Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Lırıkalyq sheginis.
«Arqada jer erkesi Qyzbel degen,
Aralap alýan júrdim Qyzkermemen.
Tabar jan qaıda baryp Jeruıyqty,
Qyzbelden, sirá, kúder úzgenmenen»,
dep aqıyq aqyn Ǵafý Qaıyrbekov jyrǵa qosqan Tobyl-Torǵaı óńirinde aǵamyz dúnıe esigin ashqan kúni Stalın «bizdiń eldiń demokratııalyq damýynyń kórsetkishi» dep ataǵan, keńes odaǵyndaǵy eń alǵashqy Joǵarǵy keńeske saılaý ótipti. Qýǵyn-súrgin tegershigi de bir sátke damyldap, saılaýdyń bitýin kútkendeı el mamyrajaı kúıde bolypty. Sol sebepti de jas nárestege «Saılaý» esimi berilipti.
Biz ataǵynan at úrketin ǵalymnyń abyzdyq jasqa taıaǵan tusyn kórdik. Seksenniń seńgirine shyqsa da, zerdesi tunyq, tuǵyrynan túspegen shaǵyna kez keldik. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń ekinshi qabatynda taıaq tastam jerde qatar otyrdyq. Túrli máseleni talqylap, bir-birimizdiń kabınetimizge jıi bas suǵatynbyz. Ortalyqtyń eń jas dırektory men ınstıtýttyń ǵylymı jetekshisi hám ǵylymı keńesi tóraǵasynyń mundaı ymyraly yntymaǵyna barlyǵy tańyrqaı qaraıtyn. Jáne qandaı jetekshi deseńizshi! Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Halyqaralyq ekonomıster odaǵy úılestirý keńesiniń múshesi, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi.
Lırıkalyq sheginis. Ol bala bolyp esin bilgeli el basyna túsken aýyrtpashylyqty bir adamdaı kótergen otbasynda ósti. Baızaq aqsaqal soǵysqa attanǵanda Saılaý beste, inisi Sábıt úshte, qaryndasy Raqysh eki aılyq náreste eken. Ákesi Vıtebsk túbindegi shaıqasta erlikpen qaza tapqanda úıelmeli úsheý áli es bilmeıtin jasta bolatyn. Anasy Jibek bóltirigin jetektegen qurtqadaı úsh perzentin el qataryna qosý úshin janyn saldy.
Asyly, «óner, bilim bar jurttardyń» ǵylymı ortasy, ásirese akademııalyq zertteý ınstıtýttary bir salaǵa búkil ǵumyryn arnaǵan korıfeı ǵalymdardy qurmet tutady, tipti egde tartqan shaǵynda da tájirıbesin barynsha paıdalanýǵa tyrysady. Qurmetti dırektor, qurmetti prezıdent retinde qyzmet usynyp, eńbegi eren tulǵalardy ǵylymı mekemeniń rámizi, brendi sanaıdy. Aıynda, jylynda bir ret bas suǵyp tursa da, rızashylyq bildiredi. Osy tektes qurmet ınstıtýttyń ǵylymı jetekshisi Saılaý Baızaqulyna kórsetilse de, ol qarapaıym qalpynan tanbady.
Lırıkalyq sheginis. Saılaý Baızaquly mektep bitirgesin sol tusta barshanyń armanyna aınalǵan S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine túsedi. «Esepteý matematıkasy» mamandyǵyn ıgergen soń QazMÝ-dyń negizinde ashylǵan Almaty halyq sharýashylyǵyn josparlaý ınstıtýtyn «ónerkásipti josparlaý» mamandyǵy boıynsha bitiredi.
Ýnıversıtetten keıin QazMÝ-dyń esepteý matematıkasy kafedrasyna assıstent bolyp jumysqa qabyldanady. Tórt jyldan keıin Qazaq KSR Memlekettik josparlaý komıtetiniń Ekonomıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna aýysady. Dál osy jerde ony ǵylymdaǵy izdeniske toly, berekeli jyldar kútip tur edi...
Qashan kórseń, býma-býma qaǵazdy aqtaryp, keıbir esep-qısabyn túzetip, keıde telefon, keıde júırik poshtamen álemniń ár tarapymen habar almasyp, jas magıstranttan jasamys professorǵa deıin nazar aýdaryp, birlesip maqala jazyp, ony aǵylshyn tiline aýdarý ústinde bolatyn.
Sóılep ketse, aǵyl-tegil bilim Kamchatka geızerindeı aınalaǵa shashyraıtyn. Keınsten bastap, Markske jalǵastyra, qazaqy uǵymmen tuzdyqtaǵanda, ekonomıkalyq teorııanyń «sońǵy mogıkanyndaı» kórinetin. Ekonomıkalyq reformalardy egjeı-tegjeı baıandap, qazirgi jaǵdaıda ne qajet ekendigi jaıly oıymen bólisetin. Onymen qoımaı, ǵylymı granttar utyp alyp, óz jobasyna ózi qarjy taýyp keletin.
Lırıkalyq sheginis. Saılaý Baızaquly ómiriniń jıyrma eki jylyn Ekonomıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda ótkizdi. Jıyrma segiz jasynda ǵylym kandıdaty, otyz jetisinde ǵylym doktory atandy. Doktorlyq dıssertasııasyn Máskeýdegi áıgili KSRO Ǵylym akademııasynyń Ortalyq matematıka-ekonomıkalyq ınstıtýtynda qorǵady. Dıssertasııalyq keńestiń sol tustaǵy músheleri Nobel syılyǵynyń laýreaty L.V.Kantorovıch, akademıkter N.P.Fedorenko, S.S.Shatalın, N.Iа.Petrakov, M.M. Albegov, V.V.Pýgachev bolǵanyn aıtýdyń ózi jetkilikti.
Jaqsy minezdiń ómirlik azyqqa aınalatynyn abzal ǵalymnyń ǵumyrlyq joly dáleldegendeı. Saryarqa samalyndaı bııazylyqpen parasat bıiginde baısaldy pikir, salaýatty oı aıtyp, synnyń ózin kıiz balǵamen syna qaqqandaı baıyppen jetkizetin adamnyń tóńireginde dostyń da, shákirttiń de mol bolary anyq. Kezekti Astana ekonomıkalyq forýmy kezinde osy oıǵa kózim anyq jetti. Qyrǵyz Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Shaılobek Musaqojaev, Tájikstan Ǵylym akademııasynyń akademıgi Nurıddın Qaıymov, Reseı Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Albert Bahtızınniń «alqaly topta alǵa tutar aqsaqalymyz» dep qurmet kórsetkenine kýá boldyq.
Shákirt taqyryby – óz aldyna bólek áńgime. Resmı bekitilgen aspırant, doktoranttan bólek, ómirlik tájirıbe alǵan, aldyn kórgen, jan-júreginiń jylýyn sezingen talaı azamattyń ózin Saılaý Baızaqulynyń shákirti sanaıtynyn estip te, kórip te júrmiz. Osy kúnge deıin 10-nan asa ǵylym doktoryn, 50-den asa ǵylym kandıdatyn tárbıelep, júıeli oı, qısyndy dálel, baltalasań buzylmas esep-qısapqa negizdelgen ekonomıka ǵylymynyń kúrdeli salasy – ekonomıka-matematıkalyq ádister men modeldeý boıynsha óz ǵylymı mektebiniń negizin qalady.
Lırıkalyq sheginis. Saılaý Baızaqulynyń ǵalymdyǵymen qatar azamattyq, qaıratkerlik qyrlaryn, uıymdastyrýshylyq qasıetterin erekshe ataǵan jón. Qazaq KSR Memlekettik josparlaý komıteti Basqarý qurylymdaryn josparlaý men jetildirý ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn, Qazaq ǵylymı-tehnıkalyq jáne naryq konıýnktýrasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn, el Úkimeti janyndaǵy Memlekettik qyzmetshilerdi qaıta daıarlaý men biliktiligin arttyrý ınstıtýttaryn basqarǵan kezeńde qundy zertteýler júrgizýge, bilikti kadrlar daıarlaýǵa aıryqsha úles qosty.
Otbasy – onyń baılyǵy. О́zi «áje» dep ataǵan, úsh perzentin qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı ósirip, bar ǵumyryn urpaǵyna arnaǵan aıaýly Jibek ananyń tálimi ǵumyryna azyq bolsa, jan dúnıesin túsinip, ómir aǵynyna bir baǵytta kóz tastap, dúnıelik kózqarastaryna ortaqtasqan, qıyn kúnderdiń shýaqty sátterge ulasýyna kámil sengen asyl jary Maqysh Ǵaripqyzymen bir shańyraq astynda alpys jyl ómir súrip keledi. Búginde tórt baladan taraǵan nemere-shóbereni qyzyqtap, japyraǵyn keńge jaıǵan úlken áýletke aınalǵan.
Lırıkalyq sheginis. О́kshesin basqan inisi Sábıt Baızaquly da – osy kúnde úlken ǵalym, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi. Álıhan Bókeıhannyń izin jalǵap, Sankt-Peterbýrg memlekettik orman-tehnıkalyq ýnıversıtetinde doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan, orman sharýashylyǵy ekonomıkasy boıynsha sanaýly ǵalymnyń biri.
Uly Aıbar Saılaýuly fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty bolsa, nemeresi Naýryz aqparattyq ekonomıka boıynsha doktorlyq dıssertasııa jazyp júr. Osylaısha, bar ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan Baızaq áýletiniń izdenisteri jańa ǵasyrda da jalǵasyp jatyr.
Qarapaıymdylyq – onyń basty qaǵıdasy, ómirlik ustanymy. Jeńse tasymaıtyn, jeńilse jasymaıtyn birqalypty minez ǵylymda da, ómirde de óz soqpaǵyn salyp, taǵdyr tolqyndaryn eńsere otyryp, óz jolynan taımaýyna sebep bolsa kerek. Basqasyn bylaı qoıǵanda, tipti seksen jyldyq mereıtoıyna oraı Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen «О́negeli ómir serııasy» boıynsha shyqqan, ádette keıipkerdiń ómirlik tabystaryna arnalatyn jınaqtyń úshten ekisine ǵylymı maqalalaryn ornalastyrýy – sol qarapaıymdylyqtyń, Abaı aıtqan «aqyryn júrip, anyq basýdyń» úlgisi ispetti.
Danyshpan Ál-Farabı «Aqyldylyq pen adamgershilik úlgili tárbıege baılanysty, onyń negizi – taza eńbekte, eńbek óz kezeginde tárbıeniń negizinen týyndaıdy» degen eken. Endeshe, bizdiń keıipkerimiz de – eńbek adamy, naǵyz ǵalymnyń, ǵylymǵa adaldyqtyń shynaıy úlgisi.
Biz Saılaý Baızaqulyn túbinen shymyrlap tas bulaqtar quıylǵan, tereńine kóz boılamas túpsiz tereń tuńǵıyq teńizge uqsatamyz. Tuńǵıyqty oılap ta, boılap ta barlaý sheksiz bilimdi, izdenisti talap etedi. Ardaqty ǵalym – keıingi urpaqqa ónege bolar tulǵa.
Aıbol ARǴYNǴAZINOV,
Qarjy mınıstrligi departament dırektory
