О́rkendi О́skemen

О́mirimde О́skemendi úsh-aq ret kórdim. Birinshi ret osydan elý jyl buryn Keńes Odaǵynyń Batyry Tólegen Toqtarov atyn­daǵy júlde úshin ótken erkin kúresten jasóspirimder arasyndaǵy jarysqa barǵan edim. On altyda bolatynmyn. О́skemendi bir kún aralatty. Qazaqtardyń munda azdyǵyn baıqaǵanmyn. Biraq: «Nege bulaı?» degen sóz qaperge de kirmegen. О́ıtkeni Keńes Odaǵynyń saıa­saty ondaı oıdyń bolýyna múldem jol bermeıtin. Sondyqtan da qalypty qalanyń qalypty tirshiligine qýanǵanbyz. О́nerkásipti qalanyń ómiri qyzyq kóringen. Dál sol jyldary О́skemenniń magazınderi dúnıe-múlikke toly eken. О́ıtkeni, biz bala bolǵanmen, Ábilseıit Aıhanov, Amanjol Buǵybaev, Petr Sýrıkov syndy aǵalarymyz kóp kıim-keshek pen dorba-dorba et alyp qaıtqan. Osy sýret sanamda qalyp qoıypty. Ekinshi ret О́skemenge respýb­lıkalyq gazettiń bas redaktory bolyp Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sapary kezinde jýrnalıst retinde bardym. «Altaı – Qazaqstannyń altyn alqasy» dep bir bet maqala jazdym. Egemendiktiń alǵashqy jyldary edi. Osy sapar kezinde Nursultan Ábishuly tıtan-magnıı kombı­natynyń jumysshylarymen kezdesti. «Máseleni kommýnısshe qoımaý kerek», dep edi sonda memleket basshysy áli kommýnıstik júıeniń qundylyqtary sanadan óshe qoımaǵan jumysshylarǵa. Olar: «Reseıdiń rýbl aımaǵynan ketpeý kerek, Reseısiz Qazaqstan el bola alar ma eken?» – degendeı syńaı tanytty. Tipti Úlbi zavodynda bolyp, sonda shyǵarylyp jatqan tıyn teńgelerdi kórgende orys tildi jýrnalıstiń biri: − Nursultan Ábishuly, qazaqta teńge degen sóz joq qoı. «Som» bolyp qala bermeı me? – degeni este. Sonda Elbasy: − Jigitim, seniń ózińniń qazaq epos­tarynan habaryń bar ma edi? «Aıman-Sholpan» jyryn bilesiń be? Sonda: − Bazarda teńge bolsań pul bo­lar­syń, Kótekemniń aıtqany ras bolsa, Qolyma sý quıatyn kúń bolarsyń, – degen joldar bar emes pe?! Qazaqta teńge sózi joq bolsa, ol eposta qaıdan júr? – dedi. Osy saparda Nuraǵań Zaısannyń sýyn jatqa eseptep shyǵardy, dúnıeden ótken Oralhan Bókeıdi izdedi. О́mirge nemeresi keldi. Oǵan Altaı dep at qoıyldy. Jalpy, bul jyldarda О́skemen qazaq qalasynan góri Reseı qalasyna kóp uqsaıtyn. Tili, dili, tini jaǵynan. Úshinshi ret jaqynda oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń shaqyrýymen О́skemenge Murat Áýezov, Dıar Qonaev úsheýmiz ushyp keldik. Ákim jańa dástúr engizipti. Qaladaǵy esimderi berilgen adamdardyń kóshe merekesin uıymdastyrady eken. Aldynda partızan jazýshy Qasym Qaısenov, ǵaryshker Iýrıı Gagarın kósheleriniń merekesi ótipti. Endi qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov kóshesiniń merekesi bolmaq. Stela ashylmaq. ...Samolet О́skemenge quldı­laı bastady. Ertis-Úlbi ózenderi toǵysatyn jerdi kórgende erekshe qýandym. Zańǵar betkeıde «Qazaqstan» degen jazýmen birge elimizdiń Kók baıraǵy jelbirep tur. О́skemendi tanymaı qaldym. Qalanyń dál ortasynda uly Abaı eskertkishi tur. Sol uly aqyn eskertkishimen birge О́skemenge qazaq rýhy kelipti. Kóshede qazaq jastary qazaq tilinde sóılesip barady. Kelbeti men sáýleti ushtasqan qala sulýlanyp ketipti. Qala ákimi Temirbek Qasym­janov pen jýrnalıst Nurjan Qýantaı áýejaıdan qarsy aldy. Qalamen tanysýdy neden bastaý kerek? Árıne, men Qara Ertiske taǵzym etý kerek ekenin aıttym. − Jańa qonaq úı salynǵan. Dál Ertistiń jaǵa­synda. Qonaq­úıge ornalasyp, sonan soń Ertiske sálem berersiz, – dedi Temirbek ákim. ...Ertistiń jaǵalaýy... Már­már tastarmen kómkerilip, oryndyq­tar, fontan qoıylypty. Sahna ispettes tamasha alań tur. Ertis baıaǵy qalpymen aǵyp jatyr. Budan mıllıondaǵan jyldar buryn aqqan, taǵy da myńdaǵan jyldar aǵa beredi sulý Ertis. Sol Ertistiń boıynda órkendi О́skemen tur. Qas qaraıyp qalǵan shaq. San shamdar jaǵylyp, onyń sáýlesi Ertiske erkelep, jarq-jurq etedi. Alakól men tór Altaıdy alyp jatqan osynaý Shyǵys shynaryna aınalǵan qazaqtyń pushpaqty jeri Shyǵys Qazaqstannyń óskini – О́skemenniń áni de bólek, sáni de erek. San ulttyń ókilderi egemen eldiń bolashaǵyna jumys istep jatyr. Qol ustasqan qyz-jigit osy Ertis jaǵalaýynda «Mahabbat alleıasymen» júrip keledi. Bul «Qozy men Baıan» alleıasy. Bul mahabbat joly, bul mahabbat uıasy. Elbasy, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Na­zarbaevtyń Semeı ólkesin Shyǵys Qazaqstan oblysyna qosyp, onyń ortalyǵyn О́skemen jasaýy bolashaqty boljaıtyn uly sheshim ekenin halyq endi uǵynyp, endi túsinip jatyr. Sondyqtan da О́skemenniń de, oblystyń da rýhynyń ulttyq reńkke qanyǵyp jatýy bireýlerge unamaýy túsinikti sııaqty. Mine, keıbir ózge tildi basylymdardan oblys ákimi Berdibek Saparbaev qyzmeti týraly kóleńkeli sóz aıtýynyń syry osyǵan saıady. Bul oblysqa Berdibek Saparbaev ákim bolǵaly bes jyl bolypty. «Osy bes jyldyń ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik jemisi bar ma?» degen suraq oıǵa keldi. Osylaı adamdarmen áńgimelesý, baspasóz materıaldaryn, ınternet júıelerin eksheı kelip, mynadaı qorytyndyǵa keldim. Sońǵy bes jylda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ekonomıka­lyq áleýeti progres­sıvti ósip otyrǵan. Máselen, 2013 jyldyń kórsetkishteri tómendegideı eken: • 2013 jyly oblystyń jalpy ishki óńirlik ónimi 2012 jylǵy deńgeıde 6 paıyzdyq ósimmen 2 trıllıon teńgeni quraǵan. • Oblystyń turǵynynyń jan basyna shaqqanda árqaısysy 9,2 myń AQSh dollary kóleminde tabys tapqan. • Metallýrgııa ónerkási­binde 101,9   paıyzy  kó­lem  ın­­­dek­s­i­­­men 453,8 mlrd. teńgeniń ónimi óndirilipti. • Oblystyń ınvestısııa­lyq portfel quny 658,2 mlrd. teńgelik ındýstrııalandyrý kartasynyń 61 jobasynyń 37 jobasy júzege asyrylyp, 8 myń adam jumyspen qamtylypty. • Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy óniminiń kólemi 24,9 paıyz ósimmen 296,3 mlrd. teńgege jetipti. • Agroónerkásip kesheni boıynsha 7,7 mlrd. teńge quraıtyn 95 ınvest joba júzege asyrylypty. Qosymsha 735 jumys orny ashylypty. • 2012 jylmen salystyr­ǵanda 2013 jyly ana ólimi – 32,6, bala ólimi – 19, týberkýlezben aýrý – 12,5 paıyzǵa tómendegen. • Apattyq jaǵdaıdaǵy mektepterdiń ornyna 10 mektep, 830 oryndyq 4 balabaqsha salynypty. • 17 bilim berý nysanynda 483,2 mıllıon teńgege kúrdeli jóndeý, 23 nysanda 276 mıllıon teńgege aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilipti. Iá, ekonomıkasy berik oblys­tyń irgetasy da myqty bolmaq. Sondyqtan da Berdibek Saparbaev komandasy Shyǵys Qazaqstandy mekendeıtin ulttar men ulystardyń óz mádenıetin, tilin, dástúrin qa­lyp­tastyrýǵa erekshe kóńil bóledi. Ári «Tilashar» baǵ­darlamasy boıynsha olar memlekettik tildi úırenedi. Halyqpen jumys isteýde Berdibek Saparbaev ákimshil ádispen emes, halyqshyl úrdispen jumys júrgizedi. Bul ıdeologııalyq jumystyń pármen­diligin arttyrady. Eldiń Elbasy saıasatyna degen qurmeti men senimin nyǵaıtady. Oblysta eki aksııa halyq senimine ıe bolyp otyr. Máselen, «Týǵan jerge taǵzym» aksııasyn alaıyq. Ol osy óńirde týyp-ósip, búginde esimderi bıznes pen qoǵamdyq ortada qurmetke bólenip júrgen azamattardy el ekonomıkasyna tartý. Bul aksııanyń uıymdastyrýshysy – Berdibek Saparbaev. 2009 jyldan beri uıymdastyrylyp kele jatqan osy aksııa óz jemisin berýde. Oblystyń belsendi azamattary men kásipkerleri bıýdjetten tys 20 mıllıard teńgeden astam qarjyǵa 3 myńǵa jýyq jobany júzege asyrypty. Bul qanshama jumys oryndary ashyldy degen sóz. Myna derekterge júginelik. Bes jyl ishinde oblysta 100-ge jýyq saıabaq, balalar alańshasy, 230 eskertkish, memorıaldar men stelalar, 21 áleýmettik jáne 150 sporttyq keshender paıdalanýǵa berilgen. Oblys ákimi Elbasy N.Á.Nazar­baevtyń tapsyrmala­ryn oryndaý arqyly ózi de el qurmetine bólenip júr. Máselen, osy kezeńde 80-nen astam nysan memleket menshigine qaıtarylǵan. Olardyń ishinde buryn jekeshelendirilgen 3 balabaqsha ǵımaraty bar. О́sken jerin, elin súıý sóz júzinde emes, naqty istermen ushtasýy kerek. Oblys ákiminiń bul – jumys stıli. Osy aksııa aýqymynda júzege asyrylǵan irgeli mysaldardy aıta ketken oryndy bolar. Mysaly, Úrjar aýdanynyń Aqjar aýylynda «Shapaǵat» saýyqtyrý ortalyǵy jumys isteıdi. Bul múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan. Aıagóz qalasyndaǵy boks jáne kúres zaldary bar sport kesheni nege turady?! Solardyń ishinde qoǵam qaıratkeri Dáýlet Turlyhanovtyń esimin erekshe qurmetpen ataýǵa bolady. Ol ózi týyp-ósken Jarma aýdanynyń Qalba aýylynda zamanaýı sport keshenin salyp berdi. Quny – 300 mıllıon teńge! Jaqynda taǵy bir qýanyshty habar jetti. О́skemen qalasynda qazaqtyń ataqty Qabanbaı batyryna eńseli eskertkish qoıyl­dy. Olar óz rýhtarymen ata-baba jerin qorǵap tur dese de bolǵandaı. «Týǵan el – altyn besigim» atty aksııa osy Altaı-Semeı óńirinen shyqqan ataqty óner men mádenıet, ádebıet pen ǵy­lym salasynda aty shyqqan adamdardy elge tartý, olardyń shyǵarmashylyq keshterin uıym­das­tyrý, kitaptaryn shy­ǵarý sııaqty irgeli istermen kómkerilgen. Olar ózderi týǵan ólkege óner men ádebıettiń jańa lebin ákeldi. Jas talanttarǵa jol ashty. Bes jyl ishinde 100-den astam konserttik baǵdarlamalar ótkizilipti. Bıbigúl Tólegenova, Doshan Joljaqsynov, Roza Rymbaeva, Ulyqbek Esdáýletov, Seken Turysbekov syndy ultyn ulyqtaǵan ul-qyzdary, Aınur Tursynbaeva, Sara Toqtamysova, Serikzat Dúısenǵazın sekildi aıtysker aqyndary halyq aldynda ózderiniń perzenttik boryshtaryn ótepti. Oblysta jetim balalarǵa degen qamqorlyq ta kóńil qýantarlyq. Aýyr bolsa da shyndyqqa shydam kerek. Qazir oblysta 4 myńnan astam jetim bala bar. Olardyń bir myńnan astamy balalar úıinde tárbıelenýde. Bul úshin, «Úmit sáýlesi» atty joba júzege asyryla bastady. Munyń da uıytqysy bolyp otyrǵan – Berdibek Saparbaev. Balalardyń jeke esepshottarynda 168,7 mıllıon teńge bar. Bir jyldyń ishinde balalar úıinen shyqqan 151 jetkinshek páter alypty. «Balalar – bolashaǵymyz. Olarǵa qoldan kelgen jaqsylyqty jasaý – ár azamattyń paryzy». Berdibek Saparbaevtyń osy sózi júrekke jyly tıdi, qulaqqa jaǵymdy estildi. Shyraıly Shyǵysta, órkendi О́skemende qazaq rýhy bar! Ýálıhan QALIJANOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ALMATY – О́SKEMEN – ALMATY.