EKSPO shejiresi: Sevılıa, 1929 jyl
О́te uzaq ýaqytqa sozylǵan kezekti Halyqaralyq kórme 1929 jyly Ispanııanyń Sevılıa jáne Barselona qalalarynda ótti. Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń shejiresinde Ibero-Amerıkalyq kórme degen taqyryppen engen bul kórme 1929 jyldyń 9 mamyrynda ashylyp, 1930 jyldyń 21 maýsymynda jabyldy. Kórmeni ótkizýdegi basty maqsaty Ispanııanyń osy kórmege qatysýshy eldermen qarym-qatynasyn jaqsartý edi. О́ıtkeni, bul elderdiń basym kópshiligi kezinde Ispanııanyń otar elderi bolǵan.
Kórmeler tarıhynda eń uzaqqa sozylǵan Ispanııadaǵy bul kórmege Portýgalııa, AQSh, Brazılııa, Ýrýgvaı, Meksıka, Perý, Argentına, Chılı, Kolýmbııa, Kýba, Venesýela, Domınıkan respýblıkasy, Bolıvııa, Panama, Salvador, Kosta-Rıka jáne Ekvador memleketteri qatysty. Kezinde uzaq ýaqyt Ispanııanyń ezgisinde bolǵan bul elder osy kórme arqyly ózderiniń azattyq alǵan jyldar ishinde qol jetkizgen jetistikterin barynsha pash etti. Sonymen birge, Sevılıadaǵy Halyqaralyq kórmege Ispanııanyń barlyq óńirleri jáne Andalýsııanyń barlyq provınsııalary da óz jádigerlerin ákeldi.
Kórmeni uıymdastyrýshylar bul halyqaralyq sharany ótkizýden qarjy aıaǵan joq. Eń aldymen úkimet Sevılıa qalasyn abattandyrýǵa barynsha basymdyq berdi. Jergilikti bılik ókilderi qalanyń ınfraqurylymyn qaıta quryp, qonaqtarǵa arnalǵan kóptegen qyzmet kórsetý oryndary men qonaq úılerin saldy. Sevılıa qalasynyń orta ǵasyrǵa tán tar kóshelerin avtomobılder júrýge laıyqtap, múmkindiginshe keńeıtti. Sevılıada ótken EKSPO-nyń eń basty jetistigi – Plaza de Espana atty sáýlet óneriniń eń úzdik týyndysy bolyp tabyldy. Osy rette erekshe atap ótetin bir másele, Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizýge arnap salynǵan arhıtektýralyq nysandardyń basym kópshiligi kórme jabylǵannan keıin de, tipti kúni búginge deıin halyq ıgiligine jaratylyp keledi. Olardyń birqatary, onyń ishinde AQSh jádigerlerine arnalyp salynǵan pavılon búginde dıplomatııalyq ókildikterdiń ǵımarattary retinde paıdalanylyp keledi.
Búkilálemdik kórmeni ótkizýshi el retinde Ispanııa tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan kelgen qonaqtardy óz eliniń áleýmettik-ekonomıkalyq salada qol jetkizgen jetistikterin jáne shejiresi ǵasyrlar qoınaýynan syr shertetin ulttyq mádenıet úlgilerin keńinen tanystyrýdy maqsat etti. Kórme qalashyǵynyń bas arhıtektory Don Anıbal Gonsales osy sharaǵa arnap qaladaǵy eń uzyn nysannyń arhıtektýralyq ansamblin jasap shyǵardy. Sáýlet óneriniń bul ozyq týyndysy qalanyń ortalyq alańyn túgeldeı qorshap jatty. Kórme qalashyǵyndaǵy sáýlet óneriniń taǵy bir ozyq týyndysy retinde tanylǵan pavılonǵa Amerıka qurlyǵyn ashý tarıhyna baılanysty jádigerler qoıyldy. Onyń ishinde kórmeni tamashalaýǵa kelgenderdi Hrıstofor Kolýmbtyń óz qolymen jazylǵan 120 haty erekshe qyzyqtyrdy. Sonymen birge, osy pavılonda uly jıhangezdiń «Santa-Marııa» atty kemesiniń dálme-dál maketi qoıyldy.
Bul kórmede AQSh jádigerleri úsh úlken nysandardy alyp jatqan pavılondarda ornalastyryldy. Pavılondarda elektr jabdyqtarynyń, ushaqtardyń, aerodınamıkalyq qubyrlardyń nebir ozyq úlgileri kórinis tapty. Aýyl sharýashylyǵy salasyna arnalǵan jádigerler de kórmege kelýshilerdi ózderiniń erekshelikterimen tánti etti. Sonymen birge, kórme pavılondarynda eýropalyqtar úshin tańsyq bolyp sanalatyn – alpaka, gýanako sııaqty ańdardyń tulyptary ornalasty.
Sevılıa qalasynda ótken Búkilálemdik kórmede álem nazaryna óz jádigerlerin pash etken burynǵy otar elderdiń ishinde Perýdiń pavılony eń úlken bolyp sanaldy. Perý arhıtektory Don Manýel Piquera qolynan shyqqan bul pavılon kólemi jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da óte tartymdy pavılon dep tanyldy. Bul pavılonnyń atshaptyrym aýmaqty alyp jatqan úsh zalyna Kolýmb ashqanǵa deıingi Amerıka qurlyǵynyń tarıhy men tabıǵatynan maǵlumat beretin jádigerler molynan ornalastyryldy. Kolýmbııa respýblıkasynyń pavılonyn Sevılıa qalasynyń sáýletshisi Hose Granados jasap shyǵardy. Bul pavılonda músinderdiń nebir úlgileri, jáne kolýmbııalyq sýretshi Romýlo Rozonyń týyndylary qoıyldy. Sonymen birge, munda kofe ósirýdiń shejiresin baıandaıtyn jádigerler de kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy.
Brazılııa pavılonyndaǵy jádigerlerdiń de basym kópshiliginen kofe ósirý jáne kofeden keremet sýsyndar jasaýdyń nebir tásilderi kórinis tapty. Sáýletshi Pedro Paýlo Bernard Bastos keremet kofe-bar qonys tepken arhıtektýralyq úlgili nysandy jasap shyǵardy. Chılı sáýletshisi Hose Martınes óz eliniń jádigerleri ornalastyrylatyn úsh qabatty nysannyń arhıtektýralyq kelbetin jasady. Argentına pavılony nysanyn sáýletshi Martın Noel oılap tapty. Sáýlet óneriniń ozyq týyndylarynyń birinen sanalatyn bul nysanda Argentına eliniń tarıhy men tabıǵatynan mol maǵlumat beretin jádigerler, sonymen birge, úlken kınoteatr qonys tepti. Bir jyldan astam merzimge sozylǵan Sevılıa qalasyndaǵy búkilálemdik jetistikter kórmesinde Ýrýgvaı, Kýba, Gvatemala, Domınıkan respýblıkasy, Venesýela jáne basqa memleketterdiń tarıhyn, mádenıetin jáne ekonomıkalyq jetistikterin pash etken jádigerler kórmeni tamashalaýshylardyń joǵary baǵasyna ıe boldy.
1929 jyly Ispanııada ótken bul Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń bir ereksheligi – osy halyqaralyq sharaǵa arnap salynǵan nysandardyń basym kópshiligi kúni búginge deıin ózderiniń mánin joǵaltpaı, halyqqa qyzmet kórsetýde. Máselen, búginde Argentına memleketiniń jádigerleri qoıylǵan pavılonda ataqty ıspanııalyq flamenko bıin úıretetin kásibı mektep qonys tepken. Tórtkúl dúnıege keńinen máshhúr bul bıdiń otany Sevılıa bolyp tabylady.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
