Ustaz parasaty

Qurbylary men zamandastary Serik Qırabaev, Músilim Ba­zarbaev, Rahmanqul Berdibaı, Zákı Ahmetov, Tursynbek Ká­ki­shev, Nyǵmet Ǵabdýllın, Shám­­shııa­baný Sátbaeva syndy qazaq ádebıettaný ǵylymynyń máýeli báı­terekteri bolatyn. Búginde aramyzda joq bolǵanymen, arttarynda ólmes te óshpes baı muralary qaldy. Qazaq ádebıetine ólsheýiz eńbek sińirip úlgerdi. Ulttyq sóz óneriniń tarıhyna, teorııalyq mándi máselelerine arnalǵan konseptýaldy zertteýleri murager-urpaqtyń qolynda.

Joǵaryda atalǵan zamandastarynyń arasynan Zekeń ustazym kesek mine­zimen, aqyl-parasatymen, tunyq oıy­men, kóregen kósemdigimen, dilmar sheshen­digimen, isker qaıratkerligimen oqshaý­lanyp, daralanyp turýshy edi. О́ne­boıy kisilikten jaralǵan, jar­qy­raǵan janary nur shashyp turatyn, boıy­na ıbalylyq pen arlylyq máńgilik qonys tepken zerdeli jan edi.

Muhtar Áýezov murasy – akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolovtyń ǵylymı izdenisteri men kórkemdik áleminiń eń bir shuraıly, asa mańyzdy ári quıqaly tusy. Áýezovtiń alýan boıaýly qalamynyń izderinen nár alatyn azyq, saharada kún qaqtap, ańyzaq jel kenezesin keptirgen shólirkegen jolaýshyǵa sýsyn bolarlyq qasıet jipke tizgendeı kóńil tarazysyna salynady. Kóńil tarazysyna salynǵany óz aldyna, jazýshy zerthanasynyń neler qupııasyn usaq bir detal, bolmasa tabıǵattaǵy ádemi órnek, keıipkerdiń jan qubylysyndaǵy tolǵanys, tebirenis naqty mysaldarmen órnektelip óriledi.

Sýretker Qabdolovtyń orny erek. Nege? Negesi sol, «óz basym Muhańnan bes jyl oqydym, Muhańmen on jyl bir ka­fedrada birge qyzmet istedim. Shákirti ǵana emes, týǵan inisi, balasy sekildi baýyrynda júrip, asa ystyq aǵalyq ıakı ákelik meıirimin kóre qalǵan jaıym bar», dep aqtaryla syr tógetini bar edi Zekeńniń. Onymen de qoımaı: «Qazaq ýnıversıtetinde biz de oqydyq. Biraq bizdiń búgingi shákirtterden bir aıyrmamyz, azdap maqtanyńqyrap aıtsam, artyqshylyǵymyz – Muhtar Áýezovtiń leksııasyn tyńdaǵandyǵymyz der edim», degen tebireniske toly júrekjardy lebizi ustaz ben shákirt arasyndaǵy rýhanı týystyqty, ardyń isi – sóz óneri tabystyrǵan qyl ótpesteı alǵaýsyz qarym-qatynasty, móp-móldir sezim tazalyǵyn kózaýlańyzǵa alyp keledi. Taý-ken ınstıtýtyna qabyldanyp, ınjenerlik joldy tańdamaqshy bolǵan balań stýdenttiń Áýezov dárisine yn­tyzarlyǵy túptiń túbinde eleýsiz, es­kerýsiz qalmaǵan. Ádebıetti janyn­daı súıip, aqyndyq jolǵa túsken Zeı­nollany qazaqtyń memlekettik ýnıversıtetine qolynan jetektep ákelýi ustazdyq qamqorlyqtyń taǵdyrsheshti sáti dersiz.

M.Áýezovtiń «ǵazız kóretin, sulý minez, sulý bilim, óner ıesi dosym, inim Zeınolla» dep syryn aqtarǵan shákirtiniń ustazy týrasynda jazýǵa tym erteden daıyndalǵany belgili. «Men bul taqyrypqa kitap jazbaq bop tolǵanǵaly qashan!» (Z.Qabdolov). Áýezov shyǵarmashylyǵyn sóz etken ár jyldardaǵy maqalalar, ǵylymı ortada jasalǵan baıandamalar, qazaq prozasy jónindegi tolǵanystar, jazýshy sheberligin shuqshııa zertteýdi murat etken arnaıy kýrstar, eń aqy­rynda, qazaq ádebıetiniń teorııalyq máselelerine arnalǵan «Sóz óneri» oqýlyq-monografııasy – uly ustazy jaıly kesek shyǵarma týdyrýǵa zor qolǵabysyn tıgizgen eńbekter. Onyń ústine bes jyl dárisin tyńdap, on jyl qol ustasa tize qosyp eńbektengen jyldar óz jemisin bergeni anyq.

«Bir kúni maǵan Shyńǵys (Aıtmatov):

– Muhańdy ólerdeı jaqsy kóresiń-aý, osy sen... – dep qaldy.

– О́lerdeı! – dedim men oılanbastan.

– Muhań da seni jaqsy kórgen... – dep Shyńǵys oılanyp turdy. – Men sony bildim ǵoı.

Men úndemedim» («Meniń Áýezovim»).

Shyndyǵynda, roman-esseniń kez kelgen jolyn zer sala oqysańyz, bas keıipkerine degen sheksiz mahabbatty seziný qıyn emes. Zekeńniń ustazyna ińkárligi, jazyp otyrǵan taqyrybyna adal­dyǵy oqyrmanyn beıjaı qal­dyr­maıdy.

«Meniń Áýezovim» – shyǵarmashylyq tulǵaǵa arnap soǵylǵan asqaraly es­kert­­kish, ótken ǵasyr aıaǵynda qazaq áde­­­bıe­tine qosylǵan ıntellektýaldy roman.

Zańǵar jazýshynyń ómiri men shyǵar­mashylyǵyn qamtyp jazǵan kórkem de derekti týyndylar az emes. Desek te, uly Áýezov tulǵasyn somdaǵan kórkem eńbekterdiń kóz tartar kesegi de, shoǵyry bıik shoqtyǵy da, oı yrysy da, júrekke jylysy da Zeınolla Qabdolovtyń roman-essesi dep uǵamyz. Olaı bolýy zańdy da. Uly Muhańnyń jaz dıdaryn kórip, taǵylymyn alyp, qatar júrip, ult bolashaǵy úshin tize qosyp qyzmet jasaǵan avtordyń ortanqol shyǵarma jazýǵa, kerek deseńiz, moraldyq quqy da joq.

Sýretker júregindegi ustazǵa degen rııasyz qadir-qurmeti ystyq saǵynyshqa ulasyp, adamdyq boryshpen jalǵasyp, shabytpen bite qaınasyp, ómirsheń týyn­dyǵa aınaldy. Qalamgerdiń ómirden alǵan mol tájirıbesi, sýretkerlik she­berligi ustaz beınesin nurlandyryp, shy­ǵarma mazmunyn baıyta túsken.

«Meniń Áýezovim» romanynda ja­zý­shynyń kórgen, túıgen, ózi tanyp bil­gen nar tulǵa jaıly eskirmes este­likteri tutasa kelip, uly Muhańnyń shyǵarmashylyq murasy men ustazdyq muratyn dáripteýge jumsalǵan, sonymen qatar avtorlyq daralyq proza tiline názik lırızm qasıetin daryta bilgen.

Eger ár qazaq «Men qazaqpyn!» de­gendi aıtýdan júreksinýi qazaqtyqtan bas tartý, ıaǵnı qaǵynan jerý bolsa, tereń tálimin kóre tura «Meniń Áýe­zovim» dep aıtýdan qaımyǵý shákirt Qab­dolov úshin de ustazyn ulyqtaýdan jas­qanýmen teń paryqsyzdyq bolary anyq edi. Bul degenimiz tákappar menmendik, ıa bolmasa menshikqumarlyq emes, qaıta ultqa ortaq tulǵany ońasha taný, ultqa ózek bolǵan óreni ózinshe uǵyný. Sodan da avtordyń belgisiz opponentke berer jaýaby da úzildi-kesildi: «Meniń Áýezovim de solaı, ózge emes, ózimniń tek ózimshe tanyǵan, ózimshe bilgen, ózim­she bas ıgen Áýezovim. Demek meniń ro­manymdaǵy Áýezov – seniń ne onyń emes, meniń Áýezovim. Solaı: «Meniń Áýezovim».

Danyshpan ustazdyń dáristeri baı mazmun men tereń ǵylymılyqqa qu­rylyp, tyńdaýshysyn tókpe kúıdeı tógilgen sheshen tilimen uıyta baýrap, sulý sezimge, shabytty shaqqa jeteleıtin áserliligi de romanda tamasha sýrettelgen. «Áýezovtiń ár leksııasy – bir-bir oqýlyq, bar leksııasy – ulan-ǵaıyr uly mektep... Áýezovten eki saǵat leksııa tyńdaǵan adam óziniń jańaǵy, bu­dan eki saǵat burynǵy psıhologııalyq qalpynan, aqyl-oı maǵynasyndaǵy hal-kúıinen kádimgideı ózgerip, jańǵyryp, jańaryp shyǵady. Iman turǵysynan birshama pise, jetile túsedi. Tanymy kórer kózge baıyp shyǵady. Bul – keremet metamorfoza!». Bir sózben aıtqanda, Áýezov dáristeri bar shákirt úshin tań­ǵajaıyp, tylsym dúnıe.

Ulynyń shákirti bolý tek dárisin ǵana tyńdaýmen shektelmeıdi, sonymen qatar ustaz ónegesin baǵyt tutyp, óz ustanymyńnan aınymaýǵa mindetteıdi. Áýezov shákirti bolý «kesiri» Zekeńniń de aldynan shyǵady. Ustaz Áýezovti «alash­ordashyl», «baıshyl» dep baıbalam salǵan Surshınder shákirt Qabdolovtyń da taǵdyryna tusaý salyp, sońynan sham ala júgiredi: «...Týmysynan ult­shyl, alashordashyl Áýezov qazir Qazaq­standaǵy ıdeologııalyq ortadan «halyq jaýy» retinde qýylyp, alastalyp jatyr. Bolshevızmge baqastyǵynyń ta­myryna balta shabylǵaly turǵan ult­shyldyń maqsaty men múddesin onyń tárbıesi men ónegesine tánti shákirti jalǵastyrsyn demeseńder... Oı­lanyńdar». Sámsúgirler reti kelse al­byrt jasty mert qylýdan da taıynbaıdy. Romandaǵy osyndaı kórinister ustaz ben shákirtti bólinbes bir arnaǵa, tutas bir taǵdyrǵa aınaldyrǵandaı.

Shyǵarmadaǵy ár keıipker ábden daralanyp, barynsha jınaqtalǵan. Ár keıipker birin-biri qaıtalamaıdy, ózge­sheligimen, túrli minez sıpatymen, túr-turpatymen múldem bólekshe quby­lystar bolyp somdalǵan. Ápendi de qojanasyr oqytýshy Belgili Begeı, qa­lyń qyrtys, buldyr taban Shoı Ǵa­lıev, qýys keýde Dos Tákimov – bári-bári ustaz Áýezov beınesiniń daralanyp, asqaqtaı túsýine qyzmet jasaıdy. Barlyq oqıǵa ómirden alynsa da, ekshelip, suryptalyp jazýshy tal­ǵamymen tulǵalanady. Sodan da keı­bir qaharmandaryn avtor ózinshe qa­byldaǵan, ózinshe túısingen, ózinshe baǵa bergen.

Sheshen tilmen utqyr da tapqyr oı­lar romannyń ón boıyna kórik berip, qanatty sózder Qabdolovtyń qalam­gerlik qarymyn, sheberlik qyryn áıgilegen. Kesteli, kelisti oılar nárli de sýretti tilmen órilip, naqyl sózdeı náshin tapqan. Sóz zergeriniń ár sózdi orynyn taýyp oınata qoldanatyn she­shendik qasıeti tereń oı, bıik parasatpen astasyp jatyr. Bul qasıeti de ustazy Áýezovten sińgen. Sondyqtan da sheshendik ónerge qoıar avtordyń talǵamy da orasan: «Áýezovtiń sheshendigi ǵu­lama ǵalymdyǵynda jatyr. Áıtpese, kúrmeýge kelmeıtin qysqa jip sekildi, tapshylyq pen joqshylyqtan sheshendik týar ma? Sheshendik shalqar shabyttan, shalqyǵan syr men sezimnen týady. Sheshen bolý úshin adam kádimgideı qa­natty bolýǵa tıis. Qanat bolǵanda, jaı emes, parlap ushatyn qanat bolý kerek. Áıtpese qanat taýyqta da bar. Biraq taýyq pen búrkittiń qanattarynda biraz aıyrma bar. Demek sheshenge bitken qanat taýyqqa emes, búrkitke tán talmaıtyn, samǵaıtyn qanat bolýy shart». Mine, qanatty sózder týdyrýǵa qushtar qalamgerdiń sheshendik qanaty talmaı sharyqtaıtyn qyran sanatynan ekendigi shúbá keltirmeıdi.

Muhtardaı kemel ustazdyń balalyq shaǵy, jigittik jeleńdigi, azamattyq ke­zeńderi tabıǵı jarasymdylyqpen jal­ǵasyp, taraýdan-taraýǵa kóshken saıyn baısal tarta túsedi. Bul roman-esse – avtordyń kórgen-bilgenderin uzyn-sonar tizbektep-sozbaqtaýy emes, qaıta ózindik dara stılimen qyrnap, názik te oramdy tilimen kestelep, sýretkerlik talǵammen ábden ekshep-suryptap alǵan ómir shyndyǵynyń jemisi. Adamzat aqyl-oıynyń alyby, syr men seziminiń aǵyny bolǵan uly Muhtardyń ustazdyq fenomenin tanytý arqyly qalamger qazaq ádebıetindegi Áýezovtiń ádebı beınesin jasaý tájirıbesin jańa sapaǵa kóterdi.

Biraz sóz «Meniń Áýezovim» roman-essesiniń ekinshi kitaby haqynda. Ja­rııa­lanymǵa berilgen túsiniktemede: «Qa­lamger 2004 jylǵy 4 qyrkúıek kúni qatty syrqattanyp, tósekke tańylǵanda jazý ústeliniń ústinde aıaqtaýsyz qalǵan eki dúnıesiniń biri – osy shyǵarma (ekin­shisi – «Mahambet» romany). Bul roman-esse kóbine-kóp súıikti jazý­shy – ustazy M.Áýezovtiń dańq pen dáreje bıigine ábden kóterilgen, meı­linshe kemeline kelgen shaǵyn sýretteýge arnalǵan. Buryn esh jerde jarııa­lanbaǵan» dep eskertilgen.

Alǵashqy kitaptaǵy shuraıly til, ushqyr qııal, degdarǵa tán parasat­tylyq jınaqtala kele oı adamynyń, sýret­kerlik tulǵanyń kemel beınesine kó­ńilimiz jadyrap, shyǵarma syryna qanyqqan oqyrman romannyń jalǵa­syn taǵatsyzdana kútkeni aqıqat. Ol zańdy da. Aıaqtalmaı qaldy demeseńiz qolymyzdaǵy nusqadan naǵyz sheberdiń qoltańbasyn tabasyz. Zekeńe tán shyn­dyqty kómeskilemeı, shyraıyna daq salmaı keıipkeriniń jan dúnıesin qopara ashý, tunyp turǵan tuma tildiń mól­dirin talǵap, tańdap qoldaný, basty nysana – Áýezov beınesiniń ıntellektýaldyq daralyǵyn únemi nazarda ustaý, kó­ńildegi, kórikti oılaryn qaǵaz betine tú­sirýdegi adastyrmas Temirqazyq etip alý ekinshi kitaptyń ónboıynan menmundalap tur.

«1959 jyl. Tashkent. Munda Azııa, Afrıka jazýshylarynyń konferensııa­sy ótip jatyr. Alqaly jıynǵa otyz segiz elden resmı delegasııa kelgen. Jıyr­­ma jeti jasar jas jigit «Abaı jolyn» qaıta-qaıta oqyp, qazaq ómirimen tanysqannan sońǵy boıyn bılegen sezimdi jetkizbeı tynshyr emes. Muhtar Omarhanulynyń qolyn ustap, dana dıdaryn júzbe-júz kórý – taýsylmas armany. Áýezov – armanmen kezdesý baqytyna ıe bolǵan sheteldik meıman eshteńeni eleń qylmaı ústi-ústine tópelep kókiregin kernegen arman-ańsaryn aqtarýda. «Men bul kitap arqyly («Abaı» roma­ny – A.E.)» jaryq dúnıede qazaq degen halyq baryn, onyń ózi uly ha­lyq ekenin, qazaqtyń ulan-ǵaıyr Uly dalasynyń aýasy qandaı tap-taza, sol dalanyń oıy men qyryn erkin jaılaǵan adamdary qandaı aqyldy, jastary qandaı sulý ekenin tanydym, – dep tolqı ún qatty B.Matıp, – tanydym da osynaý ǵajaıyp eldi kórgim keldi. Álemge óz ultynyń ulylyǵyn tanytqan Áýezovti qushaqtap súıgim keldi. Myna jınalys men kelmesem de, mensiz-aq ótedi. Al men bolsam, tek qana myna sizdi, álemde teńdesi joq alyp jazýshyny, Áýezovti kórýge kelip edim, mine, sol maqsatyma jettim. Armanym oryndaldy». Shaǵyn epızodtan Zekeńniń sheberligine tánti bolasyz. Jumyr jerdiń búkil tynys-tirshiligi Tashkendegi májilis zalyna kóshkendeı. Bul – Muhań sezimin ǵana emes, barsha oqyrman boıyn bılegen tebirenis. Buryn bir-birin kórmegen qos jazýshynyń qas qaǵymda júrekpen uǵynysýy jazýshy sýretteýinde nanymdy.

Tashkenge osy jolǵy kelisinde Mu­qań jadynda jańǵyrǵan oqıǵany esine aldy. Durysynda Z.Qabdolov qu­ryltaı josparynan tys súreńsiz oqı­ǵany roman jelisine kiriktire otyryp bas qaharmanynyń shytyrmandy halin kóńil tarazysynan ótkizedi. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Tashkentte aspırantýrada oqyǵan, gazet-jýrnal redaksııalarynda qyzmet istegen, oqytýshylyq, shyǵarmashylyq ispen shuǵyldanǵan Áýezovtiń bastan keshkenderi – túgesilmes tarıh. Sonyń ishinde eske alýǵa aýyr, tylsymy mol, qupııasy sheksiz bastan keshkender syrtqa syr bolyp aqtarylmaıdy keıde. Jazýshy qııaly ondaı sátterdi qalt jibermese kerek.

Quryltaıdyń qurmetti qonaǵy Áýe­zovti dastarqanyna shaqyrǵan ózbek ádebıetiniń klassıgi Aıbekpen qosh­tasyp, meımanhanaǵa barar jolda eski qalaǵa soǵady. Z.Qabdolov sýret­teýindegi uly jazýshynyń kóńil kúıi, alaı-dúleı ishki sezimi, syrtqy keskin-kelbeti oqyrmanyn birden baýrap, ótken tarıhqa jeteleı jóneledi.

«Bir pushpaqtan buryla bergenimizde mańdaı aldymyzda ábden tozyǵy jetip, qulaýǵa shaq qalǵan uzynsha shym úı turdy, terezeleri qora jaǵynda bolýǵa tıis, bergi bette qatar-qatar úsh esik. Turǵyn úıden góri bir kezdegi bir qabat jataqhanaǵa uqsaıdy. Muhań mashınadan túsip, ortadaǵy esikke qaraı basty. – Beri júr, – dedi maǵan. Oń jaǵynan erip, men de esik aldyna keldim.

Ol kilt toqtady da, júregi me, búıiri me – bir jeri qatty shanshyp ketkendeı teńsele bere oń qolyn meniń sol ıyǵyma saldy. Basy aınalyp qulaı jazdaǵanda maǵan súıenip áreń aman qalǵandaı. Sho­shyp ketip, betine qaradym. Jan ta­nyǵysyz sup-sur. Qanyn ishine tartyp alǵan. Túri ketip, tútigip tur». «Ardyń isiniń» azabyn tartqan, az jazsa da saz jazatyn sheberdiń qoltańbasy. Jan azabyn shekken adam psıhologııasy, qarǵys atqan zaman kelbeti kóz aldyńyzda kólbeńdep tura qalady. Bastapqyda jan­uıasyna jaıly qonys – Muǵamıla, Láıla qyzdary ósip-óngen meken, kór­shileri Júsipbek Aımaýytuly, Sul­tanbek Qojanuly dámdes, dastarqandas bolǵan úı sońyra qasiret oshaǵyna aınaldy. Kórshileri qamaýǵa alyndy, mal-múlikteri tárkilendi. Alash aqıyqtarynyń barshasy osy Tashkentte túrmege toǵytyldy. Júrek shanshyp, kókirek qyspaǵanda qaıtsin?! Azapty jyldar bastaldy. Qaıǵydan qan jutty. Er­kinen aıyryldy, qanaty maıyryldy. Áýezov basynan keshken tragedııa Z.Qab­dolov qalamynan qaǵaberis qal­maǵan.

Biraq... Biraǵy romannyń aıaqtalmaı qalýy. Jazylyp bitpegen shyǵarma jóninde neni qamtyr edi, qalaı jazar edi dep sáýegeılik jasaý – jaraspaıtyn minez. Qolymyzǵa tıgen juqanasynyń ózin asylymyzdaı asqaqtatyp, qadi­rine jetsek, jan-jaqty saralasaq, usta­zymyzdyń rýhy shat bolary haq.

Ustaz parasatyn tushyna paıymdap, kórkemdik nárin tuńǵıyqtan tarta boıyna sińirgen Qabdolov qalamgerdiń ásemdik álemin sezinýdegi daralyq qyry – «Meniń Áýezovimdi» oqyrman qaýymnyń jyly qabyldaýynyń qupııasyna úńilip, sheberlik syrlary men stıldik oqshaý­lyǵyna ańsaryńyz aýady. Tanym órisi keń shyǵarma ǵıbratyna qanyǵasyz.

Arap ESPENBETOV,

Shákárim ýnıversıteti «Abaı jáne ulttyq rýhanııat» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi, professor

Semeı