Syryn búkken Sarysý jerine saıahat
Qazirge pıramıda dep aıtýǵa kele me, kelmeı me, Qazaqstanda pıramıda bar eken. Sol sııaqty elimizde Túrkııadaǵy Pamýkkalege uqsaıtyn Shyǵanaq-Qamqaly tuzdy kóli, Maıdaken, Sorbulaq tuz kenderi bar ekenin bilmeımiz. Osy ýaqytqa deıin bizder Sharyn sııaqty shatqal álemniń eki memleketinde ǵana bar dep keldik. Sharyn sekildi bolmasa da kórkemdigi odan bir mysqal da kem emes Kómeı, Saıranbaı deıtin shatqaldardy da eki qazaqtyń biri bile bermeıdi. Basqasyn aıtpaǵanda, shalǵaıda jatqan ólkedegi án-jyrǵa arqaý bolǵan «Jaılaýkól keshteri» áninde sýrettelgen tabıǵat kórinisteri nege turady?! Qazaqtyń ushy-qıyry joq keń dalasy degen osy.
Biz de qazaqqa táńir tartý etken tabıǵattyń osynshama tamashasyn bilmeı óter me edik, ǵaıyptan Jambyl oblysyndaǵy Sarysý aýdanyna, onyń ishinde Jańatas qalasyna jolymyz túspegende. Shyndyǵyn aıtqanda, ár sapardyń sátin túsiretin ózindik sebebi bolady. Osydan jarty jyl buryn qolymyzǵa «Sarysý – saıaly mekenim» deıtin albom-kitap túsken-di. О́zi salmaqty, sýretteri ǵajaıyp kitaptan tosyn bir fotolardy kórip, belgili fototilshi, kitap avtory Samat Qusaıynovqa biraz saýaldar qoıǵanbyz. Aqparat aıdynyndaǵy áriptesimizge de keregi osy eken, týǵan ólkesi týraly tógilip bir áńgime aıtsyn. Atamekeniniń ǵajaıybyn baıandaǵanda Mysyr shaharyna baryp kelgendeı bolǵanbyz.
– Qazaqstanda da osyndaı jerler bar ma deısiń. Sen túgili, bizdiń jaqtyń adamdarynyń bári Sarysý jaqta mundaı keremet jerler, tabıǵattyń tylsym qubylystary men jaqpar-jaqpar taýlary bar ekenin bile bermeıdi, – dedi áriptesimiz. Sóziniń jany bar. Qııanda jatqan Sarysý aýdanynyń alys ekeni ras.
«Aýyl – ár qazaqtyń altyn besigi» ǵoı. Sarysý aýdanyna bastaǵan saparǵa túrtki bolǵan Samat Qusaıynov túsirgen eki sýret pen osy aýdanǵa eki jyl buryn ákim bolyp saılanǵan Qanatbek Mádibek jaıly áńgimeler bolatyn. Elimizdegi eń jas aýdan ákimi týraly sóz qozǵamas buryn, bizdi eleń etkizgen fotolardy aıtyp alaıyq.
Birinshi sýret – joǵaryda aıtyp ketken kitaptaǵy Qarataý silemderinen 300 metr bıiktikte ornalasqan tabıǵı pıramıda. Ýaqyt mújigen bul pıramıdany adam turǵyzdy ma, álde Tabıǵat-Ananyń sheber qolynan shyqty ma, bir Allaǵa aıan. Bir aqıqaty, bul jerde qupııasy ashylmaǵan jumbaq tastar da, úńgirler de kóp. Pıramıdanyń dál irgesinde Qaraýyltóbe bar. Jońǵar, qalmaq shapqynshylyqtary kezinde osy úńgirde elimizdi qorǵaǵan babalarymyz damyldap, qaraýyldap jatqan dese-di. Jaý kele jatqanda osy tóbeden tútin shyǵaryp, belgi bergen kórinedi.
Ekinshi sýret – Túrkııadaǵy Pamýkkale sııaqty Shyǵanaq-Qamqaly tuzdy kóli, Maıdaken, Sorbulaq tuz kenderi bolatyn. Ári em, ári astyń dámin keltiretin tuzdyń da qadir-qasıetin aıta berseń taýsylmas. Degenmen, osyndaı en baılyqty elimiz ıgerip jatyr ma, álde ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip jatyr ma dep oılanasyń.
Sol sııaqty Ashydan shyqqan tushy sý, «Sıqyrly úńgir», «Túbi joq úńgir», tastardaǵy jumbaq tańbalar Sarysý óńirine tarta berdi. Osylaısha, bizdi qyzyqtyrǵan sýretter bir kezdegi qańyrap qalǵan Jańatas qalasyndaǵy sony tirlikterge, jańarǵan eldiń ilkimdi tirlikterine de kýá etedi dep kim oılaǵan?!
Jańatas jap-jańa joldardan bastaldy
Almatydan shyǵyp, Tarazdy artqa tastap, Talas aýdanynyń oıdym-oıdym joldarymen shoqalaqtap, Sarysý aýdanyna ilikkenimizde, órkenıetti elderdegideı aldymyzdan samaladaı jarqyraǵan jol shyqty. Jol bolǵanda da qandaı jol, zamanaýı, tep-tegis asfalt jol.
Júrisimiz ońdalǵannan shyǵar, aınalamyzǵa bajaılap qaraı bastadyq. Bul joldyń óne boıynda Rerıh salǵan sýretterdeı, tabıǵat sulýlyǵy saltanat quryp qoıa berdi.
Uzynshabaqty ózeniniń tusyna birinshi ret aıaldap, taýdan aqqan tup-tunyq sýdan qos alaqanmen simirip, jansaraıymyz keńip, bir jadyrap qalǵan edik. Dál osyndaı móldir, dámi ózgeshe sýdy О́gem taýlarynan qulap aqqan ózenderden ǵana bala kezimizde ishkenbiz.
Uzaq joldy qysqartatyn jaqsy áńgime emes pe, kórgen-bilgenimizdi aıtyp qaýqyldasyp kelemiz. Jol boıyndaǵy eldi-mekender joqtyń qasyndaı eken. Aqtoǵaı degen aýylǵa jetkenimizde, jol boıynda qol kóterip turǵan qyzdy kózimiz shaldy.
– Bizge deıin de myna joldyń boıynda kóliktiń kóleńkesi bolǵan joq, bizden keıin qashan mashına bolady, ala ketemiz be? – deımin áriptesterimizge burylyp.
– Patsha kóńiliń bilsin, Jańatasqa bara jatqan adam shyǵar. Saýabyn alǵyń kelse toqtap kór, – dedi Samat ta.
Qysqasy, qyz degenimiz, kelinshek deýge kelmeıtin, apa deýge de bolmaıtyn orta jastaǵy adam bolyp shyqty.
– Áı, mynaý meniń bir aǵaıynnyń úıindegi jeńgem. Tanı ma, tanymaı ma?! Sarysý týraly shyn bilgiń kelse osy kisiden surap kór. Bilgenin búkpesiz aıta salatyn, aqjúrek adam, – dedi jolbastaýshymyz.
Jolaýshy apaı sýsyndardan bosaǵan bótelkelerge quıylǵan aıran-sútterimen jaıǵasyp alǵan soń, aınalasyna bajaılap qaraı bastady. Birden shúıirkelese bastap, sóz oraıy kelgende:
– Al jeńeshe, aýyldaryńyzǵa kirip kelemiz. Eldiń jaǵdaıy qalaı? Ákimderińiz qandaı? – dep jaqaýrata saýal tastadyq.
– Oı, qańyrap qalǵan Jańatas edi. Qaıtadan kórkeıip jatyr. Jol júrmeıtin jerlerge jol saldy, sý barmaıtyn jerge sý apardy. Osy eldiń balasy, áıteýir, elge jany ashıdy, soǵan rızamyz, – dedi rııasyz.
Osydan keıin biz de Almatydan shyqqan jýrnalıster ekenimizdi aıtyp, tanysyp shyqtyq. Muǵalimder men dárigerlerdiń merzimdi basylymdardy alatynynyń artyqshylyǵy osyndaıda bilinedi eken.
– Bizdiń elge kele jatqan respýblıkalyq gazettiń jýrnalısterin birinshi ret kórip turmyn. Qudaı, saparlaryńdy ońdasyn! – dep shúıirkelese bastady.
Osylaısha, áp-sátte Jańatas qalasyna iliktik. Jeńgeı de ortalyq kósheniń birinde qalyp bara jatyp, jolkire usynǵany.
– O, ne degenińiz, bul netkenińiz, bir jeńeshemizdi jetkizip tastamasaq, – dep at-tonymyzdy ala qashqan edik, ol kisi kúlimsiregen alǵysty keıippen bir bótelke aırandy búgin uıytqanyn aıtyp, qolymyzǵa ustatty da kete bardy.
Elimizdegi eń jas aýdan ákimi
Mine, Úkimettiń qaýlysymen monoqalalar baǵdarlamasyna engen Jańatas qalasynyń ortasynda turmyz. Osydan 20 jyl buryn, sodan keıin on shaqty jyl buryn bul osy qalaǵa joly túsken áriptesimiz:
– Jańatasqa jan bitipti-aý. Qırap, qańyrap jatqan bolatyn. Toqsanynshy jyldary turǵyndary jan-jaqqa údere kóship, toǵyz qabatty záýlim úılerdiń barlyǵy ıesiz qalǵan-dy. Úılerdiń esik-terezeleri tonalyp, armatýralarynyń bári julynyp, julym-julymy shyqqan shaǵyn aýdandar záreńdi ushyratyn, – deıdi.
Endi, mine, joldary jóndelgen, kóshelerdiń aınalasy abattanyp, gúl egilgen, shap-shaǵyn qaladaǵy aýdandyq ákimdiktiń ǵımaratyna da jetip keldik.
Bizge unaǵany – ǵımarattyń aldynda kishigirim park paıda bolyp, bıiktigi 25 metr bolatyn kók Tý jelbirep tur.
Buryn Túrkııa eline jıi jolymyz túsip júrip, attap bassań aldyńnan meshit pen jelbiregen baıraqtary shyǵatynyn kórip, elshildikterine tánti bolyp júretinbiz. Bul tý da Elordadaǵy eń bıik týmen para-par, eńseli eken.
Jurt maqtaǵan ákimniń de júzin kórdik. Qyryqqa da jetpegen qazaqtyń oıly jigiti. Osy ólkede dúnıege kelgen, óńirdiń búkil ómiri kóz aldynda ótip, qyzmet baspaldaqtarymen er jetken azamat eldiń aldyndaǵy paryzy men qaryzyn tereń túsinedi.
Sonymen, Sarysý aýdanynyń ákimi Qanatbek Qaıshybekuly Mádibek aýdannyń búgingi tynys-tirshiligi jaıly az-kem aqpar berip:
– Eń durysy, aldymen aýdandy aralap shyǵyńyzdar. Keshegi qırap jatqan shaǵyn aýdandardy, qalpyna keltirip jatqan nysandardy óz kózderińizben kórip, elmen suhbattasarsyzdar. Sosyn Saýdakentke, burynǵy Baıqadamdy barlap qaıtsyn dep, ol jaqqa da bir sapar uıymdastyrdyq. Mektepterdi, balabaqshalardy kórińizder. Kókeılerińizde qandaı da bir suraqtar týyp jatsa, jaýap berýge ázirmin, – dedi.
Árıne, aýdandyq ákimdik bizge bul aýdannyń 2013-2014 jyldardaǵy áleýmettik ekonomıkalyq damýy qorytyndylaryna qatysty tolyp jatqan málimetter, Sarysýdyń keshegisi men búgingisi jáne erteńi jaıly aqparlar berdi. Alaıda, qaǵazdaǵy qujattar bólek te, osy bitken tirliktiń bárin óz kózimizben kórgenge, ony halyqtyń kóńil-kúıinen, turmysynan sezingenge ne jetsin dep, osy kúni-aq Sarysý aýdanyna saıahatymyzdy jalǵastyryp kettik.
– Tabıǵat sońǵy kezde neshe túrli tosyn minez kórsetetin boldy ǵoı. Osydan eki jyl buryn Qanatbek Qaıshybekuly aýdanǵa ákim bolyp kelgen kezde Jańatasta sumdyq daýyl turyp, kóptegen úılerdiń shatyryn jel ushyryp, qala ınfraqurylymynyń 70 paıyzyn qıratyp ketti. Bul apat týraly barlyq jerde jazyldy, kórsetildi. Umytpaǵan da shyǵarsyzdar. Áıteýir, adam shyǵyny bolǵan joq. Sol kezde jańadan qyzmetke kelgen ákim bir tún de uıyqtamaı, shatyry ushqan árbir úıler tóbesinde ózi júrdi. Tynym tappaı, taǵy da osyndaı kúshti jel tursa, shatyrdy ushyryp áketpeı, tótep berýi úshin jóndelgen nysandardyń sapasyn tikeleı ózi qadaǵalady. Úılerdiń tóbesinde ákimniń ózi aptalap túspeı júrgen soń, turǵyndar da kóńilderi jaılanyp, jańadan kelgen jas ákimdi birden jaqsy kórip ketti, – deıdi «Sarysý» aýdandyq gazetiniń bas redaktory Jamalbek О́zbekov.
Aıtqandaı, osy arada birden aıta ketý kerek, aýdandyq gazet bıyldan bastap túrli-tústi bolyp shyǵa bastaǵan. Jáne bul gazet óziniń jazylý baǵasyn qymbattatpaý úshin «Qazposhta» qyzmetinen bas tartyp, qala turǵyndarynan 8 poshtashy daıyndap, ár nómirdi basylym shyqqan kúni ıesine jetkizip beretindeı, jumystaryn ońtaıly uıymdastyrǵan eken. Oblystyq gazettiń ózi «Sarysý» gazetinen keıin túrli-tústi bolyp shyǵa bastaǵan.
Maraltaıdyń mektebi
Aıtqandaı, biz Saýdakenttegi saparymyzda aqyn Maraltaı Raıymbekuly oqyǵan Shoqaı datqa atyndaǵy mektepke soqqanbyz. Osy arada Sarysý jeri tanymal jerlesteri Asanáli Áshimov, Baltabaı Adambaev, Ilııa Jaqanov, Tynyshbaı Rahymov, Aldabergen Myrzabekov, Beıbit Qoıshybaev, Quralbek Qulajanov, Berik Shahanov, opera ánshisi Amangeldi Sembın, dástúrli ánshiler Sáýle Janpeıisova, Ardaq Isataeva, sýretshi Zeınep Túsipova, sazger Tóleý Úshqońyrov, jazýshylar Dýlat Shalqarbaev pen Pernebaı Dúısenbınniń esimderin ardaq tutatynyn atap ótken lázim.
Al Saýdakenttegi sonaý 1934 jyly irgetasy qalanǵan kıeli mektepten talaı talanttar túlep ushqan. Qazir ol aýdanda jańa tıpte salynǵan jalǵyz mektep. Osy mektepte 31 jyl boıy dırektor bolyp kele jatqan Bóltirik Shámshiulymen birge bilim shańyraǵyn aralap, zamanǵa saı bilim berip jatqan mekemedegi mereıi ústem tirlikterdi óz kózimizben kórip, qýanyp qaıttyq.
Sol sııaqty Sarysý orta mektebi men balabaqshadaǵy atqarylǵan aýqymdy jetistikterdi de tizbektep jaza berýge bolar edi. Eń bastysy, shalǵaıdaǵy mektepterde megapolısterden bir mysqal da kem emes bilim berý isteri uıymdastyrylyp jatqanyna shattandyq.
Bir eleńdeterligi – mekteptiń óziniń murajaıy bar eken. Kip-kishkentaı mýzeıde Sarysý ólkesiniń shejiresi shoǵyrlanǵan. Munda Keńes ókimeti kezinde sáýirde qalyń qar jaýyp, 219 qoıdy aman alyp qalyp, boranda ózi ajal qushqan 8-synyp oqýshysy Jańabaı Seıitjanov, 14 jasynda boıy eńseli bolǵany úshin basqa adamnyń ornyna Uly Otan soǵysyna jiberilip, qaıta oralmaǵan oqýshy jaıly sırek derekter bar eken.
Osy mekteptegi tábáriktiń biri – 103-ke kelip kóz jumǵan, júzden asqanda qaıta tisi shyqqan bir keıýananyń kımeshegi. Sol kisiniń jasyn bersin dep, kımeshekti kıip kórdik.
Sarysý aýdany týrızmniń qaı túrin damyta alady?
Osy bir qysqa ǵana saparda tunyp turǵan tabıǵat týrızmdi damytyp, ony tabys kózine aınaldyrýǵa suranyp turǵan Sarysýdyń da tamasha jerlerin, Shoqaı datqa, kúıshi Yqylastyń kesenesi sııaqty tarıhı oryndaryn aralaý múmkindigin jibergen joqpyz.
Bizdi alystan arbaǵan pıramıdaǵa da jettik-aý. Biraq, shynyn aıtý kerek, týra túbine bara almady. Sondyqtan da, bul pıramıda sýrettegideı kishigirim emes.
Al bizdiń ómir boıy aıta júrerlikteı Qojashaıan shatqalyn, «Jumbaqtas», «Tańbalytas», «Maıatas», «Aıýantóbe» atalatyn ǵajaıyp kórinisteri bar jerlerdi umytamyz ba?!
Taý shatqalynda, kógaldy keń jazıraly dalada neshe alýan ósimdik ósedi. Jol boıynda mashına gúrilinen dýadaq ushyp, úırek úrkip, borsyq qashqanyn kórip, ózen-kólderdiń sulýlyǵyna tańdanǵanymyzdy jasyrmaımyz. Arqar, kıik, qoıan men basqa da jabaıy ańdar bar dese-di.
Sol sııaqty aýdannyń teriskeı jaǵynda qalyń sekseýildi, qumdy ólke bar. Aýdan halqy osy óńirlerde tórt túlik malyn myńǵyrtyp ósirgen.
Sarysý jaqqa 1954 jyly «Túrkistan osylaı týǵan» degen ocherkin jazýǵa kelgen uly jazýshy Muhtar Áýezov: «Iаpyr-aı, myna Jon ólkesi, myna Qarataý silemderiniń kórinisi qandaı ásem! Eshbir jerlerge uqsamaıtyn, ózine ǵana tán sulýlyǵyna tańdandym», – degen eken.
Biz de solaı tańdandyq, tamsandyq. Sarysý jeriniń osynshama sulýlyǵyn jarnamalap, ólkelik, ekotýrızmdi jandandyrýǵa suranyp turǵan jerlerdi aınalasy eki kúnde taýysyp bite almadyq. Eger bul ólkede týrızm qaryshtaıtyn bolsa halyq ta etin satyp, baptalǵan tabıǵı shubat-qymyzymen týrısterdi sýsyndatyp, qyzmetin kórsetip, jemis-jıdegin saýdalap, turmystary jarqyraı túskendeı eken.
Árıne, munyń bári ýaqyttyń enshisinde. Sol sııaqty bir kezde halqy 65 myń bolǵan Sarysý aýdanynda toqsanynshy jyldary turǵyndar sany resmı statıstıka boıynsha 16-17 myńǵa deıin quldyraǵan, shyn máninde, 12 myńǵa deıin tómendegen kórinedi. Qazir aýdan halqy 42 myńǵa jetipti.
Amandyq bolsa, aldaǵy on jylda aýdan halqy 50 myńǵa deıin, qala halqy 27 myńǵa ósedi degen boljam bar. О́ıtkeni, Qarataý taý-ken óńdeý kesheninde jańa óndiristik jobalardyń qolǵa alynýy, bir jaǵynan Sarysý jerine Reseıdiń iri «Evrohım» kompanııasy kelýi, sol sııaqty jańa óndiris oryndary ashylýy aýdan damýyna yqpal eteri sózsiz.
Ne desek te, bul ólkede ómir qaıta jańǵyrýda. Eldiń tizgini jastardyń qolynda. Sarysý aýdanyndaǵy memlekettik qyzmetkerlerdiń orta jasy 41 jas shamasynda. Bári de osy ólkede dúnıege kelip, týǵan jerdiń topyraǵyn keship, óńirdiń keleshegi kemel bolsa, órkenıettiń kóshinen qalmasa eken degen óndirdeı jastar eken.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy,
Sarysý aýdany.
Sýretterdi túsirgen
Samat QUSAIYNOV.
Biz de qazaqqa táńir tartý etken tabıǵattyń osynshama tamashasyn bilmeı óter me edik, ǵaıyptan Jambyl oblysyndaǵy Sarysý aýdanyna, onyń ishinde Jańatas qalasyna jolymyz túspegende. Shyndyǵyn aıtqanda, ár sapardyń sátin túsiretin ózindik sebebi bolady. Osydan jarty jyl buryn qolymyzǵa «Sarysý – saıaly mekenim» deıtin albom-kitap túsken-di. О́zi salmaqty, sýretteri ǵajaıyp kitaptan tosyn bir fotolardy kórip, belgili fototilshi, kitap avtory Samat Qusaıynovqa biraz saýaldar qoıǵanbyz. Aqparat aıdynyndaǵy áriptesimizge de keregi osy eken, týǵan ólkesi týraly tógilip bir áńgime aıtsyn. Atamekeniniń ǵajaıybyn baıandaǵanda Mysyr shaharyna baryp kelgendeı bolǵanbyz.
– Qazaqstanda da osyndaı jerler bar ma deısiń. Sen túgili, bizdiń jaqtyń adamdarynyń bári Sarysý jaqta mundaı keremet jerler, tabıǵattyń tylsym qubylystary men jaqpar-jaqpar taýlary bar ekenin bile bermeıdi, – dedi áriptesimiz. Sóziniń jany bar. Qııanda jatqan Sarysý aýdanynyń alys ekeni ras.
«Aýyl – ár qazaqtyń altyn besigi» ǵoı. Sarysý aýdanyna bastaǵan saparǵa túrtki bolǵan Samat Qusaıynov túsirgen eki sýret pen osy aýdanǵa eki jyl buryn ákim bolyp saılanǵan Qanatbek Mádibek jaıly áńgimeler bolatyn. Elimizdegi eń jas aýdan ákimi týraly sóz qozǵamas buryn, bizdi eleń etkizgen fotolardy aıtyp alaıyq.
Birinshi sýret – joǵaryda aıtyp ketken kitaptaǵy Qarataý silemderinen 300 metr bıiktikte ornalasqan tabıǵı pıramıda. Ýaqyt mújigen bul pıramıdany adam turǵyzdy ma, álde Tabıǵat-Ananyń sheber qolynan shyqty ma, bir Allaǵa aıan. Bir aqıqaty, bul jerde qupııasy ashylmaǵan jumbaq tastar da, úńgirler de kóp. Pıramıdanyń dál irgesinde Qaraýyltóbe bar. Jońǵar, qalmaq shapqynshylyqtary kezinde osy úńgirde elimizdi qorǵaǵan babalarymyz damyldap, qaraýyldap jatqan dese-di. Jaý kele jatqanda osy tóbeden tútin shyǵaryp, belgi bergen kórinedi.
Ekinshi sýret – Túrkııadaǵy Pamýkkale sııaqty Shyǵanaq-Qamqaly tuzdy kóli, Maıdaken, Sorbulaq tuz kenderi bolatyn. Ári em, ári astyń dámin keltiretin tuzdyń da qadir-qasıetin aıta berseń taýsylmas. Degenmen, osyndaı en baılyqty elimiz ıgerip jatyr ma, álde ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip jatyr ma dep oılanasyń.
Sol sııaqty Ashydan shyqqan tushy sý, «Sıqyrly úńgir», «Túbi joq úńgir», tastardaǵy jumbaq tańbalar Sarysý óńirine tarta berdi. Osylaısha, bizdi qyzyqtyrǵan sýretter bir kezdegi qańyrap qalǵan Jańatas qalasyndaǵy sony tirlikterge, jańarǵan eldiń ilkimdi tirlikterine de kýá etedi dep kim oılaǵan?!
Jańatas jap-jańa joldardan bastaldy
Almatydan shyǵyp, Tarazdy artqa tastap, Talas aýdanynyń oıdym-oıdym joldarymen shoqalaqtap, Sarysý aýdanyna ilikkenimizde, órkenıetti elderdegideı aldymyzdan samaladaı jarqyraǵan jol shyqty. Jol bolǵanda da qandaı jol, zamanaýı, tep-tegis asfalt jol.
Júrisimiz ońdalǵannan shyǵar, aınalamyzǵa bajaılap qaraı bastadyq. Bul joldyń óne boıynda Rerıh salǵan sýretterdeı, tabıǵat sulýlyǵy saltanat quryp qoıa berdi.
Uzynshabaqty ózeniniń tusyna birinshi ret aıaldap, taýdan aqqan tup-tunyq sýdan qos alaqanmen simirip, jansaraıymyz keńip, bir jadyrap qalǵan edik. Dál osyndaı móldir, dámi ózgeshe sýdy О́gem taýlarynan qulap aqqan ózenderden ǵana bala kezimizde ishkenbiz.
Uzaq joldy qysqartatyn jaqsy áńgime emes pe, kórgen-bilgenimizdi aıtyp qaýqyldasyp kelemiz. Jol boıyndaǵy eldi-mekender joqtyń qasyndaı eken. Aqtoǵaı degen aýylǵa jetkenimizde, jol boıynda qol kóterip turǵan qyzdy kózimiz shaldy.
– Bizge deıin de myna joldyń boıynda kóliktiń kóleńkesi bolǵan joq, bizden keıin qashan mashına bolady, ala ketemiz be? – deımin áriptesterimizge burylyp.
– Patsha kóńiliń bilsin, Jańatasqa bara jatqan adam shyǵar. Saýabyn alǵyń kelse toqtap kór, – dedi Samat ta.
Qysqasy, qyz degenimiz, kelinshek deýge kelmeıtin, apa deýge de bolmaıtyn orta jastaǵy adam bolyp shyqty.
– Áı, mynaý meniń bir aǵaıynnyń úıindegi jeńgem. Tanı ma, tanymaı ma?! Sarysý týraly shyn bilgiń kelse osy kisiden surap kór. Bilgenin búkpesiz aıta salatyn, aqjúrek adam, – dedi jolbastaýshymyz.
Jolaýshy apaı sýsyndardan bosaǵan bótelkelerge quıylǵan aıran-sútterimen jaıǵasyp alǵan soń, aınalasyna bajaılap qaraı bastady. Birden shúıirkelese bastap, sóz oraıy kelgende:
– Al jeńeshe, aýyldaryńyzǵa kirip kelemiz. Eldiń jaǵdaıy qalaı? Ákimderińiz qandaı? – dep jaqaýrata saýal tastadyq.
– Oı, qańyrap qalǵan Jańatas edi. Qaıtadan kórkeıip jatyr. Jol júrmeıtin jerlerge jol saldy, sý barmaıtyn jerge sý apardy. Osy eldiń balasy, áıteýir, elge jany ashıdy, soǵan rızamyz, – dedi rııasyz.
Osydan keıin biz de Almatydan shyqqan jýrnalıster ekenimizdi aıtyp, tanysyp shyqtyq. Muǵalimder men dárigerlerdiń merzimdi basylymdardy alatynynyń artyqshylyǵy osyndaıda bilinedi eken.
– Bizdiń elge kele jatqan respýblıkalyq gazettiń jýrnalısterin birinshi ret kórip turmyn. Qudaı, saparlaryńdy ońdasyn! – dep shúıirkelese bastady.
Osylaısha, áp-sátte Jańatas qalasyna iliktik. Jeńgeı de ortalyq kósheniń birinde qalyp bara jatyp, jolkire usynǵany.
– O, ne degenińiz, bul netkenińiz, bir jeńeshemizdi jetkizip tastamasaq, – dep at-tonymyzdy ala qashqan edik, ol kisi kúlimsiregen alǵysty keıippen bir bótelke aırandy búgin uıytqanyn aıtyp, qolymyzǵa ustatty da kete bardy.
Elimizdegi eń jas aýdan ákimi
Mine, Úkimettiń qaýlysymen monoqalalar baǵdarlamasyna engen Jańatas qalasynyń ortasynda turmyz. Osydan 20 jyl buryn, sodan keıin on shaqty jyl buryn bul osy qalaǵa joly túsken áriptesimiz:
– Jańatasqa jan bitipti-aý. Qırap, qańyrap jatqan bolatyn. Toqsanynshy jyldary turǵyndary jan-jaqqa údere kóship, toǵyz qabatty záýlim úılerdiń barlyǵy ıesiz qalǵan-dy. Úılerdiń esik-terezeleri tonalyp, armatýralarynyń bári julynyp, julym-julymy shyqqan shaǵyn aýdandar záreńdi ushyratyn, – deıdi.
Endi, mine, joldary jóndelgen, kóshelerdiń aınalasy abattanyp, gúl egilgen, shap-shaǵyn qaladaǵy aýdandyq ákimdiktiń ǵımaratyna da jetip keldik.
Bizge unaǵany – ǵımarattyń aldynda kishigirim park paıda bolyp, bıiktigi 25 metr bolatyn kók Tý jelbirep tur.
Buryn Túrkııa eline jıi jolymyz túsip júrip, attap bassań aldyńnan meshit pen jelbiregen baıraqtary shyǵatynyn kórip, elshildikterine tánti bolyp júretinbiz. Bul tý da Elordadaǵy eń bıik týmen para-par, eńseli eken.
Jurt maqtaǵan ákimniń de júzin kórdik. Qyryqqa da jetpegen qazaqtyń oıly jigiti. Osy ólkede dúnıege kelgen, óńirdiń búkil ómiri kóz aldynda ótip, qyzmet baspaldaqtarymen er jetken azamat eldiń aldyndaǵy paryzy men qaryzyn tereń túsinedi.
Sonymen, Sarysý aýdanynyń ákimi Qanatbek Qaıshybekuly Mádibek aýdannyń búgingi tynys-tirshiligi jaıly az-kem aqpar berip:
– Eń durysy, aldymen aýdandy aralap shyǵyńyzdar. Keshegi qırap jatqan shaǵyn aýdandardy, qalpyna keltirip jatqan nysandardy óz kózderińizben kórip, elmen suhbattasarsyzdar. Sosyn Saýdakentke, burynǵy Baıqadamdy barlap qaıtsyn dep, ol jaqqa da bir sapar uıymdastyrdyq. Mektepterdi, balabaqshalardy kórińizder. Kókeılerińizde qandaı da bir suraqtar týyp jatsa, jaýap berýge ázirmin, – dedi.
Árıne, aýdandyq ákimdik bizge bul aýdannyń 2013-2014 jyldardaǵy áleýmettik ekonomıkalyq damýy qorytyndylaryna qatysty tolyp jatqan málimetter, Sarysýdyń keshegisi men búgingisi jáne erteńi jaıly aqparlar berdi. Alaıda, qaǵazdaǵy qujattar bólek te, osy bitken tirliktiń bárin óz kózimizben kórgenge, ony halyqtyń kóńil-kúıinen, turmysynan sezingenge ne jetsin dep, osy kúni-aq Sarysý aýdanyna saıahatymyzdy jalǵastyryp kettik.
– Tabıǵat sońǵy kezde neshe túrli tosyn minez kórsetetin boldy ǵoı. Osydan eki jyl buryn Qanatbek Qaıshybekuly aýdanǵa ákim bolyp kelgen kezde Jańatasta sumdyq daýyl turyp, kóptegen úılerdiń shatyryn jel ushyryp, qala ınfraqurylymynyń 70 paıyzyn qıratyp ketti. Bul apat týraly barlyq jerde jazyldy, kórsetildi. Umytpaǵan da shyǵarsyzdar. Áıteýir, adam shyǵyny bolǵan joq. Sol kezde jańadan qyzmetke kelgen ákim bir tún de uıyqtamaı, shatyry ushqan árbir úıler tóbesinde ózi júrdi. Tynym tappaı, taǵy da osyndaı kúshti jel tursa, shatyrdy ushyryp áketpeı, tótep berýi úshin jóndelgen nysandardyń sapasyn tikeleı ózi qadaǵalady. Úılerdiń tóbesinde ákimniń ózi aptalap túspeı júrgen soń, turǵyndar da kóńilderi jaılanyp, jańadan kelgen jas ákimdi birden jaqsy kórip ketti, – deıdi «Sarysý» aýdandyq gazetiniń bas redaktory Jamalbek О́zbekov.
Aıtqandaı, osy arada birden aıta ketý kerek, aýdandyq gazet bıyldan bastap túrli-tústi bolyp shyǵa bastaǵan. Jáne bul gazet óziniń jazylý baǵasyn qymbattatpaý úshin «Qazposhta» qyzmetinen bas tartyp, qala turǵyndarynan 8 poshtashy daıyndap, ár nómirdi basylym shyqqan kúni ıesine jetkizip beretindeı, jumystaryn ońtaıly uıymdastyrǵan eken. Oblystyq gazettiń ózi «Sarysý» gazetinen keıin túrli-tústi bolyp shyǵa bastaǵan.
Maraltaıdyń mektebi
Aıtqandaı, biz Saýdakenttegi saparymyzda aqyn Maraltaı Raıymbekuly oqyǵan Shoqaı datqa atyndaǵy mektepke soqqanbyz. Osy arada Sarysý jeri tanymal jerlesteri Asanáli Áshimov, Baltabaı Adambaev, Ilııa Jaqanov, Tynyshbaı Rahymov, Aldabergen Myrzabekov, Beıbit Qoıshybaev, Quralbek Qulajanov, Berik Shahanov, opera ánshisi Amangeldi Sembın, dástúrli ánshiler Sáýle Janpeıisova, Ardaq Isataeva, sýretshi Zeınep Túsipova, sazger Tóleý Úshqońyrov, jazýshylar Dýlat Shalqarbaev pen Pernebaı Dúısenbınniń esimderin ardaq tutatynyn atap ótken lázim.
Al Saýdakenttegi sonaý 1934 jyly irgetasy qalanǵan kıeli mektepten talaı talanttar túlep ushqan. Qazir ol aýdanda jańa tıpte salynǵan jalǵyz mektep. Osy mektepte 31 jyl boıy dırektor bolyp kele jatqan Bóltirik Shámshiulymen birge bilim shańyraǵyn aralap, zamanǵa saı bilim berip jatqan mekemedegi mereıi ústem tirlikterdi óz kózimizben kórip, qýanyp qaıttyq.
Sol sııaqty Sarysý orta mektebi men balabaqshadaǵy atqarylǵan aýqymdy jetistikterdi de tizbektep jaza berýge bolar edi. Eń bastysy, shalǵaıdaǵy mektepterde megapolısterden bir mysqal da kem emes bilim berý isteri uıymdastyrylyp jatqanyna shattandyq.
Bir eleńdeterligi – mekteptiń óziniń murajaıy bar eken. Kip-kishkentaı mýzeıde Sarysý ólkesiniń shejiresi shoǵyrlanǵan. Munda Keńes ókimeti kezinde sáýirde qalyń qar jaýyp, 219 qoıdy aman alyp qalyp, boranda ózi ajal qushqan 8-synyp oqýshysy Jańabaı Seıitjanov, 14 jasynda boıy eńseli bolǵany úshin basqa adamnyń ornyna Uly Otan soǵysyna jiberilip, qaıta oralmaǵan oqýshy jaıly sırek derekter bar eken.
Osy mekteptegi tábáriktiń biri – 103-ke kelip kóz jumǵan, júzden asqanda qaıta tisi shyqqan bir keıýananyń kımeshegi. Sol kisiniń jasyn bersin dep, kımeshekti kıip kórdik.
Sarysý aýdany týrızmniń qaı túrin damyta alady?
Osy bir qysqa ǵana saparda tunyp turǵan tabıǵat týrızmdi damytyp, ony tabys kózine aınaldyrýǵa suranyp turǵan Sarysýdyń da tamasha jerlerin, Shoqaı datqa, kúıshi Yqylastyń kesenesi sııaqty tarıhı oryndaryn aralaý múmkindigin jibergen joqpyz.
Bizdi alystan arbaǵan pıramıdaǵa da jettik-aý. Biraq, shynyn aıtý kerek, týra túbine bara almady. Sondyqtan da, bul pıramıda sýrettegideı kishigirim emes.
Al bizdiń ómir boıy aıta júrerlikteı Qojashaıan shatqalyn, «Jumbaqtas», «Tańbalytas», «Maıatas», «Aıýantóbe» atalatyn ǵajaıyp kórinisteri bar jerlerdi umytamyz ba?!
Taý shatqalynda, kógaldy keń jazıraly dalada neshe alýan ósimdik ósedi. Jol boıynda mashına gúrilinen dýadaq ushyp, úırek úrkip, borsyq qashqanyn kórip, ózen-kólderdiń sulýlyǵyna tańdanǵanymyzdy jasyrmaımyz. Arqar, kıik, qoıan men basqa da jabaıy ańdar bar dese-di.
Sol sııaqty aýdannyń teriskeı jaǵynda qalyń sekseýildi, qumdy ólke bar. Aýdan halqy osy óńirlerde tórt túlik malyn myńǵyrtyp ósirgen.
Sarysý jaqqa 1954 jyly «Túrkistan osylaı týǵan» degen ocherkin jazýǵa kelgen uly jazýshy Muhtar Áýezov: «Iаpyr-aı, myna Jon ólkesi, myna Qarataý silemderiniń kórinisi qandaı ásem! Eshbir jerlerge uqsamaıtyn, ózine ǵana tán sulýlyǵyna tańdandym», – degen eken.
Biz de solaı tańdandyq, tamsandyq. Sarysý jeriniń osynshama sulýlyǵyn jarnamalap, ólkelik, ekotýrızmdi jandandyrýǵa suranyp turǵan jerlerdi aınalasy eki kúnde taýysyp bite almadyq. Eger bul ólkede týrızm qaryshtaıtyn bolsa halyq ta etin satyp, baptalǵan tabıǵı shubat-qymyzymen týrısterdi sýsyndatyp, qyzmetin kórsetip, jemis-jıdegin saýdalap, turmystary jarqyraı túskendeı eken.
Árıne, munyń bári ýaqyttyń enshisinde. Sol sııaqty bir kezde halqy 65 myń bolǵan Sarysý aýdanynda toqsanynshy jyldary turǵyndar sany resmı statıstıka boıynsha 16-17 myńǵa deıin quldyraǵan, shyn máninde, 12 myńǵa deıin tómendegen kórinedi. Qazir aýdan halqy 42 myńǵa jetipti.
Amandyq bolsa, aldaǵy on jylda aýdan halqy 50 myńǵa deıin, qala halqy 27 myńǵa ósedi degen boljam bar. О́ıtkeni, Qarataý taý-ken óńdeý kesheninde jańa óndiristik jobalardyń qolǵa alynýy, bir jaǵynan Sarysý jerine Reseıdiń iri «Evrohım» kompanııasy kelýi, sol sııaqty jańa óndiris oryndary ashylýy aýdan damýyna yqpal eteri sózsiz.
Ne desek te, bul ólkede ómir qaıta jańǵyrýda. Eldiń tizgini jastardyń qolynda. Sarysý aýdanyndaǵy memlekettik qyzmetkerlerdiń orta jasy 41 jas shamasynda. Bári de osy ólkede dúnıege kelip, týǵan jerdiń topyraǵyn keship, óńirdiń keleshegi kemel bolsa, órkenıettiń kóshinen qalmasa eken degen óndirdeı jastar eken.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy,
Sarysý aýdany.
Sýretterdi túsirgen
Samat QUSAIYNOV.
