Baıandy memleket arqaýy

Mıllıardtyq Qytaıdyń qaı kezde de teńselip-teńselip qoıa­ty­ny bolady. Búıregi aýyratyn Kemel aǵa syrt elden áldebir dá­ri­ler aldyratynyn da bilemiz. Áke úmitiniń zor ekenin bilgeli qashan. Biz de Kemekeń balasyna syrttaı tileýles júremiz. О́ıtpegende she? Qıyrdaǵy qazaq balasy Máskeýdegi Halyqaralyq qatynastar ınstıtýtyn úzdik bitirip, KSRO Syrtqy ister mınıstrligine qyz­metke qaldyrylǵan. Apparatta tájirı­be­den ótip, Qytaı elshiliginde qyzmette júrse. HH ǵasyrdyń 30-jyldary Saýd Arabııasynda keńes elshisi qyzmetin atqarǵan Názir Tórequlovtan tartyp, Tólegen Tájibaev qostap syrt el­de­rinde elshilikte qyzmet atqar­ǵan, atqaratyn qazaqtar saýsaqpen sanarlyq.

...Jyldar ótti. Jazýshylar oda­ǵynda qa­lamdas, balalar áde­bıeti jóninen árip­tes bolǵan eki aǵa da «dúnıe shirkin, dúrkin-dúrkin ótedi bir kúndi» aıtqyzyp baqılyqqa ár kez kóship kete bardy. Men Túr­kis­tandy túletýge ún qosyp, týǵan jerime attanyp ket­tim.

Halyqa­ralyq qatynastar fa­kýl­­te­tinde oqıtyn ulym, búgin­de zańger-saıa­sattanýshy Shyńǵys Ergóbek N.Novı­kov­tyń «Pýtı ı perepýtıa dıplomata», L.Kýtakovtyń «Vıd s 35 etaja. Zapıskı sovetskogo dıplomata», V.Zorınniń «Vla­dy­kı bez masok», Q.Toqaevtyń «Kak eto bylo...» atalatyn kitaptaryn ala keldi Túrkistanǵa.

Qazaqtan shyqqan tuńǵysh dıplomat Názir Tórequlov taǵdyry jaıynda izdeniste júrgen kezim. Máskeýde KÝTV-da oqyp, 1937 jyly Sibirge 20 jylǵa aıdalyp, baryp kelgen Júsipbek Arys­tanovtyń Názir týraly ro­man jaza bastap, joǵaltyp alǵan shyǵarmasynyń sulbasyn áńgi­meletip alǵam. Stalın atyn­daǵy KÝTV-da onymen birge oqyǵan, Máskeýde «Kúnshyǵys» baspasynyń bas redaktory bolyp turǵan Názir Tóre­qu­lov­tan ózge qazaq, qyrǵyz, ózbek, bashqurt, tatar stýdentteri sekildi kóp jaq­­sylyq kórgen oqýshy, qazaq túrik­tanýy basynda turǵan, azap shege júrip, qazaq ádebıeti tarıhyn «Túrik qaǵanaty dáýirine deıin» ozdyrǵan shyn ǵylym jasaǵan professor Beısembaı Kenjebaıulynyń jylap otyryp aıtqan estelikteri de dápterime túsken. Syrtqy ister mınıstri A.Gromykonyń redaktorlyǵymen shyqqan «KSRO dıplomatııalyq qatynastary» kóp tomdyǵyn álde­ne­she aqtarǵam. Ásirese Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Q.Toqaevtyń qolynan shyqqan álgi «Kak eto bylo...» atalatyn kitaby. Súısindim. Dıplomat jazbasy. Qytaıda 1986 jáne 1989 jyldary bolǵan úlken dúrbeleńniń týý sebepterin, sol kezgi Qytaıdaǵy saıası-ekonomıkalyq daǵdarys, sodan týǵan dúrbeleńdi qolmen qoıǵandaı etip áńgimelegen. Tal­daı otyryp áńgimeleıtin, áńgi­meleı otyryp taldaıtyn sheber­li­gine tańǵaldym. О́zge eldiń elshilerinde bar, bizde joq «dıplomat jazbalary» ádebı dástúrdi týǵyzǵany úshin qýandym.

Eń bastysy – detektıv-jazýshy Kemel aǵaıdyń sonaý 80-jyldary Jazýshylar odaǵynda otyryp degbirsizdengen sebebin tereń túsindim. Halyqaralyq jaǵdaıdy oılap, balasyn ýaıymdap búırek syrqaty qabyndap, uzamaı kóz jumǵan Kemel aǵamyzdyń ákelik júregin tereń túsindim.

Qazaqstan basyna túsken syn-qater­ler­di moıymaı jeńip kele jatqan, keshe ǵana saılaý­da halqymyzdyń kóp bóligi qol­da­ǵan Q.Toqaev jaıynda oıladym. Mıllıardtan baıaǵyda lyq­syp tasyǵan Qytaı elindegi saıası-ekonomıkalyq ahýaldy áleýmettik jaǵdaımen jiti baılanysta taldaı bilgen, alyp eldiń daǵdarys sebebin saldarymen qosa aıqyndaı alǵan azamat táýelsizdik alǵanyna máz bolyp, 30 jyl maqtanýmen júrip, toqyraýǵa túsip qalǵan qazaq elin ádiletti Qazaqstan formatynda jolbasshy bolyp damyta alatynyna kúmánim qalmady.

90-jyldary ult baspasózinde tarıhı eskertkishterdiń shyraqshy-qaıratkeri, mýzeı isiniń kósemi О́zbekáli Jánibek «Túriktiń Iаsaýı kesenesin jańǵyrtýǵa qatysty bastamasyna, qamqorlyǵyna rahmet! Biraq olar jergilikti jerdiń sýyn, topyraǵyn zerttemeı kirisip ketti. Bul metodıkalyq jaǵynan da, tipti meto­do­logııalyq maǵynasynan da qate. Biz adamzattyq ǵajap eskertkishti qulatyp almaýmyz kerek!», dep dabyl qaqty. Sol kezdegi oblys ákimi Berdibek Saparbaevtan bastap, óńir zııalylaryna dúńkildep ursyp, degbirimizdi alady. Biledi. Bilgen soń, aıtady Kemel aǵamyz! Mýzeıdiń piri atanǵan О́mekeńniń synyna qulaq asyp, silteýimen О́zbekstan Respýblıkasy Má­denıet ınstıtýtynyń professorlaryn (olarda bul kezde salanyń 10 professor mamany bar, bizde biri de joq edi) shaqy­ra­myz kómekke.

Kásipkerler óz qarajatyna keseneni saq­taý maqsatynda irgesi­nen ótetin halyq­aralyq qasqa joldy 14,5 shaqyrym syrtqa shy­ǵa­ryp, aınalma jol saldy. Halyqaralyq temir joldyń arǵy beti men bergi betin kedergisiz aralastyrý amalymen qatqan aspa kópir saldy.

Arhı­tektorlar Bek Ybyraev, Baqytjan Áshirbaev, Erkin Júsipov, Atanbek Nálibaev Túr­kis­tanda aılap-jyldap júr­di dese de bolady.

 B.Saparbaev «Túrkistan toıǵa bir­shama daıyn!» dep joǵaryǵa raport­tady bir kúni. Ile ınspektor keldi. Nurlan Ysqaqov. Zamandas. Qanattas. Apta júrip, Prezıdentke óz baılamyn aıtty: «Túrkistan toıǵa daıyn emes...». Revı­zor­lar qaptap ketti Túrkistanda. Túr­li suraq: «14,5 km. Aınalma joldy memleketten qaralmaǵan qarjyǵa salypsyńdar? Qarjysyn qaıdan aldyń­dar? Temir jol aspa kópiriniń aqshasyn qaıdan tap­tyń­dar?..». Qudaı-aý, suraqtar kóp-aq... Jo­ǵa­rydan ashýly da­ýystar keledi. Tipti oblys ákimin jadaǵaı synaýshylar kóbeıdi.

 Ne shara istemekke kerek? 1999 jyly 18 qarashada Túrkistanǵa Premer-mınıstr Q.Toqaev keldi. Oblystan bólingen ja­ýapty mem­lekettik qyzmetkerler qata­­rynda Premer-mınıstrdiń qasy­nan tabyldym. Bárin aralap, óz kózi­men kórdi. Jýrnalıstermen jýrnalısshe, sáýletshimen sáýletshishe, jańǵyrtýshymen restavratorsha, mýzeı qyzmetkerlerimen mýzeıtanýshydaı áńgimelesti. Máse­le­niń sheshiler júıesine qaraı suraq qoıyp, jaýap aldy. О́zi jurtshylyq saýalyna da talmaı jaýap berdi.

Umytpasam, eki kún aralady Túrki­s­tan­dy. Attanyp bara jatyp Premer-mınıstr Q.Toqaevtyń aıtqan sóziniń túıini: «Túrkistan toıǵa daıyn!..».

Araǵa aptalar salyp Túrkis­tan­nyń 1500 jyldyq toıyn ha­lyqaralyq órede toıladyq. Eger Premer-mınıstrdiń túıindi sózi, ádil adamı baılamy bolmasa, Túr­kis­tannyń toıy toılanbaı qalýy kádik, almaǵaıyp sátte qyltyldap qyl ústinde tur edi.

Túrkistannyń 1500 jyldyǵy jaıynda ádiletti sóz aıta bilgen kezindegi Premer-mınıstr – búgin ádiletti Qazaqstannyń Prezıdenti.

Taǵy bir jaıt esime tústi. Q.Toqaev el kóshbasshylyǵyna úmitker bolatyn tus. Jurt saılaý aldynda abyr-sabyr edi. Biri ári sóıleıdi, biri beri sóıleıdi. Jazý­shylar odaǵy úni – «Qazaq ádebıeti» jazý­shylarǵa saýyn aıtyp, ortaq suraq joldady. «Jańalyqty jazýshylar qalaı qabyldaıdy?» Kim-kim de bilgenin aıtyp jatyr. Ásirese Kemel aǵa­nyń kózin kórgen jazýshylar júrek sózin aıtyp jatyr. Men de jańa Prezıdentten ne kútetinimdi aıttym: «Demokratııalyq Kon­stı­tý­sııa­ny qalpyna keltirse! Buǵan jańa Qazaqstan basshysynyń erik-jigeri jetedi».

Bas-basyna sanamalamaı-aq qoıalyq, elimizde júrip jatqan reformanyń qaı-qaısysy da tuǵyrly Konstıtýsııadan bastaý alady. Zııalylar keshegi Qańtar qasiretinen Qazaq elin aman alyp shyǵyp, ádiletti Qazaqstan úshin! alǵa eldi bas­tap kele jatqan alǵa­daı azamatqa senbegende, endi kim­ge senedi?

Sendik, úmitimizdiń aqtala­ty­ny­na se­ne­miz de!

Ras, qazir halyqaralyq jaǵdaı ýshyǵyp tur. Mundaı almaǵaıyp sátte sarabdal saıasat ustaný kerek. Almaǵaıyp sátterde ishki yntymaq myqty bolýǵa tıis. Ishte ádiletti Qazaqstan reformasy qarqyn alyp júrip ketti. Almaǵaıyp sátterde syrtqy saıasatta kóre­gen bolmasa qıyn. Q.Toqaev dıplo­ma­tııa­lyq saparmen Reseıge bardy. «Eýropa elderiniń sanksııa­syna ushyramasaq ıgi» degen kúdik búlk ete qaldy kóńilde. Qytaıǵa saparlady. «Aby­laıhan saıasatyn ustandy-aý» dep oı­la­dyq. Alpaýyt Amerıkaǵa! Erdoǵanmen áldeneshe kezdesý. Orta Azııa memleketteri basshylarymen jıi júzdesti. Ja­qyn­da Kalıfornııada eki jyl oqyp kelgen ulym Shyńǵys shamasy kelgeninshe saıası pýblısıstıka tilinde sóılep júr. Saıasattanýshy ulyma qaraımyn. Ol aıtady: «Q.Toqaev kópvektorly saıasat us­tanady. Syrtqy saıa­sı vektordyń birtindep Shyǵysqa aýyp bara jatqandyǵy taǵy shyndyq. Bul Qazaq elin kemel keleshekke bastasa kerek...». Janym jaı tapty.

Demek, biz Q.Toqaevqa senemiz. Al ol kimge senedi? Ol aldymen eline senedi. Ishki saıasatsyz syrtqy saıasat muratqa jetpes. Syrtqy saıa­satsyz ishki saıa­sat alysqa ketpes. Ekeýin egiz qatar ustaǵan, úılestirip ushtaǵan Mem­leket basshysy ǵana elinde órke­nıetti, ádiletti de jańa Qa­zaq­standy aıaqqa turǵyza alsa kerek. Sol jolda taǵ­dyr­dyń ne­she túrli synaǵynan ótken eli Qasym-Jomart Toqaevqa senedi. Al halyqtyń basym bóligi qoldap, Qazaqstan Prezıdenti bolyp saı­lan­ǵan Qasym-Jomart Toqaev alqalaǵan eline súıenedi. Kıeli Túrkistanda otyryp halyqtyń baıan­dy memleket armany tezirek júzege assyn dep tiledik.

Qulbek ERGО́BEK,

jazýshy-ǵalym

TÚRKISTAN