1838 jyly 7 tamyzda bolǵan Aqmola bekinisi úshin shaıqasta Kenesary hanmen birge Arqa óńirinen, sonyń ishinde Ulytaý, Kókshetaý, Qorǵaljyn topyraǵynan shyqqan batyrlar – Aǵybaı, Buqarbaı, Basyǵara, Naýryzbaı, Japabaı Shýsha, Es, t.b. eldiń erteńi úshin erlikpen qaza tapqany tarıhtan málim. «Tóńkeriske deıin sheıh Berdibaı qajy Qaırollauly jáne ózge de el aǵalary osy erlikti eske túsiretin qulpytas ornatty» degen aýyzsha derek aıtylady. Al eskertkishte esimi oıylyp jazylǵan Imanqul – óz zamanynyń kózi ashyq, kókiregi oıaý azamaty bolsa kerek.
Sol kezden qalǵan sóz bar: «Kene hannyń tusynda, Qart býradaı jaradyq. Jaýdy jasqap, japyryp, Jaýǵa qardaı boradyq...» (Han Kene: jyr-tolǵaýlar. Almaty: Ana tili, 2012.- 424 b.).
Biz Kenesary hanǵa jıen bolyp kelemiz. Arǵy tegimiz – Bórishi. Osy jerde talaı qaharman babamyz jaý jastanǵany aqıqat. Atam Kámel, ákem Tuıaq osy oqıǵalardy ańyz etip, urpaǵyna aıtyp otyrdy. Sondyqtan da shyǵar, ákem ekinshi dúnıejúzilik soǵysta júrip batyr babalarymyz týraly óleńmen jıi hat jazyp turypty. Bul ózin de, eldegi aǵaıynyn da jeńiske qaıraǵany ǵoı.
Naǵashy babam Ábdirahman qajyǵa barǵan, balalaryn medresede oqytqan ımandy kisi bolypty. Osy qorymda jatqan Berdibaı qajymen baılanysta bolǵan. Onyń balasy – naǵashy atam Haıretdın Bolǵanbaı (1894-1937). Ol – Orynbordaǵy Hýsaınııa medresesinde oqyǵan, «Qazaq» gazetinde A.Baıtursynuly aǵasynan ónege alǵan, keıin M.Shoqaımen birge Túrkistan avtonomııasyn qurysqan qaıratker. Maǵjan Jumabaev óleńderinde onyń aty men zaty júr.
Osy beıitte naǵashymnyń eki perzenti (Ashat, Gúlzı), ıaǵnı anam Gúlnár Haıretdınqyzy Bolǵanbaıdyń qos baýyry jerlenipti. Eger bolshevızm bolmasa, Azamat soǵysynan, ashtyqtan halyq qyrylmasa, Alash zııalylaryn qýǵyndamasa, olar óler me edi? Árıne, joq.
Osy qorymda anamnyń túp naǵashysy Qońyrqulja Qudaımendiuly (1793-1866) da jerlengen. Ol – Táýke hannyń urpaǵy, Aqmolanyń aǵa sultany. Patshaǵa deıin baryp, qazaqtan ásker almaýyn suraǵan qaıratker. 1842 jyly óz qarajatyna Aqmola qalasynda tuńǵysh meshit-medirese salǵany tarıhtan málim. Qazir Astana qalasyndaǵy A.Imanov kóshesi 2-úıdiń qabyrǵasyna Qońyrqulja Qudaımendiulyna arnap eskertkish-taqta ornatylǵan.
Bul zıratqa anamnyń naǵashysy áıgili Aqmola kópesteri Halfınderdiń de súıegi qoıylǵan. Solardyń biri – Ýálı Qajymuhameduly Halfın (1833-1894). Ol – ataqty mesenat, din aǵartýshysy, qoǵam qaıratkeri. Onyń jubaıy Táýirbala Balqymbaıqyzynyń (1841-1914) súıegi qarakesek eken. Qulpytas 1894 jyly ornatylǵan. 2017 jyly ony arabshadan qazaqshaǵa aýdarýdyń sáti tústi.
Bashıhdın, Qashıp, Ǵalıakpar, Syzdyq, Ábdirahman, Kárim, Raqymjan, Ǵalıasqar Halfınder – Alash qozǵalysy qaıratkerlerine qarjylaı kómektesken tulǵalar. Olar «Serke», «Qazaq» gazetterin qarjylandyrǵan. Bashıhdın men Qashıp Shyǵys Túrkistan, Buhara, Reseı qalalary arasyna saýda kerýenin júrgizip, Aqmola qalasynyń ekonomıkasyn damytqan. Syzdyq, Ábdirahman, Ǵalıasqar qalalyq dýmanyń múshesi bolǵan. Olardy biz bilmeıtin qoǵamdyq-saıası, kásibı-iskerlik qyzmeti, tyndyrǵan jumystary qanshama. Muny qazir Qazan ǵalymdary da zerttep jatyr.
Astana qalasynda Ýálı Halfınge kóshe atyna berilgen. Aqmolanyń eski albomdarynda osy kisiniń eki qabat úıi beınelengen. Osyndaı jeti úıi, qoımalary, saýda úıleri, kerýen-saraıy bolypty. Bul kisiniń balasy Ǵalıaqpar Ýálıuly (1860-1916) da mesenat, aǵartýshy, qoǵam qaıratkeri. Jubaıy Mástýra Abylaıqyzy Qońyrqulja – tóre, Táýke hannyń urpaǵy, Kenesary hannyń, Shoqan Ýálıhannyń jıeni, ıaǵnı Bádiǵuljamal qaryndasynyń qyzy. Bári de baqıǵa ozǵanda, Qaraótkel qorymyna jerlengen.
Haıretdın Bolǵanbaı atamyzdyń jubaıy – Rahıma Ǵalıaqparqyzy (1903–1986). Naǵashy ájemiz – Táýke hannyń, Kenesary hannyń, Shoqan Ýálıhanovtyń jıen urpaǵy.
Naǵashy atamyzǵa Qorǵaljyn ortalyǵynda, Astana qalasynda kóshe aty berilgen.
1920 jyly Memleket basshysy Q.Toqaev saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurdy. Biz, Alash urpaqtary, osy komıssııa jumysyna zor úmit artamyz. Mysaly, Haıretdın Bolǵanbaı 1917 jyly 17 jeltoqsannan 1918 jyly 11 aqpanǵa deıin ómir súrgen Túrkistan avtonomııasyn (Qoqanda jarııalanǵan) qurysýǵa atsalysty. Bul avtonomııa bolshevıkter tarapynan kúshpen talqandaldy. 1917-1918 jyldary Aqmolada Alash komıtetin qurysty. Buǵan da bolshevızm kóp zııanyn tıgizdi. 1918-1920 jyldary Tashkentte oqý isiniń meńgerýshisi, muǵalim, «Kırnınprosta» B.Momyshulynyń ustazy T.Otarbaevqa sabaq bergen.1920 jyly ol Orynbordaǵy «Ushqyn» gazetiniń, keıinnen aty «Eńbek týy» («Egemen Qazaqstan» bastaýy) bop ózgergen osy basylym jalǵasynyń alqa múshesi boldy. Osy jyly Ahmet, Álıhan, Smaǵul, Júsipbektermen birge «Qazaqstan» memlekettik baspasynyń sarapshylar alqasyna endi. 1921 jyl ol M.Áýezov, D.Ádilovpen birge Alash Orda atynan Buqarada bolshevızmge qarsy qozǵalys basshylarymen kelissóz júrgizip, Zákı Ýálıdımen, Mustafa Kemal pasha adamdary – áskerı qolbasshy Ánýar pashamen, depýtat Ismaıl Sýbhı-beımen, Aýǵan elshisi Abdýrasýlhanmen kezdesken. Osy kezdesýde ol «Túrkistan Ulttyq Birligin» qurýǵa jáne keleshek táýelsiz Túrkistannyń baǵdarlamasyn jasaýǵa tikeleı atsalysqan. Osy úshin 1928 jyldan qýǵyndalyp, Alashtyń 44 qaıratkerimen alǵash Almatydaǵy NKVD túrmesinde, keıin «Býtyrka» túrmesinde otyrǵan. OGPÝ tergeýshisine bergen jaýabynda: «Men keńes ókimetine senbeımin. Ol túbi joıylady. Biz halyqty qarsy kótergen joqpyz, qany tógilip, jany (adamy) qyrylǵan soń, ózderi kóterilýge májbúr boldy. Eldi qyryp sosıalızm, kommýnızm ornatý múmkin emes» degen.
OGPÝ ony 1930-1934 jyldary Arhangelsk, Syktyvkarǵa aıdap, qınady. Osynda áıeli (naǵashy apamyz) úsh balasyn ertip, aryp-ashyp izdep bardy. Sol jerde Serik degen balasy aýyryp qaıtty. Qýǵynnan kelgen soń úlken qalalarǵa jolatpady. Qaplanbek aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyna áreń qyzmetke turdy. 1937 jyly qaıta ustap, 21 qarashada NKVD «úshtiginiń» pármenimen atyldy. Mine, naǵyz saıası qýǵyn-súrgin, qyzyl terror osy edi.
Saldarynan Haıretdınniń óz kindiginen taraǵandar, aǵaıyndary shettetildi. Úsh jurty da osyny basynan keshti. Qaıyn jurty, ıaǵnı Aqmolany turǵyzýǵa qatysqan kópes Halfınder basqa respýblıkaǵa, ózge qalalarǵa kóship, bas saýǵalady. Ájemizdiń naǵashylary – tóre-sultandar áýleti de tar jol, taıǵaq keshýden ótti.
Qaraótkel qorymynda syndyrylǵan, búlingen tastar bar. Sonyń birazy bolshevızmniń qaharyna ilikken osyndaı azamattar ma eken dep oılaımyz.
Stalın qaıtqan soń, qýǵyn-súrginnen qoryqpaı N.S.Hrýshevke qaısar anamyz Gúlnár Haıretdınqyzy 1956 jyly 22 jeltoqsanda hat jazsa, Alash qaıratkeriniń jubaıy, kópestiń perzenti Rahıma Ǵalıaqparqyzy 1957 jyly 19 aqpanda hat joldaǵan. Mazmuny – jazyqsyz qurban bolǵandardy aqtaý máselesi. Bul eki hat qaıǵy men muńǵa toly. Alla sátin salyp, Haıretdın Bolǵanbaı 1957 jyly 24 tamyzda aqtaldy.
«Halyq jaýynyń kúıeý balasy» degen ataq bizdiń ákemiz, maıdanger Tuıaq Kámelovtiń de baǵyn baılady. Talaı jerde súrindirdi. Biraq taısalmaı elde muǵalim bolyp, anamyz ekeýi jeti ul-qyz tárbıeledi. Degenmen qýǵyn-súrgin salmaǵynan erte dúnıeden ozdy. Baıandy atamyzdyń aǵasy Muhamedjan Ybyraıulyn 1937 jyly «baıdyń balasy» dep sottaıdy. Odan keıingi taǵdyry bizge belgisiz...
Anamyz Gúlnár Haıretdınqyzy bilim salasynda uzaq jyl jumys istep, iskerliginiń arqasynda «Halyq aǵartý isiniń úzdik qyzmetkeri», Lenın ordeniniń ıegeri atandy. Ol kisi basqarǵan Qorǵaljyndaǵy Sabyndy orta mektebi aýdan, oblys, respýblıka deńgeıinde ozyqtar qataryna shyqty. Anamyz depýtat ta, delegat ta boldy. Naǵashy aǵamyz (anamnyń baýyry) Erik Haıretdınuly elde jemisti eńbek etip, keıin uzaq jyl QazKSR Ortalyq komıteti aýyl sharýashylyǵy bóliminde jaýapty qyzmet atqardy. D.A.Qonaev qýǵyn-súrgin qurbandary urpaǵyn úndemeı-aq syılaǵanynyń kórinisi – osy aǵamyzdyń eńbek pen abyroı jolyn ashqany deýge bolady. Anamnyń inisi Murat ta Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde jaýapty qyzmet istedi. Qazir bári de baqılyq.
2012-2013 jyldary Qaraótkel qorymyn zerttegen azamattarmen jolyǵyp, keńesip, Haıretdın Bolǵanbaıdyń ul-qyzy men naǵashy ájemizdiń (áıgili kópester áýletiniń) beıitin taýyp, qulpytas ornattyq. Quran baǵyshtap, qudaıy-as berdik.
Haıretdın Bolǵanbaıdyń jubaıy Rahıma anamyz ben Erik Haıretdınuly Almatyda qaıtyp, súıegi Keńsaıǵa qoıyldy. Sońǵy tabylǵan derekterde «Haıretdın Bolǵanbaı atylǵan soń, súıegi talaı zııalymen birge Almaty mańyndaǵy Jańalyqqa jasyryn jerlengen» delinedi. Biz osyny medet tutyp, qýǵyn-súrgin qurbandarynyń Almatydaǵy sharasyna turaqty qatysyp turamyz. Bul qalada da aǵaıyndarymyz bar.
Anamyz Gúlnár Haıretdınqyzy jasy kelgende kóp izdenip, ákemizdiń bir kitabyn shyǵaryp ketti. Ol kisi atamyzdy zertteýge atsalysqan maıdanger Qabyltaı Nurmaǵanbetulynan bastap, Tileýbek Ysqaqov, Tursyn Jurtbaı, Serik Negımov, Baýyrjan Omaruly, Dıhan Qamzabekuly, Zııabek Qabyldınov t.b. azamattarǵa rızashylyǵyn bildirip, batasyn berdi. Biz ǵalymdarmen birlesip birneshe kitap, jınaq shyǵardyq, konferensııalar ótkizdik.
О́zim urpaǵy retinde arnaıy qor quryp, qýǵyn-súrginge ushyraǵan ata-babalarymdy zertteı bastadym. «Meniń anam – Alash qyzy» atty eńbek jazdym. Elordadaǵy Akademııalyq kitaphanaǵa, Astana qalasy muraǵatyna atamyzǵa, ákemizge, anamyzǵa qatysty tyń qujattardy júıelep tapsyrdym. Qorǵaljyn aýdanyna baryp, jas býynǵa Alash tarıhy týraly dáris oqydym. Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Esboluly, t.b. Alash qaıratkerleri jıyndarynda Haıretdın Bolǵanbaıdyń urpaǵy retinde sóz sóıledim. «Beımálim Alash: Haıretdın Bolǵanbaev», «H.Bolganbaevtyń aqyrǵy kúzi» atty otandyq telearnalar daıarlaǵan derekti fılmderge suhbat berdim. Astana ýnıversıtetteri jastarymen kezdesý ótkizip, Alash taǵylymyn sheberlik-synyp formatynda nasıhattap júrmin.
О́ńir tarıhynyń ózegi – elge qorǵan batyrlar men halyq parasatyn jalǵaǵan zııalylardyń erligi. Bul – eldiktiń joly, ımandylyqtyń ónegesi. Búgingi urpaq osy ólshem men abyroı bıiginen kórinýi kerek.
Jambyl Kámelov,
«H.Bolǵanbaı qoǵamdyq qory» tóraǵasy, sport salasynyń ardageri
