Aıan týraly baıan

Túrkistandy basyp ótip Shymqalaǵa qaraı órleseń Táken Álimqulov tamsana sýrettegen, aqyn Aıan Nysanaly tańdana jyrlaǵan taǵy qart Qarataýdyń teriskeıi men kúngeıiniń kóziń toımas, qumaryń qanbas kórinisterine jolyǵar ediń. Jolyqqanyń ne, bal balalyq shaǵyń, osy ólkede jaralǵandyqtan da bastan keshken baǵyń elestep, óńińe aınalyp júre beredi. Táńir taýdyń bir sileminde tobylǵysy búr jaryp, jıdeniń jupar ısi ańqyǵan, ózenderi syldyrap, aqsha bulttary qalqyǵan mundaı óńirde týyp, ómir súrý – shynynda da baqyt...Taza sýy tolǵan toǵanynyń sharasy, myń bir gúlinen nár jınaǵan bal arasy bolsań da artyq emes-aý. Aıtpaqshy, qazaqtyń aqıyq aqyndarynyń biri, seksenniń seńgirine kóterilýine oraı oıyma oralyp otyrǵan tabıǵattyń – týǵan jerdiń jyrshysy Aıan aǵamyzdyń óziniń sońǵy jyldarda shyǵarǵan shoń jyr jınaǵyn «Omarta» ataýy da osy sebepten shyǵar. Qarııa. Qarataý. Aqyn-adam. Balarasy. Qarataýdyń Arý-qyzy.

Bir ózgeshe nurǵa malyp alapty,

Kún jymıyp altyn zerin jalatty.

Tań astynda tań dıdarly boıjetken

О́zine bar dúnıeni qaratty.

Qojasy da syrlasy osy ólkeniń

Ol oılady keler ǵajap erteńin.

Aqtarady qoıyn jaıyp júrip te,

Aqbas ǵalym oqymaǵan jer tomyn.

Biledi ol álippesin dalanyń,

Jańbyrdyń da qaı mezgilde jaýaryn.

Aıtsa da odan biraz keıin aıtady

Sınoptıkter aýa raıy habaryn.

Jazıranyń quralaıyn – erkesin,

Kórgendeı-aq qyrǵa shyqsań – eltesiń.

Jaılaý sazyn birge turyp qyzyqtap,

Birge onymen júrek qylyn shertesiń.

Kókten týyp ósken óńir gúldese-aq,

Músindeıtin ór tulǵasyn jyl qashap.

Meniń órshil zamandasym osylaı

О́z baqytyn óz qolymen júr jasap.

Keıingi qadym ǵasyrlar kerýe­nin bas­tan ótkergen, bálkim, mıllıon­daǵan jyldar jasaǵan qart Qarataý báribir jasań, jaınaqy. Árbir jyl saıyn kóktep-kógerer kóktem-ja­zymen ǵana emes, eń bas­tysy – arý qyz­darymen, ata, ana adamdarymen. Keńes ókimetiniń jaqsy kezeńinde qoı ósirip qana qoımaı boı ósirip, soıyn qalyptastyryp júrgen shopan qazaq qyzy Bıten Meıram­baevanyń sırek te sulý tulǵasyn shynaıy: názik janyn túsinip, boıyndaǵy qyzý qanyn quıyp, jan bitire sulý sýretteý ar­qyly aqyn Aıan qart Qarataýdy ja­sartyp, jaınatyp jibergen desek qa­telespeımiz.

Bul – bir ǵana óreli de órnekti, ómir­sheń óleń. Al atalǵan kitaptaǵy aqyn «omartasy» osyndaı júzdegen tabıǵaty qulpyrǵan, shyńy men shymy kezekteser, aqqý-qazy men altyn kúz-jazy, kúnniń aq nury men aq jańbyry kezdeser qoǵamdyq tynys-tirshiligi qýanysh pen qaıǵy, baqyt tunǵan óleń-álemge, óner-sharapatqa jolyǵamyz. О́kinishke qaraı, barlyq jaqsy, jalyn jyrdyń ózimen tanysyp-tabysýǵa maqala kólemi kótermeıtindikten múmkindik joq. Son­dyqtan aqynnyń taǵy bir-eki óleńin taldap toqtalaıyq.

Jalpy, aqyn Aıan Nysanaly shyǵar­mashylyǵyna oıǵa kenen ǵana emes, kór­kemdik kestelerge, obrazǵa baı. Ol kó­bine-kóp sózben sýret salady, sýlýlyq tý­dyrady.

Beıqamdyqpen baıqamaımyz biz ony

Akvarıýmdaǵy balyqtar alasuryp

júzedi.

Sulýlyqty kórmeı kezgi tań atar,

Teńseledi tyǵyzdyq kem, aýa tar

Biraq, biraq...

Baıqamaımyz biz ony

Meıli olardy ólgeninshe jemdeıik,

Tek erkindik qapasyńa kónbeıdi.

Keńistikke umtylar oı tárizdi

Ergejeıli balyqtar saǵynady teńizdi.

«Akvarıýmdaǵy balyqtar» degen atyn alǵa tartyp, taldap jatpasaq ta túsinikti, ózin-ózi óreli, órnekti jetkizip turǵan týyn­dy.

Biz aqynnyń kezekti ómir belesi, kemel shyǵarmashylyq kezeńi: 80 jasqa tolýyna oraı onyń darqan da kórikti, shuraıly da parasatty poezııalyq álemin osylaı sharlap, baıqaı bastaǵanmen, jas aqyn Aıannyń, jasamys ta jasampaz sýretker Aıan Nysanalynyń buǵan deıin de halyqqa málim, oqyrman qaýymǵa máshhúr bolǵanyn aıtpaı ketsek, attap ótsek ádildikke qııanat bolyp shyǵar edi. Endeshe, soǵan oraı keıipker aqynymyzdyń ózindik ereksheligin, ádebı kórkemdik jetistikterin ádemi saralap ańǵartqan áriptes dara da dana aǵalar Ǵafý Qaıyrbekov pen Qadyr Myrza Álıdiń shyndyqty tap basqan, ádebı ilim-tanymmen astasqan bir-eki paıym tujyrymdaryna da júgine keteıikshi. Erterekte aıtylǵanmen qazir de eskirmes, keleshekte de kónermes pa­ıym-tujyrymdar bular. О́z basymyz taýyp, tanı bermeı, ózgeler – kók atty kól­deneńder emes, kemeńgerler qosylyp, quptap jatsa aqyn Aıan ashqan kórkemdik jańalyqtar aıshyqtalyp, aıqyndala túspeı me?!

...«Aıan – lırık». Onyń óleńderi balanyń saýsaqtaryndaı qysqa da názik. Eń uzaǵy úsh-tórt aýyzdan aspaıdy. Bul sýret ónerindegi natıýrmortqa uqsaıdy....Aıan, negizinen, tabıǵat jyrshysy. Tabıǵat kórinisiniń sýretshisi

Jer betinde kók kúmbezden nur qulap,

Sansyz sáýle shashaqtardan jip órdi.

Jalbyzdardan jupar ıis burqyrap,

Bal bulaqty kúldirdi de jiberdi.

Dál bul shaqta tolyqsyǵan reńi

Sal samaldyń qushaǵynda gúl álem

Sony jyrlap tıtteı qustyń júregi

Jarylyp ketpeı tur áreń.

Bul jup-jumyr ǵana sýret. Aıan oıynyń fılosofııasynyń ózine de, tikeleı oıǵa qurylǵan óleńiniń ózine de tabıǵat qatysady.

(«Syńǵyr», 2017j., 25 bet)

Adýyndy aqyn, talǵampaz synshy bitimdi Ǵafý Qaıyrbekov osylaı tebi­rense, synshylyǵy eshbir ǵulamadan da kem emes oqymysty ǵulama Qadyr Myrza Álı tómendegishe tolǵanady:

Sondyqtan dúrsildeıdi jol júregi,

Shaǵylyp kúmis rels kún nuryna

Bir túrli káýsar kúlki tógilgende

Pash etip tirshiliktiń táttiligin

Dámdi daýsyńnyń bar kúshi

Ińkármin soǵan áli men.

Janshyp ketken áldekim

Qaıta ósti joljelken de.

Bul jerde saıtan da ózi

Syndyrar edi sıraǵyn.

Osynaý egiz jyr joldarynda biz­derge beıtanys birneshe sóz tirkesi bar:

«Jol júregi», «Káýsar kúlki», «Dám­di daýys», «Joljelken», «Saı­tannyń ózi sıraǵyn syndyratyn jer» sııaqty jańa sóz oramdaryn tek qazaq tili topyraǵynda ǵana týdy desek qateleser edik. Munyń bári – izdenis jemisteri. Al ol jemisterdiń tamyry oqýda jáne kórkem aýdarmada jatsa kerek...Týysqan ádebıetter men týys­­qan tilder birin-biri osylaı baıytady.

(«Syńǵyr», 2017 j., 31 bet)

Aıan aqynnyń shyǵarmashylyǵy jóninde túıindi osymen jasaýǵa da bol­ǵanmen, kámil tabıǵat jyrshysynyń qajet kezde táýelsizdik kezinde ta­rıh­attyń da syrshysy, synshysy da bolǵanyn elep – eskermesek sózimiz aqyn Aıan týraly baıan jartykeshtikke urynar edi...

Asyly, aqyndyqtyń tiregi – adamdyq, aqyndyqtyń júregi – azamattyq. Úlken, aqıyq aqyndyq abzal Adam, Alashtyń Azamaty, kerek deseńiz halyqtyń Ary­sy, eldiń Eri bolǵan, bola alǵan kisiden shyǵady. Qory az kenishten kómir qazyp nemese altyn aıyryp qaryq bola al­maıtynyń tárizdi. Demek jaratýshy Alla taǵala darytqan aqyndyǵyń jan-jaǵyna jaryq túsirer adamgershiliksiz, ásirese otbasy men Otan, ultyń men ulysyń aldyndaǵy paryz ben qaryzdy qaltyqsyz ótep, qaldyqsyz oryndar jaýap­kershiliksiz nurly aqyl men ystyq qaırat, jalyn Júrek – Azamattyqsyz búr jaryp, butaq jelek jaıyp, Báıterek bola almasa kerek. Aıdaı aqıqat osyǵan saısa, Adam, Azamat, qoǵam jáne qalam qaıratkeri Aıan Nysanaly týraly aýyz ashpaý – onyń aqyndyǵy syry men symbatyn ańǵaryp, ajyrattyrmasy óz aldyna, bizdiń keıipkerimizdi jartylaı, jadaǵaı tanystyratyny shyndyq.

Sondyqtan da endigi áńgimeni aldyn­daǵy asqar aǵalarǵa jaqsy, jaramdy ini, ózinen keıingilerge ardaqty aǵa, qundyz jaǵa bola alǵan Aıan Nysanalymen sózdi sabaqtasaq jarasary daýsyz.

Áleýmettik ómirimizdiń ǵana emes, keıingi 30 jyldyq táýelsizdik keze­ńimizdiń de ádil tóreshisi bola alatyn minezine kýá etip, myna bir ashy jyr joldarymen támamdalyqshy:

Ot tústi meniń ashy ózegime

Quıturqy ne aıtamyn kezeńime?!

Barady kún eńkeıip kúreńitip,

Ýaqyt azabyna tózem, mine.

Qaıtse de dáýirimmen birge demim.

Úı emes, qapastaǵy túrmedemin

Adamnyń teri sińgen tórt qabyrǵa,

Qumyǵyp estiledi irgedegi ún.

Bostandyq belesi men elesin ajyrata almaǵan, lebizi durys, nıeti teris jańa kósemderdiń aldaýyna túsip qal­ǵan halqymyzdyń mundaı dáýirdi de bastan keshýi qajet bolǵan shyǵar. Ma­habbatty ǵadaýat jeńgen tusta túr­mege qamalarsyń. Biraq bizge keregi – jańarý, ádiletti Qazaq­stan ornatý. Aıan aqynnyń osyndaı jyrlarynan oı alyp, oıanyp, aınaladaǵy saı­tandyqty, sanadaǵy bodandyqty qırat­paı, ult ta, ulysymyz da alǵa basa almaıdy.

Keńes ókimetinde Bas hatshylyq tizginin Leonıd Ilıch Brejnev ustap, jylymyq ornap, qazaq halqynyń tur­mysy túzelip, el retinde eńsesi kóterile bastaǵan kez. Qolyna qalam ustaǵan jastyń deni astana Almatyǵa aǵylatyn. 1970 jyly kúzde Almatyǵa kelgen men «Qazaqstan muǵalimi» gazetinde jumys istep júrdim. Ádebı-kórkem syn salasynda jıi kórine bastadym. Sonyń da sebebi bar, ja­ńylyspasam, 1975 jyly «Lenınshil jas» gazetine qyzmetke shaqyryldym. Mundaǵy ádebıet pen óner bóliminiń meńgerýshisi – aqyn Aıan Nysanalın. Al gazettiń jetekshisi – zańǵar jýrnalıst, zerger prozashy Seıdahmet Berdiqulov edi. Úlkendi-kishili eki bastyǵym da aǵalyq, ustazdyq kómegin aıaǵan emes. Ásirese Aıan aǵamnan ursý túgil eskertý estigenim de joqtyń qasy. Degenimdi istedim, qalaǵanymdy (ózimdikin ǵana emes, ózgelerdiń de) jarııaladym. О́stim. Azýly, ataqty synshy bolyp qalyptastym desem de artyq aıtpaspyn.

Bul ýaqyttaǵy bir shyndyqty da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jýrnalısten jazýshynyń mártebesi joǵary da qur­metti bolǵandyqtan da shyǵar, atal­ǵan bólimge jumysqa turý tym qıyn ekendigin buǵan deıin de biletinmin. О́ıtkeni qolyna qalam ustaǵan jastar­dyń kóbisi gazet-jýrnaldarda qyzmet atqarǵanmen, túbinde jazýshy bolýdy kózdeıtin. Al jastar gazetiniń ádebıet pen óner bóliminde jumys isteý – aldyńnan keń jol ashyp qana qoımaı, aqyn jazýshylar qataryna qosylýǵa tikeleı baspaldaq bolatyn. Tipti el kóleminde betiń bar, bedeliń bıik. «Lenınshil jas» betinde bir top óleńiń, bir ádebı syn maqalań jaryq kórse – baǵyń janǵany, tusaýyń kesilgeni; muny bylaı jıyp qoıyp, birdeńeń (bir-eki jyryń, birer maqalashań) jarııalansa, erteńine seni kúlli el tanyp, aqyn nemese jýrnalıst bolyp shyǵa keletinsiń.

Mine, osyndaı basty, respýblıka ádebıeti men ónerinde ózgeshe óz orny bar bóliminde jumys istep, qalam­ger bolyp qalyptasýym – aqyn Aıan­nyń aǵa­lyǵynyń, sara Seıdahmet Ber­di­qulovtyń jaǵalyǵynyń arqasy. Eki-úsh tolqyn qazaq ádebıetiniń beldi qalam­gerleri áıgili Sherhan Murtazanyń shek­peninen shyqsa, men belgili Seıdah­met Berdiqulovtyń beshpentinen shyq­qanmyn.

Bul jerde men endi Aıan Nysanalynyń jeke óz basyma jasaǵan jaqsylyǵyn tarqatýdy toqtatyp, júzdegen, tipti myń­­daǵan qalamgerge jasaǵan jár­demin, ıgi qamqorlyǵyn, áserin tilge tıek etýge kóshsek, «Lenınshil jas» mek­tebinen ótpegen shyn aqyn, týǵan sóz ónerimizge jaqyn adam-azamattar bol­maǵan shyǵar. Sondyqtan da sol kezde halqymyzdyń nadan emes, jappaı adam, Abaıdy oqıtyn, Áýezov, Ahtanov, Juban Moldaǵalıev, Qaltaı Muhamedjanov, Aıan Nysanalınderdi kóńilderine toqıtyn halyq bolyp ǵumyr keshýlerine qatty kómekteskeni aqıqat. Mine, bul – negizgi nátıje.

Mundaı rýhanı jemis, ádebı máde­nıetke – qanaǵattanýymyz durys-aq shyǵar. Desek te bir-eki mańyzdy mysaldy ortaǵa tartsam, «Lenınshil jastyń» ádebıet pen óner bóliminiń alashtyń As­pantaý aqyny Muqaǵalı Maqataevqa tıgizgen jaqsylyǵyn keltirý jetkilikti dep bilemin. Onyń ómirden óteriniń az-aq aldynda Aıanǵa arnaıy hat jazyp, joldaǵan uly dastany – tek qazaq áde­bıetiniń emes, álem ádebıetiniń bir jaýhary – «Mosart. Jan azasy» das­tanynyń der kezinde jarııalanýy. Osynyń aıǵaǵy. Buǵan Berdiqulov Seı­dahmettiń batyrlyǵy bolmasa, Aıan Ny­sanalynyń aqyndyǵy bolmasa, keńes óki­meti kezinde eshbir jaryq kórmeıtin ór de tór týyndysy – «Raıymbek! Raıym­bek!» dastanynyń gazetke basylýyn qosalyq.

Jáne bir erekshe jaıt eske túsip, muny aıtpaı ótý de shyndyqqa obal bolar. Bul kezde – Aıan aǵam Qazaqstan Tutynýshylar qoǵamynyń Kitap saýdasy basqarmasynyń bastyǵy. Bir kúni Ǵabeńniń – áıgili Ǵabıt Músirepovtiń umytpasam, 1982 jyly «Sosıalıstik Qazaqstanda» «Kitap ótpeıdi emes, jetpeıdi» degen maqalasy jarııalandy. Ol ýaqytta ýáli sóz jerde qalmaıtyn. Arnaıy komıssııa qurylyp, jer-jerge jýrnalıster issaparǵa ji­beriledi. Osyndaı mártebeli topqa men de ilinip, ishimizde Aıan Nysanalynyń ózi de bar – Qyzylorda oblysyna attandyq. Poıyzben. Tvorchestvolyq tobymyzdy shekaradan – Jańaqorǵan stansasynan kútip aldy. Oblys ortalyǵyna jetken soń, qalǵan aýdandardy aralaýǵa, ahýal­dy saralaýǵa bólindik. Sol kezdegi «Ara» jýrnalynyń tilshisi Shyń­ǵys Qonysbaev ekeýmizge Qazaly, Aral aýdan­daryna barý buıyrdy. Kóp kem­shilik ashyldy. Kóp kitap qoımalarda tyǵylyp jatyr eken. Qazalyny kórip bitirgen soń Aral qalasyna sapar shektik. Tún ortasynda saǵat 2-lerde jetsek te tıisti jigitter kútip aldy. Bizder úshin jabylmaǵan «Aral» res­toranynan as-sý ishtik. Alaıda aıtaıy­n degenim – bul emes, meıramhananyń dál irgesindegi alyp qazanshuńqyrdy toltyrǵan, qatty syrqattansa da, áli tiri Aral teńizi tolqyndary aryldap-gúrildep jaǵalaýdy soǵyp jatty.

Qazaqtyń Aral teńizi. Uly kóli. Meni qatty tolqytqan ishki súıinishim – kózim tirisinde aman-esen asyl teńizdi kórip qalýym edi. Umytylmas mundaı tarıhı sátke de kýá etken Aıan aǵam ekeni ózinen-ózi túsinikti shyǵar.

Táýelsizdikke qazaq halqyn jet­kiz­gen, qazaqty táýelsizdikti alýǵa da­ıyn­daǵan, ıaǵnı táýelsizdikti áper­gen qazaq qalamgerlerimen óner qaıratkerleri desek artyq aıtý bola qoımas, sirá. Biraq táýelsizdikti áperý, oǵan jetý bar da je­ńisine, jemisine kenelý jáne bar. Bul turǵydan kelsek, táýelsizdikti or­natyp, qulatpaı saqtap qalǵan – jel­toq­sanshy jas­­tar, solardyń izba­sar­lary, «Azattyqtar», О́zbekáli Jáni­bekov, Zamanbek Nurqadilov, Ábish Kekil­baev, Altynbek Sársenbaev sııaqty jankeshtiler, kúresker qaıratker bolsa, jemis baılyǵyn ıemdengender jek­suryndar, jemqorlar, ury-qa­rylar bolyp shyqty. Túıip aıtqanda, táýelsizdik jyldarynda tapqanymyz kóp bolǵanmen, joǵaltqanymyz da az emes. Ásirese janǵa batary – alash jandy, qazaq qandy azamattarymyz azaıyp, qulqynǵa qul, ulttyq rýhtan tul, mádenıetten jurdaı tobyr – qul-qutandar tym kóbeıip ketti. Búgingi tańdaǵy basy ashyq mundaı shyndyqty aıǵaqtaý úshin taqyrybymyzǵa oraı bir-aq mysaldy alǵa tartsam da jetkilikti sııaqty.

1970-1980 jyldary aqyn, kósem­sózshi, aýdarmashy, orys tilinde de saýatty jaza alatyn synshy Aıan Nysanalyny myńdar, mıllıondar bilse, qazir 40 myń kisi bile me? Bálkim bilmeıdi. Biraq buǵan búgin de tuǵyrdan taımaǵan, sóz ónerine úles qosýyn áli de qoımaǵan adam – Azamat, ardaqty aǵa, jurtyna jaǵa Aıan Nysanaly kináli emes, aqyldan aqsha ozǵan myna zaman kináli.

Aqyn Aıandy, qalam jáne qoǵam qaı­ratkeri Nysanalyny bilmeý – durys emes. Ony kesheli-qazirgi baǵasy joıylmaǵan eńbegine, qazirgi aqyndyq bergenine, aldaǵy ýaqytta da bererine laıyq baǵalap, ardaqtaǵanymyz jón. Jón ǵana emes, mindet.

Meniń myna jazǵan maqalamdy – eli eskerer, memleketimiz bolashaǵyn qamdar erler atqarar qyzmet-is, shara­larǵa qosylǵan bir úles dep bilemin. О́leńdi súıer, ónerdi qadirler ózgeler jalǵastyrsa ıigi.

Alashtyń bir ardaǵy – aqyn Aıan.

Aıtqany buǵan deıin emes jaı án.

Basqada halqyna onyń bergeni kóp,

Men sonyń shet-jaǵasyn ettim baıan.

Baqyt SARYBALAULY