Bul odaq kásipkerlerdiń úlken naryqqa shyǵýyna múmkindik beredi

El tarıhynda oryn alǵan úlken oqıǵa – Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs elderi arasynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylýyna baılanysty M.H.Dý­latı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde «Eýrazııalyq ekonom­ı­ka­lyq odaq – el ekonomıkasy damýynyń tereńdeýi» atty taqyrypta jıyn ótti. Jıynda TarMÝ rektory, professor Mahmetǵalı Sarybekov bastaǵan bir top ǵalymdar osynaý tarıhı qujattyń mańyzdylyǵyn talqylap, óz oılaryn ortaǵa saldy. Rasynda atalǵan úsh el arasynda Keden odaǵynyń qurylýy batysta, sonymen qatar odaqqa múshe elderde san qıly pikirlerdiń qalyptasýyn týǵyzdy. Kez kelgen jańa nársege kúdikpen qaraıtyndar Keden odaǵy – alys bolashaqtyń isi degen oılar da aıta bastady. Olardyń pikirinshe, dezıntegrasııalaný TMD elderi úshin damýdyń jalǵyz joly. Bul pikirge argýment retinde keltirilgen negizgi ýájderi Reseıdiń saýda aınalymyndaǵy TMD elderiniń úles salmaǵy bary-joǵy 8-9 paıyzdy quraıtyny, olardyń Reseıdiń ekonomıkalyq múddesiniń margınaldy bóligin ǵana qamtıtyny; burynǵy KSRO quramynda bolǵan elder úshin qıyndyqpen kelgen egemendikten aıyrylyp qalý qaýpiniń týyndaýy. Alaıda, TMD elderiniń basym kópshiligi biryńǵaı ekonomıkalyq qana emes, sonymen qatar rýhanı, mádenı jáne gýmanıtarlyq keńistikti qaıtadan qurý qajettiligin turaqty túrde moıyndap otyrdy. Keden odaǵy talaptarynan týyndaıtyn mindetterdiń alǵashqy bóligi búgingi kúni tabysty túrde iske qosyldy deýge bolady: taýarlardyń jalpy keńistigi qurylyp, kún ótken saıyn keńeıýde. Kedendik shekarasyz, kedendik qujattar toltyrýdy qajet etpeıtin biryńǵaı aımaq quryldy. Odaqqa múshe elder arasyndaǵy saýda aınalymy alǵashqy sátten bastap qarqyn alyp, halyqaralyq saýda jasaý deńgeıinen 1,5 esege artty. Kedendik keńistiktiń paıdaly jaqtary birinshi kezekte shekaralas aımaqtarda kórinis tapty. Postkeńestik keńistikti zertteýshi sarapshylardyń esebi boıynsha KO-ǵa biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikke enýden keletin qomaqty paıdanyń basym bóligi uzaq merzimdi baılanystardan keıin óziniń tıisti deńgeıine kóteriledi. Keden odaǵyna múshe eldermen jasalynǵan salaaralyq balansqa júginsek, 2030 jyly osy elder úshin ishki jalpy ónimniń ósimshesi ıntegrasııalyq tıimdilik esebinen 2030 jyly 1 trıllıon amerıkalyq dollardy quraıdy eken. Bizde qalyptasyp qalǵan bir pikir bar, Qazaqstan eksporty negizinen shıkizattan turady degen. Áriptes elderge eksporttalǵan ónimder kóleminde óńdeý óndirisiniń ónimderiniń úlesi 44 paıyzdan 54 paıyzǵa deıin kóbeıgen. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyn iske asyrý barysynda bul úderis óziniń jalǵasyn taba bere­tini anyq. Reseı men Belarýs tarapynan qazaqstandyq kásipkerlerge, ónim óndirýshilerge baılanysty báseke­lestikke qysym kórsetilýi múmkin degen oılar da boldy. Biraq bolýy múmkin bul jaǵdaı da kelisimshartta eskerildi. Odaq kóleminde barlyq taýar óndirýshilerge birdeı básekelestik talaptary qoıylady. Memleketter tarapynan kásipkerlerge taýar óndirý­shilerge qoldaý kórsetý, yńǵaıly jaǵdaılar jasaý barynsha shektelinedi. Sol sebepti qabyldanǵan keıbir memle­kettik baǵdarlamalardyń oryndalýynda keıbir qıyndyqtar týýy múmkin. Sondyqtan Qazaqstan Úkimeti tarapynan joǵaryda atalǵan strategııanyń oryndalýyn qamtamasyz etý maqsatynda EAEO-ǵa múshe eldermen buryn qabyldanǵan keıbir kelisimsharttarǵa ózgerister engizilgen. Onyń maqsaty strategııalyq baǵyttaǵy sharýashylyq sýbektilerine memlekettik qoldaý kórsetýdi odaq komıs­sııasynyń kelisiminsiz-aq júzege asyrý. Sol sııaqty aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge memlekettik qoldaý kórsetý esebiniń ádistemesine de ózgertýler engizý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgen. Odaqqa múshe elderdiń ishki naryqtaryna avtomobılmen júk tasýshylardyń qoljetimdiligin arttyrý maqsaty da kelisimshartta qarastyrylǵan. Bul baǵyttaǵy jumys satylap 2025 jylǵa deıingi aralyqta júzege asyryla bastaıdy. Munaı, munaı ónimderin jáne gaz tasymaldaýda da sondaı sheshimder qarastyrylǵan. Odaq sheńberinde ortaq elektr energııa­sy rynogyn qurý da kózdelgen. Demek, úsh eldiń elektr energııasyn óndirý jáne tasymaldaý rynoktary barlyǵyna birdeı qoljetimdi bolady. Ortaq energetıkalyq júıe qalyptasady. Ol týraly arnaıy baǵdarlama jasalynýda. Ekonomıkalyq odaq qurýdyń negizgi maqsattarynyń biri qyzmet kórsetýdiń ortaq rynogyn qalyptastyrý bolyp tabylady. Kelisimshartta bul naryq­tyń odaq sheńberinde qalyptasýy da birtindep, satylap júzege asa bastaıdy. Qazaqstan dúnıe júzinde 9-oryn alatyn Eýrazııa qurlyǵynda orasan zor terrıtorııaǵa ıe, biraq halyq sany az, bolashaqtaǵy ekonomıkalyq áleýeti úlken memleket. Sondaı úlken áleýetti paıdalaný úshin respýblıkanyń ishki, tipti Ortalyq Azııa elderin qosa eseptegendegi naryq ta azdyq ete­di. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi taýar rynogy 200 mlrd.-qa jýyq somany quraıdy. Qol jetkizilgen EAEO týraly shart sol aýqymy keń naryqqa Qazaqstan kásipkerleriniń erkin shyǵýyna úlken múmkinshilikter týǵyzady. Qoryta aıtqanda, jambyldyq ǵalym­dar eýrazııalyq ıntegrasııanyń Elbasy belgilegen 2050 jyly Qazaqstannyń eń damyǵan 30 eldiń qataryna enýine múmkinshilikter týǵyzatynyna úlken senim artyp otyr.   Jambyl oblysy.