Saratovta oqyǵan qazaqtar

Alash qaıratkeri Ahmet Baıtur­synuly «Qazaq – joq izdegen halyq» dep jazǵan edi. О́ıtkeni saıyn dalany otarlaý saıasaty kezinde talaı-talaı rýhanı jáne materıaldyq muramyzdy syrt kóz tasyp áketken, nebir qundy­lyqtarymyzdan aıyrylǵanymyz tarı­hı shyndyq. Tipti osy ýaqytqa deıin sol rýhanı qazynamyzdy túgendeýmen, izdeýmen kelemiz.

Shetel arhıvinde jatqan isterdi túgendeý máselesi ótken XX ǵasyrdyń 30-60 jyldary da kóterilip, biraq keńestik ıdeologııa men kertart­pa saıasattyń áserinen qazaq tarıhyna qatysty qujattardy ortalyq arhıv­terden qaıtarý nemese kóshirmesin alý jumysy aıaqsyz qalǵan edi. 2004-2014 jyldary alys-jaqyn shetel arhıv­terinen, ǵylymı mekemeler men kitaphanalardan ult tarıhyna qatys­ty qandaı da bir qujat izdestirý, kóshir­mesin alý, ǵylymı aınalymǵa engizý jumysy «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda» atty memlekettik baǵ­dar­lamalarmen jalǵasty. Shetel arhı­vinde saqtaýly jatqan bul qujat­tar bizge sol kezeńniń tolyq sýretin uǵyný, tarıhymyzdy túgendeý úshin qajet-aq.

...HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ıntel­lıgensııasy sany jaǵynan kóp bol­ǵan joq. Qazaqstanda orta bilimdi muǵalimder daıarlaıtyn birli-jarym kýrstar men ýchılısheler bolmasa, arnaıy oqý oryndary bolǵan emes. Túrli mekemelerde, ákimshilik oryndarda qyz­met jasaǵan qazaq mamandary negizi­nen Reseı oqý oryndarynda bilim aldy. Patsha úkimeti qazaq halqynyń jalpy mádenı deńgeıin ósirýge múddeli bolǵan joq, kerisinshe qarańǵylyqta ustaý paıdalyraq boldy. Al XIX ǵasyr­dyń sońǵy shıreginen bastap qazaq dalasyn­da azyn-aýlaq ashyla bastaǵan orys-qazaq mektepteri men gımnazııalary jergilikti jurtty «Muhammed dinin ýaǵyzdaý­shy moldalardyń zııandy yqpalynan» saqtaý úshin jáne sonymen birge «dalada orys yqpalyn» júrgizý úshin kerek edi.

Alaıda otarshyl ákimshilik reseılik oqý oryndarynan birli-jarym oryn­dy qazaq jastaryna da bólýge májbúr bol­ǵan. О́ıtkeni jyl ótken saıyn bas­qarý júıesinde ulttyq kadrlarǵa muq­tajdyq artty. Osy maqsatta general-gýbernatorlyqtar keńsesi janynan qazaq stýdentterine jylyna 3-4 stı­pen­dııa belgilenip otyrdy. Mine, osy bel­gilengen qarjyǵa súıenip, qazaq jas­tary Máskeý, Peterbýrg, Qazan, Oryn­bor, Omby, Kıev sııaqty qalalarda túrli mamandyq boıynsha bilim aldy.

XIX ǵasyrdyń sońy XX ǵasyrdyń basynda qazaq mamandaryn daıarlaýda Reseıdiń Qazan, Sankt-Peterbýrg, Tomsk jáne Saratov qalalary aıtar­lyqtaı úlken ortalyqqa aınaldy. Ony myna kesteden baıqaýǵa bolady:

HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Saratov Volga boıynyń jalpy moıyndalǵan astanasy boldy. 1897 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha Saratovta 137 147 adam turdy, ıaǵnı sol kezdegi turǵyndarynyń sany boıynsha Sankt-Peterbýrg pen Máskeýden keıin úshinshi orynda turdy. «Edil boıynyń astanasy» mártebe­siniń arqasynda qalada birinshi orys ulttyq sırki ashyldy. Reseıdegi alǵashqy qo­ǵam­dyq óner mýzeıi, provınsııadaǵy alǵashqy konservatorııa jáne ýnıver­sıtettiń ashylýyna áser etti.

Saratov iri qala boldy. Qala­nyń ataýy qazaqtyń qulaǵyna ja­qyn edi. Ormandy dala ólkesiniń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy da qazaq­tar­dyń ómir súrý ortasymen birdeı bolyp shyq­ty. Osy óńirdegi kóptegen shahar sekildi, Saratovta da ómirlik ma­ńyz­dy áleýmettik salalarda tatar ele­men­tiniń basymdyǵy saqtaldy. Hal­qy etnıkalyq jáne konfessııalyq ár­túr­li bolsa da, qazaq halqy Saratov – Sarytaý qalasyn ıslam órkenıeti ortalyqtarynyń biri dep sanaıtyn. Bul stereotıpti áleýmettik prosesterdiń barlyq dınamıkasy belsendi túrde qoldady. Atap aıtqanda, bul kezeńde tatar ókilderi Oral, Torǵaı, Aqmola oblystary qalalary men qazaqtar­dyń etnıkalyq terrıtorııasynyń ishin­ara basqa aımaqtaryndaǵy halyq­tyń edáýir bóligin qurady. Tatar ókil­deri ıslam mádenıeti elementterin, tatar ádebıetin, ártúrli oqytý ádisterin taratýǵa jigerli úles qosty.

1909 jyly 6 jeltoqsanda Saratov ýnıversıteti saltanatty túrde ashyl­dy. Oǵan ımperııa azamattary da, ýnı­versıtetter de, Saratovqa óz dele­ga­sııasyn jibergen birqatar sheteldik ýnı­versıtetter de úlken nazar aýdar­dy. Ýnıversıtetke eń alǵash 92 stýdent pen 15 erikti qabyldandy. 27 qazanda jeke tulǵalardyń, basqa kitaphanalar men ýnıversıtetterdiń qaıyrymdy­lyq kómegimen ýnıversıtettiń óz kitaphana­sy ashyldy. Saratov ımperatorlyq Nıkolaev ýnıversıteti búkil Ońtústik-Shyǵys Reseıdiń oqý-aǵartý ortalyǵy­na aınaldy. Onda Saratov gýbernııasy­nan basqa, Samara, Astrahan, Penza, Orynbor gýbernııalarynan, Bókeı or­dasy men Oral oblysynan kelgen stý­dentter bilim aldy.

1914 jyly Saratov ýnıversıte­ti­niń medısına fakýltetin dáriger mamandyǵymen bitirýshiler sany 107 adam boldy. 1914 jylǵa deıin medısına fakýltetine tek er adamdar qa­byl­dan­dy. Birinshi dúnıejúzilik so­ǵystyń bastalýyna baılanysty áskerı jáne tyl gospıtaldarynda dári­gerler jetispeı, Halyq Aǵartý mınıstri bos oryndarǵa áıelderdi qabyl­daýǵa májbúr etedi. 1915 jyly Imperatorlyq Nıkolaev atyndaǵy Sara­tov ýnıversıtetine 36 stýdent qyz jáne 2 erikti qabyldandy. 1917 jylǵa deıin ýnıversıtettiń medısına fakýltetin 600 adam bitirip shyqqan.

Saratov oblysynyń memlekettik arhıvi qujattaryna qaraǵanda, Qazan tóńkerisine deıin Saratov ýnıver­sı­tetinde 6 qazaq oqyǵan. Olar – Esenǵu­lov Ǵumar Qojahmetuly, Nııazov Mırah­med Júsipuly, Júsipǵalıev Batyrǵalı, Bısenov Baqtyǵalı, Shuǵylov Yqylas, Qasabolatov Esenǵalı. Bul stýdentter­diń jeke isterinde qundy ómirbaıandyq málimetter, joǵary oqý ornyna deıingi bilim týraly derekter, otbasylary­nyń turǵylyqty jeri týraly málimetter, jergilikti atqarýshy organdar men gım­nazııalar basshylyǵynyń ýnıver­sıtet ákimshiligimen resmı hat almasý­lary bar. 6 stýdent te sol kezdegi jalǵyz me­dı­sınalyq fakýltette oqydy.

Qazaq stýdentteriniń tańdaýy sanaly boldy, óıtkeni qazaq qoǵamynda emshilik qasıet árqashan joǵary baǵalanǵan. Sonymen qatar qazaq dalasynda attes­tasııadan ótken qazaq dáriger óte tapshy boldy. Orys ultty mamandar klıma­ty kúrt kontınenttik qazaq dalasynda jumys isteýge qulshynys tanytpady, onyń ústine olar qazaq tilin bilmeıtin. Aıta ketý kerek, qazaq arasynda baqsy-balger, halyq emshileri kóp bol­ǵanymen, HH ǵasyrdyń basynan bastap qazaq halqynyń edáýir bóligi eýropalyq medı­sınanyń sózsiz artyqshylyǵyn moıyndap, soǵan bet burdy.

Biz aıtqan bolashaq alty dáriger de Batys Qazaqstannyń týmalary edi. Atap aıtqanda, Mırahmed Nııazov, Batyr­ǵalı Júsipǵalıev – Bókeı Ordasynan, Ǵumar Esenǵulov, Baqtyǵalı Bısenov, Yqlas Shuǵylov, Esenǵalı Qasabolatov – Oral oblysynan. Bul stýdentter Saratovty geografııalyq jaqyndyǵy­na baılanysty tańdady. Ekinshiden, bolashaq dárigerlerdiń basym bóligi, ıaǵnı Baqtyǵalı Bısenov, Ǵumar Esen­ǵulov, Esenǵalı Qasabolatov, Yqylas Shuǵylov – Oral áskerı-realdy ýchı­lı­shesiniń túlekteri bolatyn. Bir qy­zyǵy, áskerı ýchılıshede shet tilderi, atap aıtqanda latyn tiliniń sózdik qoryn qamtıtyn nemis jáne fransýz tilderi oqytyldy. Al latyn tili medı­sınada keńinen qoldanyldy, oǵan qosa ýnıversıtettiń emdeý fakýltetine túsý úshin latyn tilinen emtıhan tapsyrý qajet boldy. Bolashaq dárigerler ýchı­lıshede shet tilderin jaqsy meńgerdi. Bókeı Ordasynyń týmalary Mırah­med Nııazov pen Batyrǵalı Júsipǵalıev Astrahan gımnazııasynda oqyp, oqý baǵdarlamasynda latyn tilin meńgergen.

Stýdentterdiń jeke isterinde kór­se­tilgendeı, barlyq qazaq talapker gım­nazııa men ýchılıshe attestatynda oń baǵasy basym, eńbekqor jáne tártipti stýdent retinde sıpattalǵan. Onyń ústine, Saratovqa kelgenge deıin-aq bul jastar qalalyq ortada ómir súrýge ıkem­delgen bolatyn. Olardyń orys tilin jaqsy bilýi, tolerantty kózqa­ra­sy úlken qalanyń turmys-tirshiligine tez be­ıimdedi. Tek bir qıyndyq – ýnı­ver­sı­tet stýdentteri baspanamen qam­tyl­maıtyn. Olar baspanany ózderi izdeýge májbúr boldy. Barlyq qazaq stý­denti jaldamaly páterde turdy. Bul aıtar­lyqtaı qarjy shyǵynyn talap etti.

Edil boıy astanasyndaǵy stý­dent­terdiń kópshiligi qazaq qoǵamynyń az qamtylǵan tobynan shyqqan edi. Sondyqtan olardyń oqýy qarjylyq qıyndyqpen qatar júrdi. Mırahmed Júsipuly Bókeı Ordasynyń hany Jáńgir hannyń yqpaldy serigi, noǵaı-qazaq rýynyń basshysy Shombal Nııazov­tyń nemeresi jáne áskerı star­shına Júsip Nııazovtyń uly bolǵa­nymen, qarjylyq qıyndyqty ol da bastan kesh­ken. О́ıtkeni ol ákesinen erte aıyry­lyp, jartylaı jetim ósti.

Materıaldyq jáne qarjylyq másele qazaq stýdentteriniń oqýyna aıtar­­lyqtaı keri áserin tıgizdi. Turaqty qar­jy tapshylyǵy sapaly bilim alýǵa kedergi boldy. Muny arhıv qo­­ryn­da saqtalǵan qujattar kórsetedi: qazaq stýdentteriniń kópshiligi qanaǵat­tanar­lyq baǵa alǵan. Mysaly, stýdent Bısenov syrqatyna baılanysty emtı­handy ýaqytynda tapsyra almaǵan. Sóıtip Bısenov oqýdy keıinge qaldyrý týraly ótinish jasaǵan. Baqtyǵalı Bıse­nov tek 1917 jyly naý­ryzda dári­ger dárejesin alý úshin synaq tapsy­ryp, barlyq emtıhanda qana­ǵat­tanar­lyq baǵa alǵan.

Medısına fakýltetinde oqý árqa­shan kúrdeli. Oqý baǵdarlamasynda mıne­ralogııa, fızıka, beıorganıka­lyq hı­mııa, organıkalyq hımııa, botanıka, zoo­logııa, sıpattamalyq anatomııa, embrıo­logııa men gıstologııa, fızıo­logııa, fızıo­lo­gııa­lyq hımııa, farma­kognozııa men far­ma­sııa, jalpy pato­lo­gııa, bakterıologııa, patologııalyq anato­mııa jáne gıstologııa, mıneraldy sýlardy qurastyrý jáne zert­teý far­ma­kologııasy, gıgıena, sot medı­sı­nasy, medısına tarıhy, operatıvti hırýrgııa sekildi 27 pán júretin. Hırýr­gııalyq aýrýlar, balalar, ishki, júıke jáne psıhıkalyq aýrýlar, kóz, teri, gıne­kologııa ilimi men akýsherlik, qu­laq, tamaq jáne muryn klınıkasy men teorııasy sekildi sabaqtar taǵy bar. Bul pánderdiń basym kópshiligi gım­nazııalar men realdy ýchılıshelerde oqytylmaıtyn, tyń ári qıyn sabaqtar bolatyn.

Osylardyń arasynan úsh qazaq stý­denti aımaqtyq bılik oryndarynan stı­pendııa aldy. 1910 jyly Oral oblysy ákim­shiliginen Ǵumar Esenǵulov pen Baq­tyǵalı Bısenovtiń árqaısysy­na 350 som berilse, 1913 jyly Bókeı Ordasynyń ákimshiligi Batyrǵalı Júsip­­ǵalıevke 300 som stıpendııa taǵa­­­ıyndady. Patsha úkimeti qazaq stý­dentterin qalyptastyrý úshin osyn­daı bastama jasap, turmysy tómen otbasylardan shyqqan stýdentterdi qarjylaı qoldady. Bul shákirtaqy qory zemstvo jarnalary esebinen qa­lyptasty. Biraq zemstvo qarjy qory ýaqtyly jınalmaı, shákirtaqy jıi kidirip, retsiz tólendi.

Qarjy máselesi ýnıversıtetti tań­daýǵa da yqpal etti. Mysaly, Ǵumar Esenǵulov pen Baqtyǵalı Bısenov 1910 jyly Máskeý ýnıversıtetine oqýǵa túsýge ótinish bergen. Biraq keıin Oral oblysy áskerı gýbernatory gene­ral-leıtenant N.V. Dýbasov olarǵa Saratov ımperatorlyq Nıkolaev ýnı­versıtetinde oqýǵa stıpendııa taǵa­ıyn­dady. Bókeılik Batyrǵalı Júsip­ǵa­lıev 1911 jyly Saratov ýnıver­sıtetine oqýǵa qabyldanyp, birinshi kýrstan keıin 1912 jyly qyrkúıekte Qazan ýnı­versıtetine, al 1913 jyly qańtarda Sara­tov ýnıversıtetine oqý­­ǵa qaıta aýy­sady, óıtkeni oǵan Bókeı or­dasy ákim­shiliginiń Saratov ýnıver­sıtetiniń medı­sınalyq bilimge oqýǵa granty taǵa­ıyndaldy.

Únemi aqsha tapshylyǵy, dástúrli et taǵamdarynyń jetkiliksizdigi, oqý qıyndyǵynan týǵan kúızelis daladan kelgen oqýshylardyń densaýlyǵyna da áser etti. Naýqas stýdentter dáristerdi, eń bastysy praktıkalyq jáne zerthana­lyq sabaqtardy jıi qaldyrýǵa májbúr boldy. 1911 jyldyń 4 qyrkúıeginde stý­dent Baqtyǵalı Bısenov Saratov ýnıver­sıtetiniń rektory, professor Vası­lıı Razýmovskıı men Qazan oqý okrýgi­niń senimdi ókili P.Pogodınniń aty­na «syr­qatyma baılanysty emtı­han­dardy keıinge qaldyrýdy suraı­myn» dep hat jazǵan. Al Batyrǵalı Júsipǵalıev 1916 jyly 10 aqpanda ish súzegi aýrýynan, ımmýnıteti álsizdikten qaıtys boldy.

Keıbir stýdent oqyp júrip otba­syn qurypty. Mysaly, Esenǵalı Qasa­bolatov 1912 jyly Saratov gýber­nııasyndaǵy tatar sharýa otbasynan shyqqan Bıbi-Aısha Muhıtdınovaǵa úılengen. 23 jastaǵy Qasabolatov­tyń áıeli sharýanyń 18 jastaǵy qyzy bolǵan. Neke qııý musylman saltymen ótti. Esenǵalı Qasabolatovtyń tatar-mu­syl­man otbasynan shyqqan qyzǵa úı­lenýi HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq qoǵamynda ábden úırenshikti jaǵdaı bolatyn. Biraq stýdenttik otbasyn qurý qazaq arasynda sırek edi. Reseı joǵary oqý oryndarynda oqıtyn qazaq stýdentteriniń basym kópshiligi joǵary bilim alǵannan keıin úılendi.

Bolashaq qazaq dárigerleri óz elin­de qyzmet etýdi maqsat etti. Aýyldyq jer­de kásibı dıplomy bar «Gıppokrat antyn» qabyldaǵan mamandar tapshy edi. Sondyqtan Saratov ýnıversıtetin­degi medısına fakýlteti túlekteriniń barlyǵy qazaq gýbernııasyna, kóbine­se ózderiniń shaǵyn otanyna baryp, praktıkalyq dáriger bolyp jumys isteı bastady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq arhıvtik qoryna jańa qujattardy qosý úshin júzege asyrylǵan, ult tarı­hyna qatysty tyń qujattardy anyq­taý jáne sıfrlandyrý maqsatynda júr­gizilgen arheografııalyq ekspedısııa óz maqsatyna jetip, aldyna qoıǵan mindet­terin tolyq oryndaı aldy.

Rashıd ORAZOV,

aǵa ǵylymı qyzmetker,

Svetlana SMAǴULOVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory