Aqyn Baýyrjan Jaqyptyń jańa jınaǵynan týǵan oılar
Jınaqtyń negizgi maǵlumattary muqabanyń syrtynda emes, ishki tıtýl betinde kórsetilgen: «Baýyrjan Jaqyp. Shyǵarmalary. Birinshi tom. «Elikkórgen». О́leńder, balladalar, poemalar. «Foliant» baspasy. Astana-2013.»
О́zimdi aıyryqsha qýantqany, «Altaı-Ertis kitaphanasy» atty aıdary. Qazir ne kóp, baspa kóp. Biraq berekesi az. Qaltań qalyń bolsa, kitap basý op-ońaı, tipti jazý-syzýdan habary shamaly qabiletsizge de. Al Shyǵys Qazaqstan oblystyq ákimdiginiń myna is-sharasy qalyptasqan qalamgerlerdiń kitabyn shyǵarýdy kózdeıdi. Oblys basshylyǵyna Berdibek Saparbaev myrza kelgeli О́skemen men Semeı jurtshylyǵy talaı tolaıym tabystarǵa qol jetkizýde. Qaı ákimniń de sharýasy bastan asady. Biraq Bekeń bárine úlgeredi.
Jýyrda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Ońtústikte halyq kóp, jer az. Al bizde jer kóp, halyq az» atty maqaladan Shyǵys Qazaqstan oblysynda qandastarǵa qanatty qamqorlyq jasalyp otyrǵanyn oqyp, o jaqqa Qytaıdan, Mońǵolııadan, ózimizdiń Ońtústik oblystardan 800-ge jýyq otbasy kóship kelip, topyraǵy qunarly, shóbi shúıgin, ózen sýy aǵyl-tegil ólkede ónimdi eńbek etip jatqanyn bilip, oı, bárekeldilep súısinip qaldym...
Áneý bir jyldary О́skemenge barǵanymda, qazaqtyń bas aqynyna prıstan jaqtaǵy taýdyń eteginen úsh-tórt japyraıǵan saman úıdiń basyn quraıtyn bir sholaq kósheni bere salǵanyna qorlanyp, jaǵamdy ustap edim. Endi myna táýelsizdigimiz zamanynda, uly Abaı aq Ertisti órlep kelip, oblystyń ortalyq kóshesindegi bıik tuǵyrǵa kóterilipti.
Burnaǵy jyly Vashıngtonǵa jol túsip, qalanyń tazalyǵyna qaıran qalyp edim. Qaıtyp kelip О́skemenge soqqanymda, tazalyǵy áıgili shahardan kem túspeıtindigine jáne tań qalaıyn. «Altaı-Ertis kitaphanasynyń» paıda bolýy Qazaq eliniń rýhanı baılyǵyn molaıtýǵa qosylǵan aıtýly úles sııaqty kórinedi maǵan.
Fılologııa doktory, professor, Qazaq ensıklopedııasynyń bas redaktory Baýyrjan Jaqyp inimniń búginder jigit aǵasy jasyna kelip, aqyndyq shabyty tasqyndap turǵan shaǵy. Maqala atalymy – osy jınaqtaǵy «Kóz aldymda» óleńinen alyndy.
«Kóz aldymda týǵan jer, Abaı eli,
Qajymas ózgerse de qalaı óńi?
«Ishi altyn, syrty kúmis» sózden soqqan
Bul ólke óleń-jyrdyń saraıy edi.
Kóz aldymda kórindi Sarjalym da,
Bizdiń aýyl qol bulǵap ar jaǵynda.
Alys jerden maýqyńdy basý úshin
Oralýdyń ózi de olja munda».
Bul joldardan materıalızmniń aıaq alysy baıqalady. Aqyn Qazaq eliniń ótkeni men búgingisin burynǵy jazylymdardan ózgeshe bir-birine shendestirmeı jyrlaǵan. Jınaqty oqyp shyqqanyńda, tek jalǵyz ólkeni ǵana emes, jalpy ulan-baıtaq Qazaq eliniń arǵy-bergi dáýiriniń bárin «óleń-jyrdyń saraıyna» balaısyń. О́z basym Altaı ólkesinenmin. Meniń de «Altaı-Ertis kitaphanasy» arqyly «Táýelsizdik kózimen» atty kitabym jaryq kórgen. «Qaıdasyń, sol kúnder» degen memýarlyq roman-essede kindigimniń qany tamǵan jeri Ertistiń sol jaq óńirindegi Arshaly aýyly ekenin jazǵanmyn. Baýyrjannyń jınaǵynan «Arshalar» degen óleńdi kezdestirip, qadala qalaıyn.
«Bizdiń eldiń taýynda ósken arshalar,
Jartastardy jaryp shyǵyp jar salar.
Aıqysh-uıqysh, taý moınyna asylyp,
Kókiregińniń kózin ashyp qarsy alar.
Iisi bólek shashý etip shashatyn,
Kúıshi kerek dombyraǵa qosatyn.
Jap-jasyl bop erkelegen kók arsha
Jas sulýdaı Kúnge burym tosatyn.
Qysy-jazy taýdyń kórki arshalar,
Jerden órge órmelep kep jol salar.
Qudiretine, bıiktikke talpynǵan
Qolattaǵy búkil aǵash qol soǵar».
Sóz óneri, kórkem ádebıet ózge de qoǵamdyq sana túrlerimen, saıası ıdeologııa, fılosofııa, moral, adamgershilik salalarymen ajyramas baılanysta, bári qosylyp zamanaýı problemalaryn tanyp zerdeleý jolymen damıtyny belgili. Táýelsizdik dáýiri oı-sanamyzdy tereńdete tústi, shyndyq dúnıe men murat, ıdealymyzdy aıqyndap, Otanymyzdyń jarqyn bolashaǵyna senimimizdi bolyp kórmegen dárejede nyǵaıta tústi. «Týǵan jerim kómkerilgen gúlmenen» degizdi («Sózmonshaq»).
«Arshalynyń» lırıkalyq geroıy – «bıiktikke talpynǵan» búgingi Táýelsiz el adamy. Beıneli sózdiń túpki tamyry – shyndyq káýsarymen sýarylǵan. Qazaq eliniń tabıǵaty, kókke órmeleıtin arshasyna deıin máńgilik muramyz, yrysymyz. Halqymyzdyń sóz qoryndaǵy erteden sińisti shegi, sheti joq ýaqyt ólshemin bildiretin sóz qazirgi ýaqytta múlde jańasha estiledi. Tyń sóz óneri – bólekshe forma izdep sharq urýdan emes, jańa lırıkalyq keıipker júreginen týyp balalamaq. Arshaly obrazy azat eldiń azamaty úshin kıeli boıtumar esepti.
Kindik kesken jer tursyn, jalpy Qazaq eliniń ulan-ǵaıyr aımaqtarynyń árqaısysynyń dara qasıetin sezinýdiń ózi qandaı ǵanıbet. «Saryarqanyń samaly», «Qos jaǵasy Esildiń», «Ońtústikten Ebiniń esti jeli», «Saryaǵash», «Aqmeshit», «Besqaraǵaı», «Atyńnan aınalaıyn, Baıanaýla», «Ertis ózeni», t.b. óleńderine qaraǵanda, Baýyrjan respýblıkamyzdyń tórt buryshyn túgel derlik aralap, tarıhy men búgingisine, sol ólkelerde týyp, ısi qazaqtyń atyn shyǵarǵan, dańqqa bólengender erligin jyr kestesine jarqyrata túsirýge talpynǵan. «Álemniń barlyq jańarǵan kartasyna engen» búgingi Táýelsiz Qazaqstan – ǵajapstan. Aınaldyrǵan 20 jyldan astam ýaqyt ishinde HH ǵasyrǵa tatıtyn joldan ótkenin aqyn bar ynty-shyntysymen, kókiregińe qonymdy etip jyrlaıdy.
Máskeý bir kúnde salynbaǵan ǵoı. Sondaı mátel bar. Al, bizdiń Astana she?! Astana qas pen kózdiń arasynda álem kóz tigetin shaharǵa aınaldy.
«Topyraq kómip, tarıhym tasta qalǵan,
О́tti zaman janymdy jasqa malǵan.
Keshe ǵana yrysty Aqmola edi,
Búgin, mine, nur ushty Astanamnan.
Ne kórmedi qazaqtyń bul dalasy,
Bostandyqtyń qymbat-aý tym baǵasy.
Saıyn dala tósinde boı kótergen,
Búgin múldem jańǵyrǵan tyń qalasy.
Osynaý kúndi san ǵasyr kútken dala,
Jarqyraıdy Astanam tipten dara.
Abylaıdyń aq týyn Ardaı saqtap,
Nursultannyń kók týyn tikken qala.
Otan úshin ketkender otqa kirip,
Urpaǵynyń jadynda jatty arylyp.
Báıterektiń usharyn bult shalmaıdy.
Aqordadan aqıqat aqtarylyp».
Aqynnyń «Almaty», «Aqyndardyń qalasy», «Almatynyń sıreni» óleńderinen de azat eldiń arshyndy adymy seziledi. Ońtústik astana «kún saıyn alýan túrge enýde». Avtordyń tolǵanysy oqyrman oı-sezimin san-saqqa júgirtedi. Almaty metrosy she? Bul – jer júziniń adam qolymen jasalǵan taǵy da bir ǵajaıyp keremeti («vosmoe chýdo») bolǵaly tur emes pe?!
Poezııa – ásemdik álemi. Baýyrjannyń óleń kitaby estetıkalyq qundylyqtary zor qubylystardy oılana, tolǵana jyrlap, oqyrmandy qýanyshqa, Otanǵa degen rııasyz mahabbatqa bóleıdi, jarqyn murat-ıdealǵa jetekteıdi.
Árıne, ómir bolǵan soń onyń kóleńkeli jaǵy baryn, ásemdik estetıkasyna qarama- qarsy turatyn zulmat kúshter de qarap jatpaıtynyna da qanyq. Usqynsyzdyq degen uǵym aty kelisip turmaǵanymen, bul da estetıkanyń mańyzdy kategorııalarynyń biri. Ereksheligi, usqynsyzdyq estetıkalyq sezinilýi jaǵynan qarama-qaıshylyqty uǵym. Beıneleý obektisi júrek aınytatyndaı keskinsiz bolsa da, sýret qudiretimen obrazǵa aınalǵanda túbirinen ózgeredi. Jamandyqty jerleý, synaý qorshaǵan dúnıe qubylysyn jańa qyrynan tanýǵa jol ashady. Sýretker tiline, sóz tapqyshtyǵyna súısindiredi.
«Mynaý bizdiń jalǵanda,
Aram da kóp, qý da kóp,
Qanatymdy qyzǵanyshtyń
Qyzyl oty shalǵanda,
Qaýyrsynymdy matyrdym,
Móp-móldir aǵyn sýǵa kep.
Mynaý bizdiń zamanda,
Kóterilgende baıraǵym,
Dushpan da kóp, jaý da kóp.
Jigerimdi janydym,
Namysymdy qaıradym;
Jaqpar-jaqpar tasy bar,
Kópti kórgen taýǵa kep».
Baýyrjan aqyn tarıhymyzdyń munarasyna jıi kóterilip, kóńil qusymen qazaq halqynyń basynan ótken neler hıkmetterge kóz jiberedi,
Orhon boıyn sharlaıdy, tasqa qashalǵan ata-babanyń zarly ósıetine qulaq tosady.
«– Biz memleketti halyq edik. Qaıda sol memleketimiz?
–Biz qaǵany bar halyq edik. Qaıda sol qaǵanymyz?».
Ata-babalarymyzdyń kóne tarıhynyń talyp estilgen osy bir úni, ýaıymy Baýyrjan poezııasynan álsin-áli saryndap, estetıkalyq saraptama, salystyrýlar arqyly órnekteledi («Tumar», «Tuǵyr», Táýelsizdikke arnalǵan óleńder)
«Saq ta boldym, ǵun boldym áýelde men,
Tarıhymdy eske alsam kemeldenem.
Bilge qaǵan, Tonykók, Kúltegin bop,
Tas tilinde sóılestim álemmenen.
Mahambet bop sózimmen ot oınatyp,
Abaı bolyp ún qattym óleńmenen.
Otar boldym, ot keshtim, sýǵa battym
Kúnin keshtim sharq urǵan shaǵalanyń.
Endi búgin kórdim men qazaǵymnyń
Azattyqty baqytqa balaǵanyn.
Shekaramdy bútindep kózim jetti
Bostandyqta ólsheýsiz baǵa baryn.
............................................................
Táýelsizdik Kúndeı nur tókken edi,
Artta qaldy ómirdiń ótkelegi.
Sen Kók Týǵa aınaldyń kógimdegi,
Alǵash seni Elbasy ópken edi.
Sonyńmen de asylsyń Táýelsizdik,
Senen basqa baqyttyń joq keregi!».
Astanada turǵyzylǵan Arkada tuńǵysh Prezıdentimizdiń (shartty túrde aıtqanda búgingi qaǵanymyzdyń), qolymen «Máńgilik el» sózi jazylýy – órkendi ómir saltanaty. Qazaq ataýly Táýelsizdik rámizin beıneleıtin bólek jaratylysty ǵımaratqa tabyna, tamsana qaraıdy. Aıyryqsha estetıkalyq lázzat alady. Bul uǵym-sezim búgingi táýelsizdik zamanymyzben qosa, erlikke toly keshegimizdi, jarqyn bolashaǵymyzdy túgel qamtıdy. Baýyrjan jınaǵynan «Taıqazan» atty ǵıbrattyq máni zor jyr da sol máńgilik taqyrybynyń qunarly arnasynan tabylady.
«Bul qazan - basqalarǵa arman qazan,
Shúpildep nury Allanyń tolǵan qazan.
Jazylyp Quran sózi erneýine,
Kaǵbasy Túrkistannyń bolǵan qazan.
Keńdik pen qonaqjaılyq úlgisindeı
Qazaqtyń qasıeti qonǵan qazan.
Ornynan bir dúleı kúsh qozǵap ketip,
Qaraýsyz Ermıtajda qalǵan qazan.
Sol qazan bárin kórgen azabymnyń,
Kýási talaı-talaı aza-muńnyń.
Taıqazan Túrkistanǵa alynǵan soń,
Basyna baqyt qondy qazaǵymnyń».
Baýyrjan qatynaǵan qazaq ólkeleriniń bárinde, kerek deseńiz, jınaqtyń «Túrik dápterinde», «Ystambul», «Elazyǵ shaharynda» burynyraq men de bolǵanmyn. Sondaı saparlarda Baýyrjan aqynnyń Arıstotel aıtqan katarsıspen nárlenip, ishteı jýylyp qaıtatynyn túsinemin.
Túrkııada Baýyrjan «Tústi esime Kúlteginniń kók tasy, Tústi esime Bilge qaǵan qaqpasy», «Seni kórip teńizdeı býyrqandy, meniń-daǵy boıymda túrik qany» dep tolǵanady. Túrikteı «Alystaǵy baýyrymyz» (Maǵjan) qazir bizdiń eń jaqyn baýyrymyz.
Búginder Túrkııaǵa bara qalsań, túrik aǵaıyndar jany qalmaı kútedi. «Úıden qyryq adym shyqsań – músápir bolasyńdy» da basqasha qabyldaısyń. «Myna qazaq músápirlerge aldyńǵy jaqtan oryn berińder» degen sózdi ilki estigenińde tiksinip qalǵanyńmen, bara-bara júregińe jyly tıedi. О́ıtkeni, túrikshe «músápir» meıman sóziniń maǵynasyn beredi.
Baýyrjan Jaqyp Shyǵys Qazaqstan oblysy Abaı aýdanynyń Aqqora aýylynda týǵan. Muny eske alyp otyrǵanymyz taǵy bir estetıkalyq paradokske oqýshy nazaryn aýdarý edi. «Atyńnan aınalaıyn, Abyralym...» óleńinde atom, sýtegi bombalarynyń jarylysynan jaradar bolǵan aýdandy Qajy atanyń arýaǵyn shaqyryp, áıgili Ámireniń ánimen, Táttimbettiń kúılerimen « emdep» terbetedi.
« Tamyzdyń jıyrma toǵyzy...
Kún emes, alyp shar shyqty,
Aspan kózinen qan shyqty.
Degeleń degen ór taýdyń
Keýdesinen sol kún jan shyqty.
«Tamyzdyń jıyrma toǵyzy..» – uzaq óleń. Jyraýlyq tolǵaý ispettes kúıden dıalektıkalyq jańa sapaǵa kóship, odaǵa aınalady.
Tamyzdyń jıyrma toǵyzy... Shermende bolǵan ótti kún.
Jelbiredi endi Kók týym
Elbasym berip pármendi,
Polıgon jabar jetti kún,
Keýdemdi teýip tekti jyr,
Oǵan da jıyrma ótti jyl...»
Jıyrma jylda jıyrma ǵasyrlyq joldan ótken Qazaqstan – ǵajapstan jahandy jutýǵa aınalǵan atomdaı dáý-periniń jutqynshaǵyn tyǵyndap, Jer-Ananyń, adamzattyń «jandyryp janyn órt» etpeýge, «aıyqpas dertke shaldyqtyrmaýǵa» shaqyrady...
Poezııa – ómir oqýlyǵy. Bir jaǵy pedagog, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde uzaq jyldar boıy sabaq berip kele jatqan Baýyrjan, oqyrmanyn jaǵymdy harakterlerdiń is-áreketin, oı-sezimderin tereń sezinip túsinýge baýlıdy.
Baýyrjandy oqyǵanda týatyn oılar aǵyl-tegil. Kóbi kóńilińe uıalaıdy. Keı shaqta áne-jeri, myna jeri degizedi. Inige aǵalyq aqyl qosý artyqtyq ete qoımas...
Ǵabeń jaryqtyq (Músirepov): «Kórshim sıyrymyz buzaýlaǵanda: «S novym schastem!» – dep kelýshi edi. Al, bizde baqyt sózi úıińde náreste ińgálaǵanda shyn qalpyn tabady», – dep otyrýshy edi. Eskilikti ádet, biraq ústimizdegi ýaqyttyń múddeleri búldirshin zárýligin óte-móte qatty sezindirýde.
«Kıiz úı», «Alasha», «Bilte shamnyń jaryǵy», «Dombyra», «Qasqyrdyń terisi», «Aýyldyń qysyn saǵyndym», «Qoltańba», «Úsh tal úki» óleńderi – aqynnyń balalyq shaǵynyń tátti kúnderin elestetedi. Lırıkalyq geroıdyń ǵana emes, qazaq ataýlynyń bir kezde bastan keshken bal dáýreni týraly jyrlar qıly-qıly problemalardy qozǵaıdy. Al, «Ájemniń urshyǵy» óleńi jiti sezimdi balanyń erjetýi kezeńimen ulasady. Oqyǵan jandy zárýli, zamanaýı oılarǵa bastaıdy. Sanamalaǵanda bylaısha keledi.
«Ketseń de alys kúnge ushyp, Ketpeısiń esten, endeshe, О́ziń bop meni júr qushyp, Sen toqyp bergen keýdeshe».
Nemere óz balańnan da ystyq kórinedi. Ata-baba atanǵandardyń báriniń basynda bar nárse.
Muny – bir deıik. Ekinshisi – tunyp turǵan pálsapa.
«Bir sátke, áje, tynshyp pa eń,
Shúıkege mol jip jıylyp.
Otyrýshy ediń urshyqpen,
Ýaqytty qosa ıirip».
Ár adam - tarıh urshyǵy. Urshyqty tompıtyp baryp jer tompaıtady.
О́leńniń úshinshi qısyny bárinen de bólekteý. Aldymen ýaqyttyń qatygezdigine baılanysty.
«Sen joqta kóńil sergı me, Saǵyndym ańsap bul - shynym. Iesiz qaldy tórgi úıde
Kıeli seniń urshyǵyń».
Ájesiniń aıaly alaqanynyń taby qalǵan urshyqty kórgende Baýyrjan, múmkin, kózine jas ta alatyn shyǵar... Kim bilipti.
Biraq óleń joldaryn oqyǵan adam qıly-kıly oıǵa shomady. Poezııa tabıǵatynda kóp qyrly, kóp syrly dúnıe ǵoı. Iesiz qalǵan urshyq búgingi zamana áıeline baılanysty, jalpy el, tipti adamzat taǵdyryna qatysty shartarapty problemalarǵa den qoıǵyzady.
Baýyrjannyń urshyqtyń ıesiz qalǵanyna qapalanatynyn óz basym áıeldiń ár úıdiń altyn dińgegi bolýdan qalyp bara jatqandyǵymen túsindirý kerek dep esepteımin. Áıel ataýly teńdik alǵanyna 100 jyl tolypty. Qazir ot basy, oshaq qasynda otyrmaıdy. Erkektermen birdeı syrtta qyzmette. Kezinde bárimiz buǵan qol soqtyq, eski zamandy kúlli jahan bolyp jamandadyq. Tórgi úıde ıesiz qalǵan urshyqqa mán bermedik. Baýyrjan ájesiniń urshyǵyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtar. Al, kelesi urpaqtar she? Kúresinge laqtyryp tastaýy da múmkin...
Qazirdiń ózinde dúnıe júzi buqaralyq aqparat quraldary góı-góı salýda. Mánisine qulaq túrmesińe bolmaıdy. Áıeldiń teńdik alyp, er adamdarmen birge qyzmet qylýy – tym qymbatqa túsýde, ásirese órkenıetti elderde – halyq sany azaıǵan ústine azaıyp bara jatyr, – dep dabyl soǵýlary jaıdan-jaı emes... Orta eseppen alǵanda, orys, fransýz, aǵylshyn áıelderi ári ketse eki náreste, áıtpese kóbine jalǵyz ǵana bala tabady eken. Aq násildi halyqtardyń búgingi zamanda kúrt azaıyp bara jatqany sol sebepten.
Al, qazaq áıelderi she?! Olar da tabyskerlik jaǵynan eshbir burymdylardan kem soqpaıdy. Úıde de, syrtta da jumys istep júrip, «Áldı, áldı, aq bópemdi» bala kóterer shaǵynda eki-aq ret aıtýǵa murshasy kelse sol... «Ulan-baıtaq jerde bir ýys shókimdeı ǵanamyz» dep zarlanamyz, ebep-sebebiniń túp tamyryn qazbalamaımyz.
Iesiz qalǵan qazaq urshyǵy burynǵydaı tolysyp tompaımaıdy. Ýaqyt jip qylyp jóndi ıire almaıdy, Baýyrjan inim!
Baýyrjan aqyndyǵy ústine kórnekti ǵalym. «Qazaq pýblısıstıkasynyń qalyptasý, damý joldary» atty doktorlyq dıssertasııasyna opponent bolǵanym esimde. Barsha kórkem janrlardyń uıtqysy oıtolǵaq janryn saralaýdaǵy úzdik eńbegi úshin kezinde «Daryn» syılyǵymen marapattalǵanyn bilemiz. Pýblısıstıkalyq hám aqyndyq talant bir adamnyń boıynan tabylatyny sırek kezdesetin jáıt. Sondyqtan «Ájemniń urshyǵy» óleńiniń ıdeıasyn tolyq qandyrmaı aıaqtalǵany ókinishti. Ne nárseniń de jemisin ábden pisirip almaı, jula bermeýge kerek.
Sherıazdan ELEÝKENOV.
