshilder tarapynan ońbaı taıaq ta jedi). Ustaz dinı dáristermen qabat álemniń ozyq oıly fılosoftary, aqyndary men oıshyldarynyń eńbekterimen de tanystyryp otyrýdy ózine uly mindet sanady. Onyń aldyn kórip, bilim alyp, keıinirek ataqty kisiler qataryna qosylǵan Súleımen Baqyrǵanı (Hakim Ata), Saıd Ata, Mansur Ata, Danyshmand, sofy Muhamed (Allııar), Hıssameddın, t.b. bastaǵan myńǵa jýyq múrıdteri (shákirtteri) óziniń estelik-jazbalarynda ustaz týraly tebirene tolǵap, talant-qabiletine bas ıdi. Tipti kóp shákirtteriniń arasynda kezinde ózine ustazdyq etken Arystan bab áýlıeniń bir perzenti bolǵany da aıtylady.
Úshinshiden, Ahmet Iаsaýı tili kórkem, oıy oralymdy, asa qabiletti shaıyr da bola bilgenin artynda qalǵan rýhanı muralary dáleldeı alady. Onyń eńbekteriniń basym bóligi – sopylyq ilimmen ushtasyp jatyr, óıtkeni onyń ustazdary da, mektebi de osy sopylyq baǵyttaǵy ilimderdi kóbirek nasıhattaýshy edi. Aıtalyq, ózi alǵash aldyn kórip, dinı bilim alǵan Arystan bab áýlıe de, odan soń bilimin ári qaraı jalǵastyrǵan Kógeltash medresesiniń bas ustazy Júsip Hamadanı da aldymen sopylyq joldy tańdaǵan ǵulamalar!
Dana sopynyń eń tanymal eńbegi «Dıýanı hıkmet» (aqyl-parasat kitaby) – oı-tolǵamdar toptamasy. Onda áýeli Jaratýshyǵa, sosyn hazireti Muhammedke madaq aıtylady. Sonymen birge qasıetti Qurannyń mańyzyn tereńdete ashyp, mártebeleı túsken. Ǵulamanyń bul eńbegi, keı derekterde kórsetiletindeı, bir kitap emes, tórt kitap bolypty. Iаǵnı, ol Sharıǵat, Tarıhat, Maǵrıfat jáne Haqıqat rýhanı jetilý arnalaryna arnap jyr jaýharyn qaldyrdy. Buǵan qosa «Mıratýl kýlýb» («Kóńil aınasy») degen ómir-tanymdy belgileıtin eńbegin de jazǵan. О́kinishke qaraı, bul eńbeginiń tolyq nusqasy bizdiń qolymyzǵa áli kúnge deıin tımeı kele jatyr. Búgingi oqyp-taldap júrgenimiz – sol shoǵyrdyń bir bóligi, ıaǵnı bir taraýy ǵana sekildi. Sóıte tura, onyń sopylyqty mártebelegen hıkmetteri arqyly ataq-dańqy óz kezinde-aq qazaq topyraǵynda ǵana emes, búkil Ortalyq Azııaǵa taraǵan.
«Dıýanı hıkmet» (aqyl-parasat kitaby) – abyz Ahmettiń jazyp qaldyrǵan eń ǵajaıyp ádebı jazba eńbegi. Osy jazba eńbek búkil túrki áleminiń jazba ádebıetiniń bastaýynda turǵany, ózinen sońǵy búkil túrkilik kórkem ádebıetke erekshe yqpal etkeni endi ashyq aıtylýǵa tıis.
Tórtinshi aıtýly eńbegi – arab pen parsy tilderin jetik biletin Ahmet Iаsaýı túrki tiliniń mártebesin kóterý jolynda barynsha qaırat kórsete kúresti. Oǵan dálel: ol óziniń barlyq jazba eńbekterin, onyń ishinde «Dıýanı hıkmet» te bar, tek túrki (kóne túrki tili, ıakı oǵyz-qypshaq tili) tilinde jazdy; medresedegi múrıdterine (shákirtterine) dáristi aldymen túrki tilinde oqydy; qasıetti Qurannyń keıbir jekelegen aıattaryn (maǵynasyn) túrki tiline aýdaryp, óz halqyna túsinikti tilde uǵyndyrýǵa kóp kúsh jumsady.
О́kinishke qaraı, sol zamannan beri qaraı kóne túrki tiliniń (oǵyz-qypshaq) baǵy taıyp, qoldanys aıasy tarylyp, óziniń kórkem de sulý beınesin joǵalta bastaǵan-dy. Alaıda biz sol kezdegi túrkilik til baılyǵyn baba eńbekterin tereń zerdeleý arqyly tanyp-bile alsaq kerek. Aıta ketý kerek, Ahmet Iаsaýı óz zamanynyń asa kórnekti shaıyry bola turyp, Shyǵystyń saýsaqpen sanap aıtatyn ataqty shaıyrlary sapynan oıyp turyp oryn ala almady. Basty sebep – birinshiden, onyń jyrlarynyń tarıh sahnasynan syrǵyp bara jatqan kóne túrki tilinde jazylýy da, ekinshiden, sondaı tegeýrindi jyrlardy (hıkmetterdi) ǵasyrlar boıy eshkimniń asa mańyz berip, kóńil qoıyp, sapaly aýdaryp, sóılete almaýynda.
2023 jyly týǵanyna 930 jyl (1093-1166) tolǵaly otyrǵan búkil túrki áleminiń aıtýly tulǵasy, iri din ókili, jazba ádebıetimizdiń negizin qalaýshy, ustaz, shaıyr, aýdarmashy Ahmet Iаsaýıdiń sońynda qalǵan, ýaqyt shańyna kómilip jatqan muralaryna qatysty. Búkil álem túrikteri birneshe ǵasyrdan beri pir tutyp, qurmet jasap, eńbekterin qaıta-qaıta basyp shyǵaryp, tıisinshe baǵasyn berip jatsa da, bizdiń topyraqta asa kóp aıtylmaı kele jatqany aqıqat. Sebep? Sebep, bizdińshe, bireý-aq: ol – tek din ókili, sopylyq ilimdi jarnamalaýshy. Mundaı birjaqty baǵalaýshylyq kúni keshege deıin ǵulama babamyzdyń ómirimen jáne rýhanı muralarymen túpkilikti aınalysýǵa mursat bermeı kelgeni taǵy da belgili. Osylaısha, kóp nárseden kesh qalǵan syńaılymyz.
Al aqıqatyna kósher bolsaq – Ahmet baba jan-jaqty, kóp salanyń basyn biriktire jumys jasaǵan, óz zamanynda eline qalqan bolyp, halqyna týra jol silteı alǵan parasat ıesi. Bul sózderimizdi nemen dáıekteı alamyz?
- Ahmet baba búkil túrki halqynyń el bolyp uıysýyna tikeleı atsalysty. О́zi ómir súrgen kezeń – bizdiń topyraqqa Islam dininiń negizdep ene bastaǵan tusymen dál keledi. Jańa dindi el júregine qalaı ornyqtyryp, aradaǵy túsinispeýshilikterdi dereý aqylǵa salyp sheship otyrý da óte mańyzdy mindet. Din men ejelden qalyptasqan el dástúri arasynda qarama-qaıshylyq bolmaýyna baba Ahmet erekshe kóńil aýdarǵan. Oǵan dálel – Ahmettiń sol zamandarda Qorasanda ótken úlken dinı jıynda uzaq sóz sóılep, jergilikti halyqtyń turmystyq ádet-ǵuryptaryna tıispeýdi talap etip qoıýy jáne oǵan kópshiliktiń rızashylyǵyn alýy (Osy jıynnyń qujaty Qorasan ólketaný múzeıinde saqtalsa kerek). Elshil minez belgilerin osydan-aq baıqaýǵa bolmas pa! Túriktiń ataqty aqyny Iаhııa Kemal jazady: «Osy Ahmet Iаsaýı degen kim? Tereńirek zerttep kórseńizder, bizdiń ulttyǵymyzdyń negizin sodan tabasyz!». Mundaı pikirlerdi kóptep keltire berýge bolady. Demek «Ahmet Iаsaýı jáne túrki halqynyń tarıhı-mádenı tutastyǵy» degen taqyrypta tıisti ǵylymı-tanymdyq eńbekter jazylyp, kóptomdyqtar shyǵarý máselesi ózinen-ózi týyndaıdy.
- Ol barsha túrki halqynyń jazba ádebıetiniń bastaýynda turǵan tulǵa ekenin ashyp aıtatyn ýaqyt jetti. Anyqtaı ketelik. Onyń «Dıýanı hıkmet» (Parasatty oılar toptamasy) degen negizgi eńbegi (ǵumyrnama, mıǵraj, t.b.) tek bir kitappen shektelmegen, keı derekterge súıensek, tórt kitap bolǵan eken. Iаǵnı Sharıǵat, Tarıhat, Maǵrıfat, Haqıqat uǵymymen baılanystyra árqaısysy myń joldan astam óleń túzgeni aıtylyp-jazylýda. Osy tórt baǵytty ala otyryp, tereń oı tolǵaǵan, halyqty ımandy, ádiletti, adal, meıirbandy bolýǵa shaqyrǵan. Buǵan qosa ómirge kózqaras pen tanymdy táspirleıtin «Mıratýl Kýlýb» degen úlken jazbalary da bolǵan, onyń maǵynasy «Kóńil aınasy» degendi bildiredi. О́kinishke qaraı, ol eńbekteri de tolyq emes, úzip-julyp qana bilemiz. Mine, osyndaǵy tereń oılary men tujyrymdarynyń ushqyndary keıinirek tek qazaq emes, búkil túrki jazba ádebıetiniń belgili qalam ıeleriniń týyndylarynda kórinis tapty. Demek Ahmet babany endi búkil túrik ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń bastaýynda turǵan tulǵa dep aıtý úshin joǵaryda atalǵan qundy jazba eńbekteriniń tolyq nusqalaryn (bálkim, biz estimegenderi de shyǵyp qalar) jatpaı-turmaı tezirek taýyp, qazaq jáne basqa tilderde kitap bolyp basylýyna jumyla kúsh salýymyz óte kerek. Oǵan osy kezden kirissek, tek qana utatyn bolar edik.
Ǵulama babamyz óz zamanynda arab jáne parsy tilderin óte jetik bile tursa da, barlyq jazba eńbekterin tek túrik tilinde (kóne túrik ıakı oǵyz-qypshaq, t.b.) jazyp qaldyrǵan eken. Ol ǵana emes, qasıetti Quran kitabyndaǵy súrelerdiń maǵynasyna úńilip, ony túrikshege túsindire aýdaryp, múrıtteriniń hám jalpy musylman qaýymynyń uǵymyna jeńil bolý jaǵyn qarastyrǵan, sol úshin keıbir ásiredinshilderden ońbaı taıaq ta jegen (mysaly, solardyń jalǵyz balasyn óltirýi, ózine áldeneshe ret qastandyq jasaýy, t.b.). Demek osy jerde «Ahmet Iаsaýı jáne tilge qurmet» degen arnaıy taqyryp ta suranyp tur, bul baǵytta da eleýli eńbekter týyp jatsa qandaı mártebe.
Babanyń ómiri men halqyna sińirgen ólsheýsiz eńbegin jas urpaqqa túsindirý, jetkizý men nasıhattaý jumystary barynsha júıeli júrgizilgeni maqul. Onyń joly qandaı? Endigi jerde Ahmet babanyń ómir joly shynaıy zerdelenip, sosyn ártúrli janrlarda (roman, poema, drama, t.b.) ádebı-kórkem shyǵarma jazý, ulttyq teatrlarymyzda (drama, opera, balet, t.b.) spektaklder qoıý jáne basqa da mádenı sharalar uıymdastyrý kerek-aq. Ártúrli janrlardaǵy úzdik ári sapaly ádebı týyndylardy týǵyzýdyń bir joly – babanyń 930 jyldyǵy aıasynda memlekettik deńgeıde baıqaýlar jarııalaý.
Biz osy keshendi atqarylatyn máseleler boıynsha is basyndaǵy azamattarǵa usynys ta berdik.
Qazaqtyń qatardaǵy bir qalamgeri retinde abyz Ahmet Iаsaýıdiń ómirsheń tulǵasyn keler urpaqqa tanystyrý jáne ádebı beınesin somdaý baǵytynda azdy-kópti eńbek etip kelemiz. 1998 jyly «Qyzyr qonǵan Túrkistan», 2000 jyly «Qasıetti mekendegi qala» atty kitaptar shyǵaryp, sońǵy jyldary «Jansaraı jaýhary» atty áńgime, «Abyzdyń ǵumyry» atty kınopovest, «Haq-ǵumyr» atty drama-dılogııa jazdyq.
Tarıhı tulǵalar aınalasynda tarıhshylar bir jaq, fılosoftar bir jaq, bylaıǵy ádebıetshi-jýrnalıster bir jaq bolyp, tolassyz aıtysyp jatqannan elge de, ǵylymǵa da paıda az.
Biz qazirgi ýaqytta jańa da ádiletti Qazaqstan qurý jolyna qadam jasap otyrǵan elmiz. Eldik ustanymnyń negizgi tiregi – ulttyq ıdeologııa! Ulttyq ıdeologııasyn barynsha naqtylap, meılinshe shegelep, jas urpaq sanasyna sińimdi etip almaıynsha, ondaı eldiń qaryshtap alǵa basýy kúmándileý. Ulttyq ıdeologııa – sol eldiń ótken tarıhyna, salt-dástúrine, tiline ıek artýy lázim. Ásirese, jas urpaqqa úlgi eter tarıhı tulǵalaryna qurmet jasaý men olardyń asyl muralaryn keńinen nasıhattaý – asyl paryzymyz.
Joltaı Jumat-Álmashuly,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, jazýshy-dramatýrg
