Abaısyz aıtylǵan bir aýyz sóz...

nemese tuńǵyshy ot-jalyn ortasynda dúnıege kelgen ana Toqsannyń tórinen ótken Qaısha ájemizge arnaıy barǵanda, qarııa kórpe ústinde dem alyp otyr eken. Sálem berip, jónimizdi aıttyq. «Qaraqtarym, esimde qalǵandaryn barynsha áńgimelep bereıin», degen sózin estigende, ájemizdiń áli de tyń ekenin baıqadyq. – 1923 jyly Qaztalov aýylymen irgeles jatqan Bespishen aýylynda dúnıege kelippin. On tórt jastaǵy kezim. Oń-solymyzdy tanyp qalǵan ýaqyt. Iá, esimde, sol kezde «tap jaý­lary», «shpıon» degen sózderdi de estıtinbiz. Al sol «tap jaýy» kishkentaı qońyr aýyl Bespishennen de shyǵady degendi men bilmegen edim. Tap jaýlary kim desem, kúnde kórip júrgen aýyldaǵy Qaldysh aǵamyz bolyp shyqty. Sol oqıǵa áli de kóz aldymda. Aýyldyń klýb dep atalatyn jataǵan jer úıinde jıi-jıi jınalys ótýshi edi. Sondaı jınalystyń birine qatysyp shyqqan Qaldysh aǵamyzǵa jolda bireý kezdesip qalyp: – «Jınalysta ne boldy?» – dep suraıdy ǵoı. Sonda aǵamyz: «Ne bolsyn, taıaq laqtyrsań, dókeıge tıedi? Sondaı kóp dókeıdiń bireýi jınalys jasap jatqan...», – deıdi. Kishkentaı aýyldaǵy áńgime jata ma? Áńgimeden áńgime tarap, bir «qulaq» muny joǵary jaqtaǵylarǵa jetkize qoıady. Qaıran ańqaý da momyn aǵamyz osy bir abaısyzda aıtqan bir aýyz sózi ózine sor bolyp jabysaryn qaıdan bilsin? On jyldy arqalap kete barady. Týǵan jerden topyraq ta buıyrmady, – dedi Qaısha áje. Sál sheginis jasaıyq. Osy Qaldysh aǵamyzdan Násı esimdi ul qalǵan. Sol jalǵyz uldan qalǵan urpaqtary qazirgi kúnde aýdanymyzda turady. Mine, qurmetti oqyrman, ájemiz áńgimelegen Qaldysh aǵa taǵdyry myńdaǵan adamdardyń basyna túsken qasiret emes pe?! Qaısha apamyz az-kem dem alyp alǵannan keıin áńgimesin ári qaraı jalǵastyrdy. – Aınalaıyn, ótinish jasap otyrsyń ǵoı, óz basymdaǵyny da aıtaıyn. Sonaý 41-shi jyly Jaǵypar esimdi azamatpen turmys qurdym. Sodan kelesi jyly kolhozdyń jumysynda (otaǵasym traktorshy) júrgenimizde jubaıymdy maıdanǵa alǵy shepke alyp ketti de, meni irgemizdegi Stalıngrad qalasyna jumysqa jiberdi. Aıaǵym aýyr edi. Bul jaǵdaıǵa qaraǵan joq. Bizder sonda shóp sııaqty jınap qoıǵan bıdaıdy sabaǵynan tazarttyq. Shamasy, jaý qalany qorshaýǵa alǵanda, egindi jınaýǵa úlgere almaı, bıdaıdy shaýyp alyp, qalaǵa tasyp alǵan sııaqty. Sol Stalıngrad qalasynda jumys istep júrgende tuńǵyshym Raıa esimdi qyz dúnıege keldi. Qalanyń ishinde bir úıde orys kelinshegimen qatar bosandym. Bizderdi eki-úsh kún dem aldyrǵannan keıin balalarymyzdy orys kempirine baqtyrýǵa tapsyrtty da, shaǵý maı jasaıtyn zaýytqa jumysqa shyǵardy. Jumysqa baryp-kelip júrgende basyn oq julyp ketken denelerdi, ólgen adamdardy kóretinbiz. Sol shaqta men nebári 19 jasta edim. Jaý shegingennen keıin bizderdi elge qaıtardy. Birge barǵan zamandastarym qazir ómirde joq. Jubaıym Jaǵypar habarsyz ketti. Al myltyq daýsymen ińgálap dúnıege kelgen qyzym Raıa qazir úıli-barandy. 10 balasy bar. Bespishen aýylynda turady. О́mir alǵa jyljıdy... Taqaı esimdi azamatpen turmys qurdym. Tuńǵyshym Raıany qosqanda 13 perzent dúnıege keldi. Qazir sonyń 8-i ósip-óngen áýlet boldy. Basqa ne aıtaıyn qaraǵym, zamandaryń tynysh bolsyn, – dep aıaqtady áje áńgimesin. Qaısha ájemen qoshtasyp shyqqannan keıin aýyr oılar mazalady. Ol, áje aıtqan eki taǵdyr edi. Abaısyz aıtylǵan bir aýyz sóz. Sol úshin 10 jylǵa kesilý. Týǵan jerden bir ýys topyraq buıyrmaý. Kózi ashyq, kóki­regi oıaý arystardyń ózin týrap, jo­ıyp jibergende, aýyldyń qarapaıym momyn­darynan jaý jasaý sol kezeńdegi ákireń saıasatqa túk emes eken-aý degen oı keldi. О́lgender qamqorlyq dámetpeıdi. Al sum taǵdyrdyń tiri kýálary she? Qatelespesek, maıdanger jesiri sanatyna jatqyzylyp, oǵan beriletin kómekterdi alý úshin ol adam ekinshi ret turmys qurmaǵan bolýy kerek degen qaǵıda bar sııaqty. Sonda Qaısha ájemiz ot-jalynnyń ortasynda jumys jasady. Biraq maıdanger qataryna jatqyzylmady. Maıdanger jesiri qatarynda taǵy joq. «Kinási» – turmysqa shyǵýy, on úsh perzentti dúnıege ákelgeni. Serik JUMAǴALIEV. Batys Qazaqstan oblysy, Qaztalov aýdany.