Erkindik qaǵıdatyna negizdelgen odaq

Sypaıylyq saqtap, sabyrly bolýǵa umtylýdamyz. Qazaqstandyqtar buryn halyqtar dostyǵyn «osylaı bolýy tıis» dep qabyldasa, qazir osy tynyshtyq pen tatýlyqtyń qadirin jete túsindi. Nege deseńiz, bárimiz Otanymyzda turaqtylyq pen beıbitshilik ornaǵanyn qalaımyz. Qazaq eli – qushaǵyn jaqynǵa da, jatqa da aıqara ashqan aqjarma aqkóńil, aqedil meımandos, jut jyldarynda aýzyndaǵy jarty nanyn janyndaǵysyna julyp bergen janashyr jurt meken etken aıryqsha alyp memleket. Asyn ǵana emes, basyndaǵy baǵymen de bólisýge daıyn turatyn, tapqanym toıǵa shashylsyn dep tarylýdy bilmeıtin jany da, qoly da jomart uly ult. Osy keń peıili men kóregendiginiń, kóneden kele jatqan ónegeliliginiń arqasynda 140-tan astam ult ókilderin saıyn dalasynyń sala-salasyna sıystyryp, bir atanyń balasyndaı erteden beıbit ómir súrip keledi.

Búginin ǵana emes, keler urpaǵynyń san myń jyldyq ǵumyryn oılap, bolashaqpen ómir súretin ultymyz ótken ǵasyrdyń aıaǵynda dúnıeni dúr silkindirgen bastama kóterdi. Ol – egemendikti saqtaı otyryp, ekonomıkalyq maqsatta bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, jahandyq daǵdarysqa qarsy kúresý. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda saýda, valıýta jáne makroekonomıkalyq saıasatty biryńǵaı júıege keltirip, taýar jáne qyzmet túrleri naryǵyn, memlekettik satyp alý, kólik pen energetıka sııaqty basqa da kóptegen salalardy biriktirýdi usynyp otyrǵan bul ıdeıa avtory – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Ǵylymı-saıası ortanyń talaı tarlany men sańlaqtary bilim alǵan bilim kúmbezinde osydan 20 jyl buryn oqylǵan alǵashqy dárisinde aıtylǵan bul ıdeıa elimizde tyńǵylyqty taldanyp, oqyrmannan óz baǵasyn alǵan. Qazirgi tańda buqaralyq aqparat quraldarynda, álemdik arenada brendke aınalǵan Elba­synyń sáýir aıynyń sońynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetinde oqy­ǵan «Eýrazııalyq odaq ıdeıasynan – eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa perspektıvalaryna» atty dári­sin mańyzdy tarıhı oqıǵa dep tanımyn. Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyn qurý – Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı arasynda 2010 jyly or­na­ǵan Keden odaǵyn iske asy­rýdyń kelesi satysy. Muny qazaqstandyqtar jaqsy túsinedi. Eýrazııa tujyrymdamasy bizdiń elimizdiń azamattarynyń bárine birdeı jaqyn jáne uǵynyqty aqıqatqa negizdelgenin de bilemiz. «Ortaq tarıh, ózara ekonomıkalyq tartylys, mádenıettiń ózara tyǵyz baılanysy jáne adamdar umtylysynyń jaqyndyǵy bizdiń halyqtarymyzǵa kóptarapty memleketaralyq baılanystardyń jańa sıpatyn qalyptastyrýǵa múmkindik beretinin» uǵynamyz. Olaı deıtin sebebimiz, Memleket basshysy Eýrazııalyq odaq tek eriktilik, teń quqylyq, ózara tıimdi jáne oǵan múshe árbir el­diń pragmatıkalyq múddelerin es­keretin qaǵıdattar negizinde ǵana múmkin ekendigin talmaı aıtyp, osy qaǵıdasynan tanbaı keledi. Elbasynyń bul jańa­shyl bastamasy qazirgi eýra­zııalyq ıntegrasııa dep atala­tyn jańa tarıhı úderistiń bas­tap­qy núktesine aınalyp úlger­geni de aqıqat. Birlestiktiń maq­sa­ty memleketterimizdiń báse­kege qabilettiligin arttyra oty­ryp, ekonomıkalyq bólik she­gi­nen shyqpaıtyn tek qana eko­no­mıkalyq ıntegrasııa ekendigin Nursultan Ábishuly osydan jıyrma jyl buryn da qadaı aıtqan bolatyn. Keshegi dárisinde de KSRO-nyń qaıta tirilmeıtinin, Eýrazııalyq odaq Táýelsizdikke qaýip tóndirmeıtinin dáleldep aıtty. Eýrazııalyq ıntegrasııa máselesin Elbasydan artyq bile­tin, odan artyq jol silteı ala­tyn tulǵa joq. Osy kezge deıin­gi jetken jetistigimiz, beıbit ómi­rimiz, yntymaǵymyz, kórshi­lermen tatýlyǵymyz da tań­daǵan jolymyzdyń durysty­ǵynyń aıǵaǵy. Elbasy elin esh­qa­shan uıatqa qaldyrǵan emes. «Eks­porttyq deńgeıde keıbir sheneý­nikter oryn alǵan qıyndyqtarǵa tózim tanyta almaı otyr. Shynyn aıtqanda, bolashaq ekonomıkalyq odaqty «shablon boıynsha» da jasap shyǵýǵa bolar edi, alaıda ol onyń negizgi mazmunyna qaıshy keler edi – men jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen júrip, asyǵys sheshim qabyldaıtyn adam emespin», degen Nursultan Ábishulynyń sózi kóp jaıdy ańǵartady. Keıbir sarapshylar men saıasatkerler Keńester odaǵynyń mıftik «qaıta tiriletinin» aıtyp, úreı salyp júrgeninen de habardar Elbasy bul jónindegi paıymdardy shyndyqtan alys ári negizsiz ekenin aıta kelip, «Birinshiden, búginde keńestik úlgimen qaıta yqpaldasý úshin ınstıtýttyq baza joq. Ekinshiden, postkeńestik keńistiktegi halyqtar ózderiniń derbes memleketterin qurdy. Úshinshiden, qazirgi menshik júıesi, áleýmettik qurylym jáne qoǵamdarymyzdyń ekonomıkalyq qalyby keńestik eskilikten ál­de­qaıda alǵa ozyp ketti. Bul tus­ta biz Reseı jáne Belarýs bas­shy­lyǵymen bir pikirdemiz», dedi. N.Á.Nazarbaev bir sózinde «Biz armandardy aqıqatqa aınal­dyrdyq» degen edi. Onyń naq­ty dáleli «Qazaqstan-2030» Stra­tegııasynyń merziminen buryn oryndalýy. Toqmeıilsý men bú­ginmen ǵana ómir súrý qaǵıdatynan ada Elbasy urpaq bolashaǵy úshin tórt onjyldyqqa deıingi keń aýqymdy jospar jasady. «Qazaqstan-2050» Strategııasy – ár qazaqtyń, qazaqstandyqtyń jol ashary. Maqsat, mindet, óter jol anyqtalǵan baǵdar jolaýshysy. Jigit jasyn artqa tastaǵan memleketimizdiń júrip ótken jolyna kóz tastaǵanda, osy qysqa ýaqyt ishinde el turmaq, álemniń tanymastaı ózgergenine kóz jetkizemiz. Dál qazirgi kezeń – memleketaralyq qarym-qaty­nasqa álimjettik saıasat engen kez. Álem kúrt qubylmaly keıip­ke endi. Kún kórý shıelenisti, báse­kelestikke tires birinshi orynǵa shyqty. Dúnıejúzilik qurylym men álemdik ekonomıka kún ótken saıyn shıelenisip, kúrdelenip barady. Qazaqstan qýatty, damyǵan memleketke aınaldy. «Endigi jerde biz bárimiz bir atanyń – qazaq halqynyń ulymyz. Endigi jerde bárimizdiń týǵan jerimiz bireý – ol jalpaq qazaq dalasy. О́z halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen kisi ózge halyqtardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy. Otbasynda ekeý kelispese, shańyraq shaıqalady, eki basshy kelispese, kompanııa kúıreıdi, al el ishinde, ult pen ulys arasynda janjal shyqsa, memleket qulaıdy. Jaýlyqtyń eń úlkeni, eń qıyny – yntymaq úshin ymyraǵa bara almaý». Elbasy aıtqan osy sózderdi Qazaq eliniń árbir turǵyny ulty men ulysyna, jasy men jynysyna qaramaı boıtumardaı taǵynyp, ómirlik qaǵıdasyna aınaldyrýy qajet. Sonda ǵana beıbit ómirmen jarqyn bolashaqqa birge jetemiz! Integrasııanyń biz úshin bas­ty qaǵıdaty memlekettiń turaq­tylyǵy men qaýipsizdigi.

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­qa kirý táýelsizdiginen aıy­rylý dep túsinetin jurt myna máseleni bilýi kerek. Qandaı zamanda, qandaı qıynshylyqta bolsyn ulttyń táýelsizdigin saqtap qalatyn kúsh – ANA TILI. Kezinde ult alyptarynyń biri Ahmet Baıtursynov til jóninde «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady», degen edi. Mem­le­kettigimizdiń dárejesi tilge táýeldi ekenin uǵynatyn ýaqyt jetti. Ana tili eldigimizdi enshi­lep, ulttyq qasıetimizdi ulyq­taıdy, tilimizdiń myqtylyǵy minezdiligimizdi anyqtaıdy. О́jet, ór, batyl halyqtyń usaqtalmaýy da osy ana tilin meńgerýine baılanysty. Sebebi, tilmen jetkiziler kórkem sóz – adam oıynyń habarshysy ǵana emes, onyń tulǵalyq, kisilik kelbetiniń kórinisi. Sulý tilimizdiń tabıǵatyn tanyp taldaǵan túrkolog ǵalym­d­ary­myzdyń pikiri búgin de mańyzdy. Halyqaralyq tilder ınstı­týtynyń málimetine súıensek, álemde bar 6 myńnan astam tildiń 600-in ǵana joıylý qaýpi tónbeıdi eken. Jyl saıyn 10 til «óli» tilge aınalýda. Eýropanyń ózinde 123 tildiń 9-yna quryp ketý qaýpi tónip tursa, 26-sy «shalajansar», 38-i «meshel» kúıde. Ońtústik Azııada 700 tildiń 40-y ǵana saqtalýy múmkin, al Soltústik-Shyǵys Azııada 47 tildiń tek 6-y orys tiliniń qyspaǵyna tótep berer halde. 20-sy ólip bara jatyr, qalǵan 21-i qurdymǵa ketýde. Al elimizdegi jaǵdaıǵa keler bolsaq, qolda bar málimet boıynsha, álemde 14 mıllıonnan astam qazaq bolsa, sonyń tek 8 mıllıon 300 myńnan astamy ǵana ana tilin biledi eken. Sonda qazaqtardyń 30 paıyzdan astamy, ıaǵnı árbir úsh qazaqtyń bireýi óz tilin bilmeıtinderdiń qataryna jatady. Al qazaqpyz dep júrgenderdiń kóbisi ana tilimizge shorqaq ekeni, aýyzeki sózdi qoıyrtpaqtap nemese orys tilin qosyp sóıleıtini, qolyna qalam ustasa, óz oıyn durystap qaǵazǵa túsire almaıtyny jáne belgili. Demek, ulttyń ult bolyp saqtalyp qalýyna ana tildiń áseri zor. Ekonomıkalyq yqpaldastyq elder arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanysty jandandyryp, nyǵaıta túspek. Biraq bul mádenı-gýmanıtarlyq yqpaldastyq úderisi belgili bir segmentiniń basymdyǵymen eýrazııalyq keńistiktiń rýhanı-mádenı erekshelikterin joıady degen sóz emes. Bul týraly Nursultan Ábishuly «Kez kelgen qatysýshy memlekettiń ulttyq qundylyqtarynyń quldyraýyna jol bermeý kerek. Sol sebepti qatysýshy elderdiń mektepteri men JOO-larynda bir-biriniń tarıhyn, ádebıeti men mádenıetin, murasyn, eń bastysy – tilin oqytý úshin jaǵdaı jasaý mańyzdy», deı otyryp, Qazaqstandaǵy zańdyq negizde mindetti túrde birinshi synyptan bastap úsh til: memlekettik – qazaq tili, orys jáne aǵylshyn tilderi qatar oqytylatynyn, kez kelgen mektepke kirseńiz, qaı ult­tyń ókili bolmasyn, oqýshylar úsh tilde sóıleıtinin tilge tıek etti. Sonymen birge, bolashaqta qurylatyn Eýrazııalyq habar taratý qurylymdary yqpaldastyq úderisterine qatysatyn elderdiń memlekettik tilderin paıdalanýy mańyzdy ekenin atap ótti. «Bul bizdi jaqyndastyryp, bir-birimizge degen senimdi arttyra túsedi», dedi. Eýrazııalyq odaq týraly máselege degen qoǵamdyq kóz­qa­rastyń ártúrli bolýy zańdylyq. О́kinishke oraı, keıbireýler bul tarıhı bastamaǵa nemquraıdy qaraýda. Keńestik kezeńnen qalǵan «ókimet óltirmes» degen pikirge saıatyn «óli» túsinik áli «tiri» eken. Buǵan bálkim buqaralyq aqparat quraldarynyń túsindirý jumystaryn durys júrgizbeýi de sebep shyǵar?! Jazbagerlerdiń senimnen góri kúmáni basym týyndylary keýdege kúdik uıalatyp júrgennen bolar. Biz úshin eń mańyzdysy ulttyń qaýipsizdigi men qazaqtyń múddesi bolýy tıis. Eger de Qazaqstanda er etigimen sý keshetin jaǵdaı týa qalsa, memleket úshin basyn báıgege tigetin aldymen qazaqtar bolmaq! Jańa birlestik Qazaqstan úshin eń aldymen 9 ese úlken, 170 mıllıon adamdy quraıtyn naryqqa jol ashady. Búgingi tańda ıntegrasııa bizdiń kásipkerlik úshin tıimdi ekendigin senimdi túrde aıta alamyz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq yq­paldastyq úderisi búgingi kúnniń ózinde Qazaqstan ekonomıkasynda oń ózgeristerdiń oryn alýyna áser etip keledi. Keden odaǵy qurylǵan ýaqyttan bastap óńdeýshi ónerkásipke quıylǵan ınvestısııalar kólemi eselenedi, shetelden kelip túsken tikeleı ınvestısııalar kólemi 34%-ǵa artqan. Munyń barlyǵy Qazaqstanǵa degen ınves­tısııalyq qyzyǵýshylyqtyń aıtar­lyqtaı óskenin kórsetedi. Eli­mizdiń júrgizip otyrǵan kóp­qyr­ly syrtqy saıasatynyń mańyz­dy qaǵıdaty saqtala otyryp, Qazaqstanǵa Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq aıasynda álemniń ózge memleketterimen kelisim jasa­sýǵa shek qoıyl­maıtynyn este saqtaǵan abzal. Qazaqstan – Eýro­odaqpen jańa keli­simge qol jet­kizgen Ortalyq Azııa­daǵy jalǵyz memleket. Doing Business reıtıngi boıynsha Búkilálemdik banktiń 2014 jylǵy esebine sáıkes Qazaq­stan 189 eldiń ishinen 50-oryn­ǵa shyqty. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 3 satyǵa kóte­rilý degen sóz. Elimiz TMD mem­leketteri boıynsha kósh bastap tur. Atap aıtar bolsaq, Reseı 92-orynda, Belarýs 63-orynda, Qyrǵyzstan 68-orynda. Kóptegen elder bizden qalyp keledi. Bul bizdiń eldegi syrtqy saýda saıasatynyń bıznes ahýaldyń damýy men jaqsarýyna, eksporttyq-ımporttyq operasııalardyń jetilýine septigin tıgizetini sózsiz. Árıne, bul jetistik basqalardyń qyzǵanyshyn týdyryp, olarǵa qýanysh syılamaıtyny anyq. Eýrazııalyq odaq – ár qaty­sý­shy eldiń ulttyq-memlekettik múd­desi júzege asyrylatyn teń quqyqty táýelsiz memle­ket­terdiń odaǵy bolýy tıis jáne árqaısysynyń jıyntyq áleý­eti tolyqtaı paıdalanylýy qajet. Buǵan qosa, Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵynan aıyrmashylyǵy, birlesý negizi basqa emes, ekonomıkalyq ózara baılanystar bolýy shart. О́ńir memleketteriniń birtutas ekono­mıkalyq, kedendik, saýda jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq keńis­tik qurý jolymen júzege asyp, egemendikke nuqsan kelmeıtindeı, memleketterdiń ishki isine aralaspaý, óz eliniń memlekettik qury­lym tártibin aıqyndaǵan ár ha­lyqtyń quqyna qurmetpen qaraý jaǵdaıynda júrgizilýi kerek. Al, Eýrazııa memleketteri ınte­gra­sııasynyń basty maqsat­tary – turaqtylyq pen qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý, óńirdi áleý­mettik-ekonomıkalyq jań­ǵyrtý qajettigi. Eýrazııalyq odaq – búgingi kún men bolashaqtyń kúrdeli synaq­tarymen ólshenetin megajoba. Ol qalyptasýy tarıhtaǵy eń kúshti jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystar yqpalymen bastalǵan jańa álemdik arhıtektýranyń organıkalyq bólshegi bolýdyń barlyq múmkindikterine ıe. Qorytyndylaı kelgende, Elbasy N.Á.Nazarbaev usyn­ǵan Eýrazııalyq ıdeıasy óziniń mańyz­dylyǵyn, ómirlik qajettiligin tájirıbe júzinde dáleldep keledi. Arǵy tarıhyn sonaý eýra­zııashyldyqtan bastaý alǵan bul ıdeıa óziniń túpki maqsatyna jetedi degen senimdemin. Eń myqty ult bolýymyz úshin biz óz jeri men elin súıe­tin, ulttyq kundylyqtardy saq­taı biletin, óz basyn ult úshin báıgege tige alatyn jylqy minezdi arly qazaq bolýymyz kerek. Al ol úshin ynta qajet. Al ynta bolý úshin kóptegen faktor – ulttyq maqtanysh, ulttyq brend, ulttyq senim bolýy tıis. Ulttyq maqtanysh ol – sport, ǵylym, bilim salasy. Ulttyq brend – ulttyq ónim, tehnologııa, tehnıka. Memleket basshysy N.Á.Na­zar­baev VII Astana ekonomıkalyq forýmynda: «...Álemdik daǵdarys joıylyp ketken joq. Jyl ótken saıyn ulǵaıyp keledi. Adamzat álemdik damýdyń múlde jańa jobasyn kútýde», degen edi. Osyǵan oraı, biz búgin áli de ýaqyt talabyna saı kásipti ıgerýdi joǵary mejege jetkizýimiz kerek. Jańa tehnologııa, ınnovasııalyq úrdis, ǵylymı tyń jańalyqtar bizdiń jan serigimizge aınalýy shart.

Ońalbaı AIаShEV,

Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.