Mártebesi kolledjdermen teńestirilgen lıseılerdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy, oqýshylardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy áli de jaqsartýdy qajet etedi.
Qazaqstandaǵy bilim berý júıesin damyǵan elderdiń sapalyq deńgeıine jetkizý máselesi bıylǵy Elbasy Joldaýynda aıryqsha atap ótildi. Bul talaptyń kásiptik jáne tehnıkalyq oqytý salasyna tikeleı qatysy bary aıtpasa da túsinikti. Osydan eki jyl buryn Úkimettiń arnaıy sheshimimen jalpy jumysshy mamandaryn ázirleýmen aınalysatyn kásiptik lıseılerdiń mártebesi kolledjdermen teńestirilip, básekelestik jaǵdaıyndaǵy biliktilik suranysyn óteýge mańyz berilýi sondyqtan.
Biz júrgizilip jatqan reformalyq qadamdarǵa baılanysty jańa oqytý júıesin engizý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý, oqytýshylar quramynyń biliktiligin arttyrý, zamanaýı ádis-tásilderdi qoldaný, basqa da máseleler tóńireginde sala mamandarymen áńgimelesken edik.
– Qazirgi tańda sóz etkeli otyrǵan saladaǵy jaǵdaı kandaı?
– Alma QUSAIYNOVA, oblystyq bilim basqarmasy kásiptik bilim jáne kadrlardy daıarlaý bóliminiń basshysy: Kásiptik jáne tehnıkalyq bilim berý júıesine qarasty 30-dan astam oqý oryndarynda oqıtyn 15 myńnan astam oqýshy 75 mamandyq boıynsha 29 kásipke baýlynady. Bertinge deıin olar lıseı jáne kolledj dep eki býynǵa bólinip kelse, Úkimettiń 2012 jylǵy № 321 qaýlysymen 17 kásiptik lıseıge kolledj mártebesi berildi. Osyǵan oraı, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń normatıvtik qujattaryna sáıkes jańa oqý standarttary engizildi. Kásiptik lıseıler tas qalaýshy, sylaqshy, baltashy, árleýshi sekildi jalpy jumysshy mamandyqtaryna oqytyp kelse, endi sheber, tehnık, tehnolog sekildi orta basshylyq kadrlaryn daıyndaý quqyǵy qosa berildi.
– Oral TО́LEBAEV, qurylys kolledjiniń aǵa sheberi: Jasyratyny joq, keńestik kezde SPTÝ, GPTÝ-larǵa úlgerimi tómen, tártibi nashar mektep oqýshylary eriksiz jiberiletin. Oǵan balalar túgil ata-analardyń ózderi qarsylyq tanyta almaıtyn. Osyndaı solaqaı saıasat saldarynan bul oqý oryndary jóninde syńarjaq pikir, jadaǵaı túsinik qalyptasty. Qalaı desek te, qalalyq jáne aýyldyq kásiptik-tehnıkalyq ýchılısheler elimizde jumysshy mamandyǵyna degen qajettilikti ótegen biregeı júıe bolǵanyn moıyndaý kerek. Keıin zaman aǵymyna oraı lıseılerge aınaldyrylyp, birinshi kezekte az qamtylǵan, kóp balaly otbasylardyń balalary keletin boldy. Biz jylyna 280-300 úmitkerdi ornalastyramyz, kópshiligi aýyldyq jerlerden. Negizinen 9-synyp bitirgenderdi qabyldap, bıýdjet esebinen oqytamyz. 11-synyp bitirgender gazben dánekerleýshi jáne jıhaz jasaý mamandyqtaryna qabyldanady. Endi bulardyń qataryna basqarýshylyq qyzmetin meńgergen mamandyqtar qosylyp, oqý merzimi uzartyldy.
Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasyna irgeli ózgeristerdiń engizilip jatqany qýantady. Áıtse de, materıaldyq-tehnıkalyq baza túbegeıli jańartýdy qajet etedi. Kásiptik quraldarmen tolyqtyrý 40-45 paıyzdy ǵana quraıdy. Bizde áli kúnge deıin jataqhana, akt, sport zaldary joq. Oqýshylardyń basym kópshiligi eldi mekenderden kelip oqıtynyn eskersek, páter jaldaýǵa ekiniń biriniń shamasy jete bermeıdi. Sondyqtan túıtkildi problemalardy sheshýdiń keshendi sharalaryn respýblıkalyq quzyrly vedomostvolar jedel qarastyrsa degen tilegimiz bar.
– Roza BIRIMJANOVA, Petropavl qurylys-ekonomıka kolledji dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary: Mektepti jaqsy aıaqtaǵan túlekter joǵary bilim alýǵa umtylatyny belgili. Al, «ortasha» oqyǵandar men otbasynyń áleýmettik jaǵdaıy tómen balalar «jerde qalmas úshin» kolledjderde oqýǵa tyrysady. Olardyń 20-30 paıyzdaıy ata-analarynyń aqyl-keńesimen kelse, aralarynda áýlet kásibin jalǵastyrýshylar da joq emes. Minez-qulqy, úlgerimi, oılaý qabileti árqıly jastardy oqytýdyń, tárbıeleýdiń eleýli qıyndyqtary kezikkenimen, «jaman» deı bergennen «jaqsysyn» kim bere qoısyn?
Bizdiń kolledjdiń tarıhy áriden bastalatyndyqtan, jınaqtaǵan is-tájirıbemiz mol. Oblystaǵy úzdik oqý oryndarynyń birimiz. Kúndizgi bólimdegi 1400, syrttaı bólimdegi 270 oqýshy 10 mamandyq boıynsha bilim alady. Olardyń 7-ýi qurylys jáne tehnologııa, qalǵandary gýmanıtarlyq jáne qarjylyq-esep bólimderinde oqıdy. Joǵary oqý ornyn bitirýshilerdiń bári birdeı orta býyn mamandary bola bermeıdi ǵoı. Sol sebepti, tehnık-qurylysshy, tehnık-tehnolog, tehnık-baǵdarlamashy sekildi jańa kásiptik baǵdar berý bólimderi ashyldy.
– Jas mamandardy jumysqa ornalastyrý jaıy qalaı sheshilgen?
– A.Qusaıynova: Byltyr 4 myńǵa jýyq maman óndiris oryndaryna joldama alyp, memlekettik tapsyrys aıasynda 80 paıyzdaıy jumysqa ornalasty. Dýaldy oqytý júıesine 6 kolledj kóshirildi. 3 kolledj «Kásiptik-tehnıkalyq bilimdi jańǵyrtý» jobasy sheńberinde 380 myń dollar halyqaralyq grantty, 4 kolledj 9001-2001 sapa sertıfıkatyn ıelendi. Jyl ótken saıyn materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýǵa bólinetin qarjy mólsheri kóbeıgenimen, áli jetkiliksiz. Byltyr bul maqsat úshin 125 mıllıon teńge jumsalsa, bıyl bólingeni– 175 mıllıon.
Birneshe jyldan beri memlekettiń qoldaýymen jas mamandardyń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etetin birqatar jobalar iske asyrylyp keledi. Solardyń biri «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha jastardyń eldi mekenderde jumys isteýine naqty jaǵdaılar týdyryldy. Sońǵy úsh jylda osy baǵdarlama negizinde 1,5 myńdaı maman aýyldarǵa tartyldy. Degenmen, olardyń arasynda kásiptik jáne tehnıkalyq mamandyq ıeleriniń úlesi tómen.
– R.Birimjanova: Elbasy bir Joldaýynda Qazaqstandaǵy adamı kapıtaldyń sapaly ósý talaptaryn tereńnen tolǵaı kelip, «Medısına ınstıtýtyn bitirgen túlek birden dáriger bolyp shyǵa almaıdy. Polıtehnıkalyq joo-ny támamdaǵan túlek áli de bolsa ınjener emes. Oǵan óziniń maman ekenin dáleldeýge týra keledi. Búkil álemdegi tártip osyndaı», degen edi. Bul oıyn «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty taldamaly maqalasynda odan ári tereńdetip, jappaı mamandyqtar kadrlarynyń jetispeýshiligin eńserýge múmkindik beretin osy zamanǵy qoldanbaly biliktilik ortalyqtaryn qurýdyń, oqý úderisiniń praktıkalyq jaǵyna jetkilikti kóńil bólýdiń, dýaldy kásibı bilim berýdi damytýdyń, oqýshylardyń jeke erekshelikterin jete eskerýdiń mańyzdylyǵyn atap kórsetken bolatyn. Sondaı-aq balalardy, jasóspirimder men jastardy olardyń eseıýi men tabysty áleýmettanýynyń dara mindetterin sheshýge baǵyttaıtyn rýhanı-parasattylyq tárbıe tásilderiniń jetkiliksizdigi, is júzinde, búkil oqý-tárbıe úderisi eskirgen ádistemelerge negizdelgeni, ınnovasııalyq kýrstar oqytylmaıtyny ótkir synǵa alynǵan edi. Onyń teris saldary qazirdiń ózinde bilinip, jastardyń edáýir bóliginiń áleýmettik ınfantılızmine, ıaǵnı eresek ómirge beıimdele almaýy, basqa da keleńsizdikterge uryndyryp jatqany jasyryn emes. Osy turǵydan sóz qozǵaıtyn bolsaq, memlekettik bilim berý úlgi-qalyptarynyń saqtalýy men oryndalýy, qoljetimdiligi qandaı dárejede degen saýal kóldeneńdeıdi. О́ıtkeni, bul oqý oryndaryndaǵy oqýshylardyń basym bóligi aýyldardan kelgen. Ekinshiden, olardyń negizinen 9 jyldyq bilimmen túsetinin eskersek, mektep pen kolledj arasyn jalǵastyrýshy, baılanystyrýshy dáneker, býyn retinde sapaly bilimdi qamtamasyz etip otyr ma degen suraq týady. Prezıdenttiń «Búgingi tańda qazaqstandyq bilim berý júıesinde oqý úderisiniń praktıkalyq jaǵyna jetkilikti kóńil bólinbeıtinin, oqýshylardyń jeke erekshelikteri nashar eskeriletinin» erekshe eskertýinen qorytyndy shyǵara otyryp, oqytý úderisine qazirgi zamanǵy ádistemeler men tehnologııalardy engizýge umtylǵanymyz abzal. 2012 jyldan beri Qazaqstan-Norvegııa birlesken jobasyn qoldanyp kelemiz. Bul baǵdarlama boıynsha óndiristik tájirıbege kóp ýaqyt bólinedi jáne de orta býyn mamanyna jalpy jumysshy kásibi qosa beriledi. Oqýǵa keletin talapkerlerdiń bilimge umtylysy men talabynyń jaqsarǵany baıqalady. О́tken jyly qurylysshylardyń 70, tehnık-tehnologtardyń 95 paıyzy jumyspen qamtyldy.
– Sózderińizden ańǵarylǵandaı, jastardyń tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alýǵa tartylýy áli de kemshin túsip jatqan sııaqty. Problemalardy taratyp aıtsańyzdar?
– O.Tólebaev: Zaman aǵymyna qaraı jańa mamandyqtar ashýǵa qansha talpynsaq ta, qaýqarsyzbyz. О́ıtkeni, oqý kabınetteri men sheberlik alańdary tapshy. Ońtaılandyrý kezinde «Jol-qurylys kólikterin tehnıkalyq paıdalaný» mamandyǵy boıynsha kran mashınısin daıarlaıtyn bólim jabylyp qalǵan edi. Osy úrdisti qaıtadan endirip jatyrmyz. Biraq orynnyń tarlyǵynan qurylys uıymdarynyń bazasyn paıdalanýǵa týra keledi. Áıtpese, oıǵa alǵan jaqsy jobalar barshylyq. Bolashaq santehnıkter men gazben dánekerleýshiler de bir kabınetti ıemdenip otyrǵan jaılary bar. Talap boıynsha bólek bolýy kerek.
Buryn lıseı oqýshylary bıýdjet esebinen bir mezgil tegin tamaqtanatyn. Munyń ózi az qamtylǵan, kóp balaly otbasylar úshin ájeptáýir sep edi. Qazir kolledj qarajaty esebinen uıymdastyrýǵa májbúrmiz. Jaqsy oqyǵan oqýshy ǵana shákirtaqyǵa iligedi, bizde olardyń sany – 120. Jataqhananyń joqtyǵyn joǵaryda aıttyq. Páter jaldap turatyndar qaıtyp kún kórmek? Bizdińshe, oqý úlgerimimen qatar qoǵamdyq jumysqa degen belsendiligi, otbasylyq jaǵdaıy da eskerilgeni jón bolar edi.
Keıde óskeleń urpaqqa sapaly bilim berý, kásiptik baǵdarlaý negizi mektepten qalanatynyn esten shyǵaryp alatyn sııaqtymyz. Bolashaq kásibı maman ázirleýdiń osy dástúri úzilip qaldy. Aınalyp kelgende, bilim kapıtalynyń qaıtarymy kolledj ujymdarynan ǵana talap etiledi. Al, mektep, ata-ana jaýapkershiligi aıtyla bermeıdi.
– R.Birimjanova: Olqy tustyń biri – jumys berýshilerdiń áleýmettik seriktestikten qashqaqtaıtyny. Oblystaǵy S.Hamzın, N. Tımofeev sekildi túsinistikpen qaraıtyn basshylardyń qatary seldir. Kóbi jumys aýqymynyń azdyǵyn syltaýratyp, ekijaqty kelisimge qol qoıýǵa qulyqsyz. Tájirıbesiz jastardy qaramaǵyna alyp, kásibine beıimdeýden, daǵdylandyrýdan, bilmegenin úıretýden jalt beretini ókinishti-aq. Ekinshiden, normatıvtik bazalar eskirgen, qaıta qaraý, jetildirý kerek. Úshinshiden, bir mamandyq boıynsha dıplom alyp, alaıda, basqa salada eńbek etip júrgenderdiń qatary azaıýdyń ornyna kóbeıip barady. Sońǵy jyldary quqyqtanýshylarǵa suranys birshama báseńdedi. Biz osyndaı basy artyq mamandyqtardy barynsha qysqartyp, kerisinshe, búgingi kúni úlken suranysqa ıe qurylys buıymdary men qurylymdary óndirisi, kondıter taǵamdary sekildi mamandyq ıelerin daıarlaýǵa kóshtik. Menińshe, tıisti oryndar eńbek rynogyn zerttep, tapsyrys pen usynysty tarazylap otyrsa, durys bolar edi. Biz naryq retteıdi deı salamyz.
Oqýshylar men oqytýshylar úshin qajet sapaly oqý quraldary qat. Ásirese, qazaq bólimderinde jetispeıdi. Amalsyzdan, oryssha oqýlyqtardy paıdalanamyz.
– A.Qusaıynova: Iá jas mamandarymyzdyń bilimi men tárbıesi naryq talabyna jaýap bere ala ma degen másele tóńireginde oılanatyn tustar az emes. 2011 jylǵa qaraǵanda kásiptik-tehnıkalyq kolledj oqýshylarynyń 1331-ge azaıǵany baıqalady. Onyń bir sebebin jalpy bilim beretin mektepte balalar sanynyń azaıýymen túsindirsek, qarjy tapshylyǵynan jańa oqý oryndary men jataqhanalar salý– kúrmeýi qıyn máselelerdiń biri. Mundaı qurylys oryndaryn Jambyl, Shal aqyn, Mamlıýt aýdandarynda salý josparlanǵanmen, keshiktirilip keledi. 6 kolledj beıimdelmegen ǵımarattarǵa ornalasqan.
Áleýmettik seriktestik týraly zańnamany qaıta qarap, tolyqtyrýlar engizý kerek sekildi. Olaı deıtinim, kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasyn damytýǵa jumys berýshiler mindettelmegen. Naqty talap qoıylmaǵannan keıin jumys orny bola tura, jas mamandardy qabyldaýdan tartynshaqtaıdy. Sondaı-aq, iri sharýashylyqtardyń esebinen mamandardy oqytýdyń, kolledjderge tehnıka satyp áperý tájirıbesin ornyqtyrýdyń mezgili jetti. О́ıtkeni, seriktestikterde kóbine «Djon Dır», « KLAAS» sııaqty jańa úlgidegi sheteldik tehnıkalar jumys isteıdi. Olardy satyp alýǵa kolledjderdiń múmkindigi joq. Sonyń saldarynan jastar ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jańashyldyqtardan syrt qalyp, óz mamandyǵyna beıim bolmaı shyǵady.
– Sergeı TIMOFEEV, kásipkerler palatasy janyndaǵy saraptaý keńesiniń tóraǵasy, «Osnovanıe» JShS-niń dırektory: Sońǵy jyldar bederinde oblysta qurylys ındýstrııasynyń jaqsy damyp kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. Byltyr qurylys jumystarynyń kólemi 18 paıyzǵa artyp, 34 mıllıard teńgeni qurady. 115 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, jospar artyǵymen oryndaldy. Bıyl 13 kóp páterli turǵyn úı, sport saraıyn, 4 emhana, 2 mektep, osynsha deneshynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin, 40-qa jýyq sý júıeleri obektilerin, basqa da ǵımarattar salý sekildi mindetter tur.
Alaıda, jas kadrlardy tańdaýda, ornyqtyrýda kóp qınalamyz. Onyń basty sebepteriniń biri – jalaqynyń azdyǵy. Sonyń saldarynan jastar mamandyqtary boıynsha jumys atqarǵylary kelmeıdi. Biz áli kúnge deıin eski normatıvtik-smetalyq qujattar boıynsha jumys istep kelemiz. Mysaly, tas qalaýshyǵa atqarǵan bir tekshe metr jumys aýqymy úshin bar-joǵy 1800 teńge tólenedi. Biz óz esebimizden 2-3 ese tóleýge májbúrmiz. О́ıtpegen jaǵdaıda turaqtandyrý – úlken kúsh. Jaz aılarynda jas mamandar eńbekaqy áldeqaıda joǵary jaqtarǵa baryp, jaldanǵandy jón kóredi. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, barymyzdan aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes.
Jármeńkelerge qatysyp júrgende bir baıqaǵanymyz, bos jumys oryndary jeterlik. Alaıda, kásiptik-tehnıkalyq mamandyq ıelerine yńǵaıly jumys tabyla tura, barǵylary kelmeıdi, «qara jumystan» qashqaqtaıdy. Biliktiliginiń azdyǵyna, tájirıbesiniń joqtyǵyna qaramastan kózdeıtinderi – joǵary jalaqy. Ár oqýshyny oqytýǵa aıyna 50-60 myń teńge jumsalatynyn eseptesek, memlekettiń qanshama qarajaty jelge ushty deı berińiz. Dıplomy bar 700-den astam jastyń basqa kásiptermen shuǵyldanýy – sonyń bir dáleli.
Jastar – elimizdiń bolashaǵy, adamı kapıtalymyz. Osy oraıda, kásiptik-tehnıkalyq kolledjderde sabaq beretin oqytýshylardyń biliktiligi, shyǵarmashylyq áleýeti qandaı dárejede, bolashaq mamandar ázirleýge qandaı úles qosyp júr degen saýal tóńireginde de oılanǵanymyz abzal. О́ndiristik tájirıbege kelgen oqýshylardyń bilim taıyzdyǵyna, ynta-jigeriniń tómendigine qarap oqý-tárbıe qyzmetiniń, kásibı sapa deńgeıiniń áli bir júıege túspegenin, jańashyl izdenisterdiń azdyǵyn, naryq jaǵdaıyndaǵy ómirlik ustanymdardyń, rýhanı qundylyqtardyń, usynystar men talaptardyń jete eskerile bermeıtinin, bilim berýdiń álemdik standarttarynan alshaq jatqanyn baıqaýǵa bolady. Menińshe, kásibı biliktilik deńgeıin anyqtaıtyn test synaqtaryn júrgizý jattandylyǵynan arylyp, talapty barynsha kúsheıtken jón.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Mártebesi kolledjdermen teńestirilgen lıseılerdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy, oqýshylardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy áli de jaqsartýdy qajet etedi.
Qazaqstandaǵy bilim berý júıesin damyǵan elderdiń sapalyq deńgeıine jetkizý máselesi bıylǵy Elbasy Joldaýynda aıryqsha atap ótildi. Bul talaptyń kásiptik jáne tehnıkalyq oqytý salasyna tikeleı qatysy bary aıtpasa da túsinikti. Osydan eki jyl buryn Úkimettiń arnaıy sheshimimen jalpy jumysshy mamandaryn ázirleýmen aınalysatyn kásiptik lıseılerdiń mártebesi kolledjdermen teńestirilip, básekelestik jaǵdaıyndaǵy biliktilik suranysyn óteýge mańyz berilýi sondyqtan.
Biz júrgizilip jatqan reformalyq qadamdarǵa baılanysty jańa oqytý júıesin engizý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý, oqytýshylar quramynyń biliktiligin arttyrý, zamanaýı ádis-tásilderdi qoldaný, basqa da máseleler tóńireginde sala mamandarymen áńgimelesken edik.
– Qazirgi tańda sóz etkeli otyrǵan saladaǵy jaǵdaı kandaı?
– Alma QUSAIYNOVA, oblystyq bilim basqarmasy kásiptik bilim jáne kadrlardy daıarlaý bóliminiń basshysy: Kásiptik jáne tehnıkalyq bilim berý júıesine qarasty 30-dan astam oqý oryndarynda oqıtyn 15 myńnan astam oqýshy 75 mamandyq boıynsha 29 kásipke baýlynady. Bertinge deıin olar lıseı jáne kolledj dep eki býynǵa bólinip kelse, Úkimettiń 2012 jylǵy № 321 qaýlysymen 17 kásiptik lıseıge kolledj mártebesi berildi. Osyǵan oraı, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń normatıvtik qujattaryna sáıkes jańa oqý standarttary engizildi. Kásiptik lıseıler tas qalaýshy, sylaqshy, baltashy, árleýshi sekildi jalpy jumysshy mamandyqtaryna oqytyp kelse, endi sheber, tehnık, tehnolog sekildi orta basshylyq kadrlaryn daıyndaý quqyǵy qosa berildi.
– Oral TО́LEBAEV, qurylys kolledjiniń aǵa sheberi: Jasyratyny joq, keńestik kezde SPTÝ, GPTÝ-larǵa úlgerimi tómen, tártibi nashar mektep oqýshylary eriksiz jiberiletin. Oǵan balalar túgil ata-analardyń ózderi qarsylyq tanyta almaıtyn. Osyndaı solaqaı saıasat saldarynan bul oqý oryndary jóninde syńarjaq pikir, jadaǵaı túsinik qalyptasty. Qalaı desek te, qalalyq jáne aýyldyq kásiptik-tehnıkalyq ýchılısheler elimizde jumysshy mamandyǵyna degen qajettilikti ótegen biregeı júıe bolǵanyn moıyndaý kerek. Keıin zaman aǵymyna oraı lıseılerge aınaldyrylyp, birinshi kezekte az qamtylǵan, kóp balaly otbasylardyń balalary keletin boldy. Biz jylyna 280-300 úmitkerdi ornalastyramyz, kópshiligi aýyldyq jerlerden. Negizinen 9-synyp bitirgenderdi qabyldap, bıýdjet esebinen oqytamyz. 11-synyp bitirgender gazben dánekerleýshi jáne jıhaz jasaý mamandyqtaryna qabyldanady. Endi bulardyń qataryna basqarýshylyq qyzmetin meńgergen mamandyqtar qosylyp, oqý merzimi uzartyldy.
Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasyna irgeli ózgeristerdiń engizilip jatqany qýantady. Áıtse de, materıaldyq-tehnıkalyq baza túbegeıli jańartýdy qajet etedi. Kásiptik quraldarmen tolyqtyrý 40-45 paıyzdy ǵana quraıdy. Bizde áli kúnge deıin jataqhana, akt, sport zaldary joq. Oqýshylardyń basym kópshiligi eldi mekenderden kelip oqıtynyn eskersek, páter jaldaýǵa ekiniń biriniń shamasy jete bermeıdi. Sondyqtan túıtkildi problemalardy sheshýdiń keshendi sharalaryn respýblıkalyq quzyrly vedomostvolar jedel qarastyrsa degen tilegimiz bar.
– Roza BIRIMJANOVA, Petropavl qurylys-ekonomıka kolledji dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary: Mektepti jaqsy aıaqtaǵan túlekter joǵary bilim alýǵa umtylatyny belgili. Al, «ortasha» oqyǵandar men otbasynyń áleýmettik jaǵdaıy tómen balalar «jerde qalmas úshin» kolledjderde oqýǵa tyrysady. Olardyń 20-30 paıyzdaıy ata-analarynyń aqyl-keńesimen kelse, aralarynda áýlet kásibin jalǵastyrýshylar da joq emes. Minez-qulqy, úlgerimi, oılaý qabileti árqıly jastardy oqytýdyń, tárbıeleýdiń eleýli qıyndyqtary kezikkenimen, «jaman» deı bergennen «jaqsysyn» kim bere qoısyn?
Bizdiń kolledjdiń tarıhy áriden bastalatyndyqtan, jınaqtaǵan is-tájirıbemiz mol. Oblystaǵy úzdik oqý oryndarynyń birimiz. Kúndizgi bólimdegi 1400, syrttaı bólimdegi 270 oqýshy 10 mamandyq boıynsha bilim alady. Olardyń 7-ýi qurylys jáne tehnologııa, qalǵandary gýmanıtarlyq jáne qarjylyq-esep bólimderinde oqıdy. Joǵary oqý ornyn bitirýshilerdiń bári birdeı orta býyn mamandary bola bermeıdi ǵoı. Sol sebepti, tehnık-qurylysshy, tehnık-tehnolog, tehnık-baǵdarlamashy sekildi jańa kásiptik baǵdar berý bólimderi ashyldy.
– Jas mamandardy jumysqa ornalastyrý jaıy qalaı sheshilgen?
– A.Qusaıynova: Byltyr 4 myńǵa jýyq maman óndiris oryndaryna joldama alyp, memlekettik tapsyrys aıasynda 80 paıyzdaıy jumysqa ornalasty. Dýaldy oqytý júıesine 6 kolledj kóshirildi. 3 kolledj «Kásiptik-tehnıkalyq bilimdi jańǵyrtý» jobasy sheńberinde 380 myń dollar halyqaralyq grantty, 4 kolledj 9001-2001 sapa sertıfıkatyn ıelendi. Jyl ótken saıyn materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýǵa bólinetin qarjy mólsheri kóbeıgenimen, áli jetkiliksiz. Byltyr bul maqsat úshin 125 mıllıon teńge jumsalsa, bıyl bólingeni– 175 mıllıon.
Birneshe jyldan beri memlekettiń qoldaýymen jas mamandardyń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etetin birqatar jobalar iske asyrylyp keledi. Solardyń biri «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha jastardyń eldi mekenderde jumys isteýine naqty jaǵdaılar týdyryldy. Sońǵy úsh jylda osy baǵdarlama negizinde 1,5 myńdaı maman aýyldarǵa tartyldy. Degenmen, olardyń arasynda kásiptik jáne tehnıkalyq mamandyq ıeleriniń úlesi tómen.
– R.Birimjanova: Elbasy bir Joldaýynda Qazaqstandaǵy adamı kapıtaldyń sapaly ósý talaptaryn tereńnen tolǵaı kelip, «Medısına ınstıtýtyn bitirgen túlek birden dáriger bolyp shyǵa almaıdy. Polıtehnıkalyq joo-ny támamdaǵan túlek áli de bolsa ınjener emes. Oǵan óziniń maman ekenin dáleldeýge týra keledi. Búkil álemdegi tártip osyndaı», degen edi. Bul oıyn «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty taldamaly maqalasynda odan ári tereńdetip, jappaı mamandyqtar kadrlarynyń jetispeýshiligin eńserýge múmkindik beretin osy zamanǵy qoldanbaly biliktilik ortalyqtaryn qurýdyń, oqý úderisiniń praktıkalyq jaǵyna jetkilikti kóńil bólýdiń, dýaldy kásibı bilim berýdi damytýdyń, oqýshylardyń jeke erekshelikterin jete eskerýdiń mańyzdylyǵyn atap kórsetken bolatyn. Sondaı-aq balalardy, jasóspirimder men jastardy olardyń eseıýi men tabysty áleýmettanýynyń dara mindetterin sheshýge baǵyttaıtyn rýhanı-parasattylyq tárbıe tásilderiniń jetkiliksizdigi, is júzinde, búkil oqý-tárbıe úderisi eskirgen ádistemelerge negizdelgeni, ınnovasııalyq kýrstar oqytylmaıtyny ótkir synǵa alynǵan edi. Onyń teris saldary qazirdiń ózinde bilinip, jastardyń edáýir bóliginiń áleýmettik ınfantılızmine, ıaǵnı eresek ómirge beıimdele almaýy, basqa da keleńsizdikterge uryndyryp jatqany jasyryn emes. Osy turǵydan sóz qozǵaıtyn bolsaq, memlekettik bilim berý úlgi-qalyptarynyń saqtalýy men oryndalýy, qoljetimdiligi qandaı dárejede degen saýal kóldeneńdeıdi. О́ıtkeni, bul oqý oryndaryndaǵy oqýshylardyń basym bóligi aýyldardan kelgen. Ekinshiden, olardyń negizinen 9 jyldyq bilimmen túsetinin eskersek, mektep pen kolledj arasyn jalǵastyrýshy, baılanystyrýshy dáneker, býyn retinde sapaly bilimdi qamtamasyz etip otyr ma degen suraq týady. Prezıdenttiń «Búgingi tańda qazaqstandyq bilim berý júıesinde oqý úderisiniń praktıkalyq jaǵyna jetkilikti kóńil bólinbeıtinin, oqýshylardyń jeke erekshelikteri nashar eskeriletinin» erekshe eskertýinen qorytyndy shyǵara otyryp, oqytý úderisine qazirgi zamanǵy ádistemeler men tehnologııalardy engizýge umtylǵanymyz abzal. 2012 jyldan beri Qazaqstan-Norvegııa birlesken jobasyn qoldanyp kelemiz. Bul baǵdarlama boıynsha óndiristik tájirıbege kóp ýaqyt bólinedi jáne de orta býyn mamanyna jalpy jumysshy kásibi qosa beriledi. Oqýǵa keletin talapkerlerdiń bilimge umtylysy men talabynyń jaqsarǵany baıqalady. О́tken jyly qurylysshylardyń 70, tehnık-tehnologtardyń 95 paıyzy jumyspen qamtyldy.
– Sózderińizden ańǵarylǵandaı, jastardyń tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alýǵa tartylýy áli de kemshin túsip jatqan sııaqty. Problemalardy taratyp aıtsańyzdar?
– O.Tólebaev: Zaman aǵymyna qaraı jańa mamandyqtar ashýǵa qansha talpynsaq ta, qaýqarsyzbyz. О́ıtkeni, oqý kabınetteri men sheberlik alańdary tapshy. Ońtaılandyrý kezinde «Jol-qurylys kólikterin tehnıkalyq paıdalaný» mamandyǵy boıynsha kran mashınısin daıarlaıtyn bólim jabylyp qalǵan edi. Osy úrdisti qaıtadan endirip jatyrmyz. Biraq orynnyń tarlyǵynan qurylys uıymdarynyń bazasyn paıdalanýǵa týra keledi. Áıtpese, oıǵa alǵan jaqsy jobalar barshylyq. Bolashaq santehnıkter men gazben dánekerleýshiler de bir kabınetti ıemdenip otyrǵan jaılary bar. Talap boıynsha bólek bolýy kerek.
Buryn lıseı oqýshylary bıýdjet esebinen bir mezgil tegin tamaqtanatyn. Munyń ózi az qamtylǵan, kóp balaly otbasylar úshin ájeptáýir sep edi. Qazir kolledj qarajaty esebinen uıymdastyrýǵa májbúrmiz. Jaqsy oqyǵan oqýshy ǵana shákirtaqyǵa iligedi, bizde olardyń sany – 120. Jataqhananyń joqtyǵyn joǵaryda aıttyq. Páter jaldap turatyndar qaıtyp kún kórmek? Bizdińshe, oqý úlgerimimen qatar qoǵamdyq jumysqa degen belsendiligi, otbasylyq jaǵdaıy da eskerilgeni jón bolar edi.
Keıde óskeleń urpaqqa sapaly bilim berý, kásiptik baǵdarlaý negizi mektepten qalanatynyn esten shyǵaryp alatyn sııaqtymyz. Bolashaq kásibı maman ázirleýdiń osy dástúri úzilip qaldy. Aınalyp kelgende, bilim kapıtalynyń qaıtarymy kolledj ujymdarynan ǵana talap etiledi. Al, mektep, ata-ana jaýapkershiligi aıtyla bermeıdi.
– R.Birimjanova: Olqy tustyń biri – jumys berýshilerdiń áleýmettik seriktestikten qashqaqtaıtyny. Oblystaǵy S.Hamzın, N. Tımofeev sekildi túsinistikpen qaraıtyn basshylardyń qatary seldir. Kóbi jumys aýqymynyń azdyǵyn syltaýratyp, ekijaqty kelisimge qol qoıýǵa qulyqsyz. Tájirıbesiz jastardy qaramaǵyna alyp, kásibine beıimdeýden, daǵdylandyrýdan, bilmegenin úıretýden jalt beretini ókinishti-aq. Ekinshiden, normatıvtik bazalar eskirgen, qaıta qaraý, jetildirý kerek. Úshinshiden, bir mamandyq boıynsha dıplom alyp, alaıda, basqa salada eńbek etip júrgenderdiń qatary azaıýdyń ornyna kóbeıip barady. Sońǵy jyldary quqyqtanýshylarǵa suranys birshama báseńdedi. Biz osyndaı basy artyq mamandyqtardy barynsha qysqartyp, kerisinshe, búgingi kúni úlken suranysqa ıe qurylys buıymdary men qurylymdary óndirisi, kondıter taǵamdary sekildi mamandyq ıelerin daıarlaýǵa kóshtik. Menińshe, tıisti oryndar eńbek rynogyn zerttep, tapsyrys pen usynysty tarazylap otyrsa, durys bolar edi. Biz naryq retteıdi deı salamyz.
Oqýshylar men oqytýshylar úshin qajet sapaly oqý quraldary qat. Ásirese, qazaq bólimderinde jetispeıdi. Amalsyzdan, oryssha oqýlyqtardy paıdalanamyz.
– A.Qusaıynova: Iá jas mamandarymyzdyń bilimi men tárbıesi naryq talabyna jaýap bere ala ma degen másele tóńireginde oılanatyn tustar az emes. 2011 jylǵa qaraǵanda kásiptik-tehnıkalyq kolledj oqýshylarynyń 1331-ge azaıǵany baıqalady. Onyń bir sebebin jalpy bilim beretin mektepte balalar sanynyń azaıýymen túsindirsek, qarjy tapshylyǵynan jańa oqý oryndary men jataqhanalar salý– kúrmeýi qıyn máselelerdiń biri. Mundaı qurylys oryndaryn Jambyl, Shal aqyn, Mamlıýt aýdandarynda salý josparlanǵanmen, keshiktirilip keledi. 6 kolledj beıimdelmegen ǵımarattarǵa ornalasqan.
Áleýmettik seriktestik týraly zańnamany qaıta qarap, tolyqtyrýlar engizý kerek sekildi. Olaı deıtinim, kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasyn damytýǵa jumys berýshiler mindettelmegen. Naqty talap qoıylmaǵannan keıin jumys orny bola tura, jas mamandardy qabyldaýdan tartynshaqtaıdy. Sondaı-aq, iri sharýashylyqtardyń esebinen mamandardy oqytýdyń, kolledjderge tehnıka satyp áperý tájirıbesin ornyqtyrýdyń mezgili jetti. О́ıtkeni, seriktestikterde kóbine «Djon Dır», « KLAAS» sııaqty jańa úlgidegi sheteldik tehnıkalar jumys isteıdi. Olardy satyp alýǵa kolledjderdiń múmkindigi joq. Sonyń saldarynan jastar ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jańashyldyqtardan syrt qalyp, óz mamandyǵyna beıim bolmaı shyǵady.
– Sergeı TIMOFEEV, kásipkerler palatasy janyndaǵy saraptaý keńesiniń tóraǵasy, «Osnovanıe» JShS-niń dırektory: Sońǵy jyldar bederinde oblysta qurylys ındýstrııasynyń jaqsy damyp kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. Byltyr qurylys jumystarynyń kólemi 18 paıyzǵa artyp, 34 mıllıard teńgeni qurady. 115 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, jospar artyǵymen oryndaldy. Bıyl 13 kóp páterli turǵyn úı, sport saraıyn, 4 emhana, 2 mektep, osynsha deneshynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin, 40-qa jýyq sý júıeleri obektilerin, basqa da ǵımarattar salý sekildi mindetter tur.
Alaıda, jas kadrlardy tańdaýda, ornyqtyrýda kóp qınalamyz. Onyń basty sebepteriniń biri – jalaqynyń azdyǵy. Sonyń saldarynan jastar mamandyqtary boıynsha jumys atqarǵylary kelmeıdi. Biz áli kúnge deıin eski normatıvtik-smetalyq qujattar boıynsha jumys istep kelemiz. Mysaly, tas qalaýshyǵa atqarǵan bir tekshe metr jumys aýqymy úshin bar-joǵy 1800 teńge tólenedi. Biz óz esebimizden 2-3 ese tóleýge májbúrmiz. О́ıtpegen jaǵdaıda turaqtandyrý – úlken kúsh. Jaz aılarynda jas mamandar eńbekaqy áldeqaıda joǵary jaqtarǵa baryp, jaldanǵandy jón kóredi. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, barymyzdan aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes.
Jármeńkelerge qatysyp júrgende bir baıqaǵanymyz, bos jumys oryndary jeterlik. Alaıda, kásiptik-tehnıkalyq mamandyq ıelerine yńǵaıly jumys tabyla tura, barǵylary kelmeıdi, «qara jumystan» qashqaqtaıdy. Biliktiliginiń azdyǵyna, tájirıbesiniń joqtyǵyna qaramastan kózdeıtinderi – joǵary jalaqy. Ár oqýshyny oqytýǵa aıyna 50-60 myń teńge jumsalatynyn eseptesek, memlekettiń qanshama qarajaty jelge ushty deı berińiz. Dıplomy bar 700-den astam jastyń basqa kásiptermen shuǵyldanýy – sonyń bir dáleli.
Jastar – elimizdiń bolashaǵy, adamı kapıtalymyz. Osy oraıda, kásiptik-tehnıkalyq kolledjderde sabaq beretin oqytýshylardyń biliktiligi, shyǵarmashylyq áleýeti qandaı dárejede, bolashaq mamandar ázirleýge qandaı úles qosyp júr degen saýal tóńireginde de oılanǵanymyz abzal. О́ndiristik tájirıbege kelgen oqýshylardyń bilim taıyzdyǵyna, ynta-jigeriniń tómendigine qarap oqý-tárbıe qyzmetiniń, kásibı sapa deńgeıiniń áli bir júıege túspegenin, jańashyl izdenisterdiń azdyǵyn, naryq jaǵdaıyndaǵy ómirlik ustanymdardyń, rýhanı qundylyqtardyń, usynystar men talaptardyń jete eskerile bermeıtinin, bilim berýdiń álemdik standarttarynan alshaq jatqanyn baıqaýǵa bolady. Menińshe, kásibı biliktilik deńgeıin anyqtaıtyn test synaqtaryn júrgizý jattandylyǵynan arylyp, talapty barynsha kúsheıtken jón.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Sońǵy jańalyqtar
Shet aýdanynda jol qozǵalysy shektelip, 45 adam evakýasııalandy
Aımaqtar • Búgin, 19:37
Qaraǵandy oblysynda 800-den astam kólik qar qursaýynda qalyp qoıdy
Aımaqtar • Búgin, 19:25
Stýdentterdi eden jýýǵa májbúrlegen: Túrkistanda jataqhana qyzmetkerleri sógis aldy
Oqıǵa • Búgin, 18:55
Et qymbattady: Eýropa, Azııa jáne Taıaý Shyǵysta bizden arzan
Qoǵam • Búgin, 18:35
Jalpyulttyq koalısııa belsendileri úgit-nasıhat jumystaryn bastady
Ata zań • Búgin, 18:25
Jalpyulttyq koalısııa: Aqmola oblysynda kezdesýler ótkizdi
Ata zań • Búgin, 18:13
Antarktıka sýlarynda alǵash ret akýla tabyldy
Álem • Búgin, 18:04
Donald Tramptyń rezıdensııasyna jasyryn kirmek bolǵan adamǵa oq atyldy
Álem • Búgin, 17:58
Qazaqstanda júrgizýshisiz taksı qyzmeti paıda bolýy múmkin
Qazaqstan • Búgin, 17:57
Qazaqstan quramasynyń qysqy Olımpıadadaǵy joly: Jyldar men nátıjeler
Qysqy sport • Búgin, 17:56
Nomad Academy shákirtteri el birinshiliginde top jardy
Tennıs • Búgin, 17:49
Aqsý jastary oblys ákimimen jańa Konstıtýsııa jobasyn talqylady
Ata zań • Búgin, 17:48
Dastan Sátpaev aldaǵy maýsymda jańa nómirmen alańǵa shyǵady
Fýtbol • Búgin, 17:39
Otandyq qurylys materıaldary óndirisi salasyn qandaı táýekel kútip tur?
Ekonomıka • Búgin, 17:31
2025 jyly el ekonomıkasy qalaı damydy?
Ekonomıka • Búgin, 17:25
