Qaısar qaıratker

El men jer tutastyǵyn saqtaý múddesi

Memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri, birneshe ult basylymy­nyń, sonyń ishinde «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bastaýynda turǵan Alash tulǵasy Smaǵul Sádýaqasuly­nyń (1900-1933) qyzmeti men mura­syn jan-jaqty zertteý qa­shan­da kó­keıkesti. Biz bul joly Smaǵul Sádýaqasulyna 1921 jyly taǵylǵan «Semıpalatınskıı pod­log ı Akmolınskıı defekt» ­saıa­sı aıyp­taýlardyń mán-jaıyn qaras­tyramyz.

1920 jyly 26 tamyzda V.I.Le­nın­niń Reseı Federasııasy qura­mynda Qazaq AKSR-in qurý týraly arnaıy Dekretke qol qoıdy. Kelesi kezekte qazaq keńestik bıligin tez arada Sibir revkomymen kelise otyryp, ulttyq-terrıtorııalyq shekterdi aıqyndap belgileý, ólkelik jáne gýbernııalyq konferensııalar, sezder ótkizý, t.s.s. birqatar mańyzdy uıymdyq jáne qurylymdyq sharalardy atqarý jumystary kútip turdy.

Bul asa jaýapty memlekettik isti júzege asyrý tikeleı QazAKSR Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komıssarlary Keńesine júkteldi.

Qazaq eli ómirindegi osyndaı aýqymdy qoǵamdyq-saıası ózge­riske baılanysty Alash kósem­deri Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlat­uly bastaǵan ult zııalylary sol kez­degi el astanasy Orynborǵa bas qos­qany týraly NKVD dere­gi bar. Bizdińshe, osy sharany uıymdas­tyrýdyń basy-qasynda jasy endi ǵana jıyrmaǵa tolǵan bolashaq memleket jáne qoǵam qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasuly da júrdi.

1920 jyly qabyldanǵan le­nın­dik dekrettiń mazmunyna zer sal­saq, Sibir revkomynyń quzy­ryna «ýaqytsha paıdalanýǵa beri­ledi» degen jeleýmen oǵan bir ǵana Semeı gýbernııasy emes, Qa­zaq ólkesiniń soltústik jáne ba­tys oblystarynyń jerleri de tolyqtaı baǵynyshty etildi.

Bolshevık kóseminiń qaty­sýymen ótken úkimet májilis­te­rinde Qazaq avtonomııasy men Sovettik Sibir arasyndaǵy shekara týraly másele bir emes, bir­neshe márte qaralǵan. Alaıda Sibir revkomy óziniń qaraýyndaǵy qazaqtyń soltústik jáne batys oblystaryn birden op-ońaı qaıtara salǵysy kelmedi. Mine, osyǵan baılanysty Orynbordaǵy res­pýblıka basshylyǵy naqty is-áre­ketti Aqmola (Omby) jáne Se­meı gýbernııalarynyń basqarý organ­daryn barynsha ulttyq kadr­larmen nyǵaıtýǵa baǵyttaý kerek dep sheshti.

Sol sebepti 1921 jyldyń 12 qań­­tarynda Qazpartbıýro Prezı­dıý­mynyń májilisi Smaǵul Sádýa­qas­uly, Dinshe Ádiluly, Ábilqaıyr Dosuly, Áshim Omaruly syn­dy bedeldi qazaq kommýnısterin Aqmola jáne Semeı gýbernııalaryn ákimshilik-terrıtorııalyq basqarýǵa alýǵa daıyndyq jumys­taryn júrgizýge jiberýge arnaıy qaýly qabyldady.

Qazaq bıliginiń bul kezeńde gýbernııalyq basqarý organdary quramyn ulttyq kadrlarmen ny­ǵaıtýǵa kúsh salýy, el men jer tu­tastyǵyna qyzmet etýi – ke­shegi Alash­ muratynan týǵan ma­ńyzdy memleketshil múdde edi.

«Semıpalatınskıı podlog» saıası aıyptaýynyń syry

Smaǵul Sádýaqasuly Semeıge arnaıy issaparmen tek 1921 jyl­dyń mamyr aıynyń ortasynda ǵana bara aldy. Ol munda ke­lisi­men Sibir Avtonomııalyq Respýblıkasymen ulttyq-terrı­torııalyq shekterdi aıqyndap bel­gileý jáne jergilikti halyqty basqarý organdaryna jumysqa tartý, qazaq jastary arasynda oqý-aǵartý, saıası bilim berý kýrstaryn ashý tárizdi is-sharalar múlde álsiz atqarylyp jatqa­nyn kórip biledi. Mysaly, muny 1921 jyly 15 sáýir­degi Semeı gýbernııalyq par­tııa komıtetiniń qazaq-tatar sek­sııasynyń jumysy týraly ese­binen anyq ańǵarýǵa bolady.

Biz arhıv derekterinen atalǵan seksııa 1920 jyldyń basynan jumys jasaıtyny, oǵan Sibir revkomy issaparmen jibergen Samat Sharafýtdınovtiń jetek­shilik etetini, qazirgi ýaqytta sek­sııanyń jumysy gýbernııa­da saılaý naýqanyn ótkizýge da­ıyn­dyqqa baılanysty toqtap qal­ǵany, onda nebári tórt adam­nyń, atap aıtqanda, Nyǵmet Nur­maq­uly men Haıratdın Sata­rov­tyń (qazaq-tatar seksııasynyń meńgerýshileri), Garıf Mýsın­niń (qazaq-tatar seksııasy Pre­zıdıýmynyń múshesi), Sháımer­den Toqjigitulynyń (seksııanyń jáne bólimshelerdiń hatshysy) qyzmet atqaratyny, nusqaýshylar-úgitshilerdiń joqtyǵy, jalpy seksııada Semeı qalasy boıynsha 35 partııa múshesi men partııaǵa múshelikke úmitkerlerdiń tirkeý­de turǵany týraly derekterdi bil­dik (Shyǵys Qazaqstan oblysy Qazir­gi zaman tarıhynyń qujattama ortalyǵy. 01-qor, 01-tizim, 35-is, 68-71-b.) .

Sibir revkomy shyn máninde ózine qarasty Qazaq ólkesiniń Semeı jáne Aqmola gýbernııalarynda jergilikti ult ókilderin partııa-keńes jumystaryna tartý, partııa-keńes qyzmetkerleriniń kadrlar rezervin qurý sııaqty má­selelerge atústi salǵyrt qarady. Ásirese jergilikti basqarý bıligi qurylymdarynda ulttyq kadrlar degenińiz múlde joqtyń qasy edi.

Semeı gýbernııalyq atqarý ko­mıteti I gýbernııalyq keńester sezine bar bolǵany eki-aq qazaq­ty depýtat etip saılady. 1921 jyl­dyń naýryzynda Semeı gýbat­komy basqarmasy bólimderinde qyzmet etetin 11 nusqaýshynyń tek bireýi – A. Rymbaǵın [Sydykov E., Malysheva M.P. Sıbır ı Kazahstan. (Nasıonalno-terrı­torıalnoe razmejevanıe Sıbırı ı Kazahstana. 1919-1922 gg.). – Semeı, 2010. – 195 s.] degen qazaq azamaty boldy.

Smaǵul Sádýaqasuly osynyń bárin zerttep, Qazaq bıligine ózi­niń áıgili «Gýbernııalyq atqarý komıteti ornyna revolıýsııalyq komıtet qurý jáne onyń quramyna tóraǵa etip Omarulyn, orynbasaryna Levıtındi, músheligine Nurmaqulyn, Mustambaıulyn, Áýezulyn (20-jyldardyń jazý máneri. – S.J.), Bolshakovty, Fabrıkantty taǵaıyndaý, sondaı-aq gýbernııalyq keńester sezin ótkizýdi keıinge belgisiz merzim­ge qaldyrý týraly» jedelhatyn joldaıdy.

Buǵan Semeı gýbernııalyq partııa komıtetiniń hatshysy Polozov pen Levıtın de qur qarap qalma­dy. Olar Orynborǵa óz qar­syly­ǵyn bildirgen «Rospýsk ıspolkoma ı naznachenıe revkoma, kak nesele­soobraznyı ı polıtıcheskıı vrednyı akt» degen mazmundaǵy jedelhat jiberedi. Atalǵan hattaǵy osy aıyptaý­lar – aldaǵy ýaqytta Smaǵul Sádýa­qas­ulynyń Semeıdegi qyzmeti jaıly jergilikti GPÝ organdarynyń «Semıpalatınskıı podlog» degen saıası aıyptaýyna birden-bir negiz boldy (Ojegov sózdiginde «podlog» sózi «ótirik, jalǵan» degen maǵynalardy bildiredi).

1921 jyly 27 mamyrda Qaz­part­bıýro jáne QazAKSR Orta­lyq Atqarý Komıteti Prezı­dıý­m­­darynyń birlesken máji­lisinde osy eki jedelhatta ja­zylǵan máseleler muqııat qara­lyp, tyńdalady. Májilis so­ńyn­da alty tarmaqtan turatyn qaý­ly qabyldanyp, Smaǵul Sádýaqas­ulynyń Semeı revkomyn qurý týraly usynysy maquldandy. Ná­tıjesinde, Semeı revkomyna tóraǵa bolyp Sádýaqasov, al músheligine Levıtın, Polozov, Nurmaquly, Áýezuly, Glınskıı men Bolshakov (QR Prezıdentiniń arhıvi. 140-qor. 1-tizbe, 83-is, 33-b.) bekidi.

Árıne, respýblıkalyq deńgeı­degi Smaǵul Sádýaqasuly syndy kórnekti saıası basshyny joǵary­da esimderi atalǵan gýbernııalyq sheneýnikterdiń ashyqtan-ashyq aıyptaýy – negizinen Máskeýdegi bılikpen aýyz jalasqan Sibir rev­komynyń tikeleı yqpaly jáne soǵan múddeli Qazpartbıýro qura­myndaǵy keıbir adamdardyń, tipti uıymdasqan toptyń qoldaýymen júzege asqan «jalǵan jala» edi.

Semeı gýbrevkomy ne úshin quryldy?

1921 jyly 21 qańtarda ótken Qazpartbıýro Prezıdıýmynyń kezekti májilisinde S.Sádýaqasuly, D.Ádiluly, Á.Dosuly, Á.Omaruly aldyna Semeı gýbernııasyn bas­qarýǵa alýǵa daıyndaýǵa baılanysty Sibir revkomymen arada­ǵy ákimshilik ulttyq-terrıtorııa­lyq shekterdi aıqyndap belgileý, partııa-keńes qyzmetkerleriniń kadrlar rezervin jasaý, jer­gi­likti ult ókilderin partııa-ke­ńes ju­mystaryna tartý, kezekti gýber­nııalyq keńester sezin ótkizýdi daıyndaý tárizdi birqatar mańyzdy mindetterdi atqarý júktelgen edi. Alaıda bul aýqymdy sharalardy oryndaýǵa jergilikti bıliktiń kertartpa ókilderi múmkindik bermedi.

Ásirese Smaǵul Sádýaqasuly­na qarsy baǵyttalǵan uıymdas­qan toptyń shabýyly tolastamady. 1921 jyldyń mamyr aıy­nyń ortasynda Orynbordan arnaıy partııalyq tapsyrma­men Semeı gýbernııasyn ákimshilik-terrıtorııalyq basqarýǵa alýǵa daıyndyq jumystaryn uıymdas­tyrýǵa kelgen ol kóp uzamaı erik­siz keri qaıtýǵa májbúr bolady. Buǵan negizinen ony keıbir jer­gilikti partııa-keńes organdary bas­shylarynyń «ultshyl jáne ult araz­dyǵyn týdyrdy» degen negiz­siz aıyptaýlary jáne álde­kim­derdiń udaıy joǵary bılik oryn­daryna túrli aryz jazyp, jumysyna kedergi keltirýi sebep edi.

Sondaı aıyptaý qujatynyń biri «Iz protokola zasedanııa Kırobkoma RKP (b) o nepravılnyh deıstvııah ýpolnomochennogo KSIKa S. Sadvokasova ot 9 avgýs­ta 1921 g.» dep atalady (Dvı­jenıe Alash. Aprel 1920-1928 gg. T. 3. Kn. 1. – Almaty: El-she­jire, 2007. – S.97-98). Jo­ǵa­ry partııa basshylyǵynyń otyrysyna Qazpartkom músheleri Kos­telovskaıa, Strýppe, Myrza­ǵa­lıuly, Petrov, bas saıası-aǵartý komıtetiniń tóraǵasy Kenjeuly, QazOrAtKom hatshysy Dosuly, úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Shleıfer, QazMembaspasynyń meńgerýshisi Speranskıı, Semeı gýbernııalyq partııa komıteti Prezıdıýmynyń múshesi Fofanov qatysady. Ony Qazpartkomynyń is basqarýshysy M. Kostelovskaıa júrgizip otyrady.

Munda QazOrAtKom-nyń óki­letti ókili Smaǵul Sádýaqasuly­nyń teris áreketteri týraly Se­meı gýbkomy Prezıdıýmynyń múshesi Fofanovtyń baıandamasy tyńdalady. Ol sóziniń sońynda «joldas Sádýaqasulyn partııa qatarynan shyǵaryp, onyń isin sotqa berý kerek» degen pikir bil­diredi.

Bul Fofanov degen kim edi? Ol – óte «kúmándi tulǵa». Muny Semeı gýbernııalyq partııa komı­tetine onyń partııa basshysy­na jat óreskel áreketterin aıyp­taǵan О́skemen qalasynyń bir top partııa uıymy músheleriniń aryzynan bilemiz. Onda aryzdanýshy Smırnov pen Iаmpolskıı 1921 jyldyń qańtar aıynda jergi­lik­ti jerlerde jalpy partııa­lyq jıyndardy ótkizýge kelgen Fo­fa­nov­tyń 21 jáne 28 naýryz, 4 sá­ýir kúnderi adamdarǵa asta-tók das­tarqan jaıǵyzyp, bı bıletip, án salýdy uıymdastyrǵany, son­daı-aq keńes úkimeti jaýlarymen birigip araq iship, aqyr sońynda kommýnısterdi balaǵattap, til­degeni týraly jazady (Shyǵys Qazaq­stan oblysy Jańa tarıh qujat­tarynyń ortalyǵy. 01-qor, 01-tizim, 76-is, 2-p.).

Endi qarańyz, osy ózinshe «adal ári taza kommýnıst» Fofanov sol ýaqyttaǵy eń joǵarǵy ólkelik par­tııalyq basqarý organy – Kır­obkomnyń Prezıdıýmy máji­li­sinde QazAKSR Ortalyq Atqarý Komıtetiniń ókiletti ókili ári Búkilodaqtyq Atqarý Komıteti­niń múshesi S.Sádýaqasulynyń ústinen «ultshyl jáne ult araz­dyq­ty týdyrdy», «partııa atyna kir keltirdi», «qyzmet babyn asyra paıdalandy», «partııa or­gan­darynyń bedelin túsirdi», «isi sotqa berilsin», «partııadan shy­ǵarý kerek» degen aýyr aıyp­taýlar men úkimder aıtyp, baıandama jasaıdy.

Onyń Smaǵulǵa osynshama kiná artatyndaı moraldyq-etıkalyq turǵyda eshqandaı da quqy joq edi. Semeı gýbkomy prezıdıýmy­nyń múshesi Fofanovtyń mundaı partııaǵa jat, keraǵar qylyqtary týraly Kazpartbıýro músheleri estimedi emes, estidi. Biraq «Qarǵa qarǵanyń kózin shuqymaıdy» de­genniń kebi keldi.

1921 jyldyń 4 qyrkúıeginde Orynborda Ekinshi Búkilqazaq keńesteri sezine qatysýshy qazaq kommýnısteri delegattarynyń keńesi ótti. Oǵan Semeı, Aqmola, Oral, Qostanaı, Torǵaı, Yrǵyz, Aqtóbe óńirinen jáne Bókeı gý­bernııasynan jalpy sany 51 dele­gat kelip qatysty.

Sezde qazaq kommýnısteri de­legattarynyń Keńesi jumysyn M.Áýezuly basqaryp, júrgizip otyrdy. Ol ýaqytta keıingi iri ja­zýshy Semeı gýbernııalyq atqa­rý komıtetiniń tóraǵasy jáne QazOrAtKom hatshysy qyz­metin atqarǵan bolatyn.

Atalǵan keńeste negizinen eki másele qaraldy. Onyń birinshisi – qazaqtardyń keńes ókimeti organdarymen qarym-qatynasyn qalyptastyrý jumystaryn kú­sheıtý týraly, ekinshisi – Smaǵul Sádýa­qasulynyń ótinishin qarap, tyńdaý.

Sezd delegattarynyń jıyny aqyr sońynda «joldas Smaǵul Sádýaqasulynyń otarshyldyq órship qarqyn alǵan kezde gýbatkomdy taratyp, gýbrevkomdy qurý jaıyndaǵy áreketin, sonymen qatar onyń Semeı gýber­nııasyndaǵy otarshyldardy shet­tetip, jergilikti turǵyndardy par­tııa-keńes jumystaryna tartý saıasatyn da óte oryndy dep sanaımyz. Respýblıka basshylyǵynan buǵan deıingi taǵylǵan barlyq negizsiz saıası aıyptaýlardan joldas Sádýaqasulyn aqtaý másele­sin suraımyz» (Dvıjenıe Alash: Sbornık materıalov sýdebnyh prosessov nad alashevsamı. V 3-h tomah. 1 kn. – Almaty: OF «Deg­dar», 2016. – S. 156-157) degen arnaıy qaýly qabyldady.

О́kinishke qaraı, Fofanov se­kildi jergilikti ult zııalylary­­na teris kózqarastaǵy partııa mú­she­­leri Qazaq ólkesiniń joǵary par­tııa-keńestik basqarý organdarynda az bolmady. Sonyń biri – Sibrevkom arnaıy Semeı gýber­nııalyq partııa komıtetiniń qazaq-tatar bólimin basqarýǵa jibergen Samat Sharafýtdınov degen azamat.

1921 jyldyń 23-28 jel­toq­san kúnderi Máskeýde ótken IX Búkilreseılik keńester sezin­de Smaǵul Sádýaqasuly «O polo­jenıı del na mestah v Kır­res­pýblıke» dep atalatyn atyshýly baıan­damasyn jasady. Munda ol V.I. Lenın qatysqan Búkilreseılik keńester seziniń delegattary aldynda jańa ekonomıkalyq saıasatty júzege asyrýdyń alǵashqy kezeńinde Sibir revkomy tarapynan kórsetilip otyrǵan saıası-ekonomıkalyq qysymshylyqtar týraly aıtyp, joǵary partııa-keńes organdaryndaǵy keıbir she­neýnikterdiń óreskel áreket­terin ótkir synǵa aldy. Ol óz baıandamasynda Sibir revko­my­nyń jymysqy saıasatyn osylaısha áshkere etip, aıaýsyz soqqy berdi.

1922 jyldyń aqpan aıynda Smaǵul Sádýaqasuly Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıteti janyn­daǵy QazAKSR-iniń ókiletti ókili bolyp taǵaıyndalýyna baıla­nysty ýaqytsha Orynbordan ke­týine týra keldi. Bul elde erkin oıly azamattardy jappaı qýda­laý­dyń jańa saıası quraly – OGPÝ-diń qurylyp, belsendi qyz­met­ke kiris­ken ýaqyt bolatyn-dy.

Kóp uzamaı-aq stalındik qý­ǵyn-súrgin shynaıy surqııa júzin kór­­setti. 1922 jyldyń 23 qyr­kú­ıeginde Orynbordaǵy Qazaq Avto­nomııalyq Respýblıkasy­nyń joǵary partııalyq bıligine jergilikti GPÝ organdary qyzmet­kerlerinen «O grýppovoı ı personalnoı harakterıstıke, sýshnostı ı deıatelnostı Alash-Ordy ı nasıonalıstov kırgız, a takje ı voobshe kırrabotnıkov» (QR Prezıdentiniń Arhıvi. 718-qor, 1-tiz., 114-a – is, 1-7-p.) degen qu­pııa aqpar kelip túsedi.

Munda negizinen Qazaqstanda «partııa atyn jamylyp» astyrtyn áreket etetin burynǵy Alash­orda úkimetiniń basshysy Álı­han Bókeıhan men Aspandııar Kenjeuly, sonymen qatar keńes ókimetin jaqtaýshy Seıitqalı Meńdeshuly toby bary aıty­lyp, bulardyń árqaısysyna jeke-jeke minezdeme berilip, olar­dyń ustanǵan saıasaty, kózqarasy, t.s.s. jaılar jan-jaqty jazylyp kórsetiledi.

Mine, osy jergilikti GPÝ organ­darynyń baıandaýynda Aspan­dııar Kenjeuly toby quramyna engizilgen Smaǵul Sádýaqasulyna «Sadvokasov (Smagýl). Izvesten svoım Semıpalatınskım podlogom ı Akmolınskım defektom, ýmyshlenno sozdannym, daby razjech nasıonalnýıý vrajdý mejdý kırgızskımı ı rýsskımı kommý­nıstamı. Aktıvnyı deıatel Alash-Ordy, ýchenık Býkeıhanova» deıtin saıası aıyptaýlar taǵylǵan.

Ol ýaqytta «Ultshyl jáne ult arazdyǵyn týdyrdy» dep aıyp­­­­talǵan adamdar negizi­nen RSFSR Qylymystyq Kodek­si­niń 58-babynyń arnaıy tarmaq­tary boıynsha bes jyldan on jyl­ǵa deıingi merzimge bas bostan­dy­ǵynan aıyrylatyn nemese ólim jazasyna kesiletin.

Aqıqatty jalǵan degen ke­ńes­tik zamandaǵy jıyrmasynshy jyldardyń sońy, oty­zyn­shy jyldardyń basynda Alash qaı­ratkerleriniń alǵashqy to­by, atap aıtqanda, kúni keshe Sma­ǵul Sádýaqasovpen birge syılas dos, qyzmettes bolǵan Júsipbek Aımaýytuly, Halel Ǵabbasuly, Dinshe Ádiluly jáne t.b. «býrjýa­zııashyl ultshyldar» dep aıyptalyp, «halyq jaýlary» retinde atyla bastady. Bul joly, perish­tesi qaqty ma, kim bilsin, áı­teýir Smaǵul Sádýaqasuly týra kel­gen ajaldan aman qaldy. Alaı­da onyń ómirbaıanyna osy «Se­mıpalatınskıı podlog ı Akmo­lınskıı defekt» degen eki birdeı aýyr aıyptaý «qara tańba» bolyp jazylyp qalǵan edi.

Aıtpaqshy, sol 1922 jyldyń kúzinde Alash qozǵalysynyń basshylary Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatov pen qozǵalys tilekshisi Turaǵul Abaıuly tut­qynǵa alynyp, Semeı túrmesine qamalady. Mysaly, Qazaq ólke­lik partııa komıtetiniń hatshysy G.Korostelıov 1922 jyldyń 9 jel­toqsanynda Stalınge jibergen qupııa hatynda tutqynǵa alynǵan Álıhan Bókeıhan men Mirjaqyp Dýlatulynyń Orynborǵa jet­ki­zilgeni, sondaı-aq Jaqyp Aqbaı­ulynyń Semeı túrmesinde ekeni týraly (QR Prezıdentiniń Arhıvi. 139-qor, 1-tiz., 769a- is,. 3,4-p.) habarlaıdy.

Al endi jergilikti OGPÝ máli­metinde Alash kósemi Á.Bókeı­hannyń 7 jeltoqsanda poıyzben Máskeý qalasyna – Stalınge ji­berilgeni jaıynda jazylady.

2013 jyly Semeı qalasy Qa­zirgi zaman tarıhynyń qujattama ortalyǵy shyǵarǵan «Grajdanskaıa voına v Vostochnom Kazahstane, 1917-1922 g.g. Sbornık dokýmen­tov» dep atalatyn kitapta tek qana Semgýbrevkomynyń tór­aǵasy Smaǵul Sádýaqasulynyń qyzmetine qatysty «Iz protokola zasedanııa gýbrevkoma – ob ızda­nıı vozzvanııa k jelaıýshım vernýtsıa na rodıný kırgızam ot 12 ııýlıa 1921 g.», «Iz protokola zasedanııa Kırobkoma RKP (b) o nepravılnyh deıstvııah ýpolnomochennogo KSIKa S. Sadvokasova ot 9 av­gýsta 1921 g.» jáne «Iz protokola zasedanııa 2-ı Semıpalatınskoı gýbpartkonferensıı – o nasıonalnom voprose ot 21 ııýnıa 1921 g.» dep atalatyn, nebári úsh-aq qujat bar bolyp shyqty.

Sonyń ishinde «Iz protoko­la zasedanııa gýbrevkoma – ob ızdanıı vozzvanııa k jelaıýshım vernýtsıa na rodıný kırgı­zam, ot 12 ııýlıa 1921 goda» dep ata­latyn qujat qana tikeleı Sem­gýbrevkomynyń qyzmetine qa­tysty biraz maǵulmat beredi.

Smaǵul Sádýaqasulynyń tór­aǵa­lyǵymen ótken osy Semgýb­revkomynyń jıynynda kórshi­les elge shekara asyp kóship ketken Zaısan ýezi qazaqtarynyń týǵan jerge qaıtyp oralsaq degen tilekteri qaralyp, talqylana­dy. Atalǵan másele boıynsha: «Se­meı gýbrevkomy atynan týǵan ­otanyna oralmaq bolǵan qazaq­tarǵa, olardyń jeke basyna jáne dúnıe-múlkine eshkimniń tıis­peı­tini­ne kepildik beriletini jaıyn­da úndeý jarııalaý, sondaı-aq oral­mandardy qabyldaý jáne ornalastyrý tártibine baılanysty buı­ryq shyǵarý» týraly qaýly qabyldandy.

О́kinishke qaraı, 1921-1922 jyldary Smaǵul Sádýaqasuly bas­qarǵan Semeı gýbrevkomynyń qyz­meti týraly budan basqa resmı qujattardy ne Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti mura­ǵatynan, ne Shyǵys Qazaqstan ob­lysy muraǵatynan ázirge kezdes­tirmedik.

Sondaı-aq Smaǵul Sádýaqas­ulynyń keńes ókimetiniń alǵashqy jyldaryndaǵy qyzmeti týraly máseleni zertteý barysynda onyń Aqmola gýbernııasy boıynsha at­qarǵan jumystary jaıynda, ıaǵnı «Akmolınskıı defekt» degen aıyptaýǵa qatysty muraǵat qujattaryn izdestirip tappa­dyq. Bálkim, ol 1920-1921 jyldary Sibir revkomy soltústiktegi qazaq jerleri esebinen jańadan Omby gýbernııasyn qurýyna baılanysty sonda qalmady ma eken? Tipti keıde «keńes ókimeti S.Sádýaqasulynyń qoǵamdyq-saıası qyzmetine qatysty partııa-keńestik qujattaryn maqsatty túrde joıǵan joq pa eken?» degen degen de oı keledi. Jalpy, qaı­ratker ǵumyrbaıanyndaǵy «aq­tań­daqtar» qupııasyn tolyqtaı ashýǵa jumylý, sondaı-aq onyń qoǵamdyq-saıası qyzmetin tyńǵy­lyqty zertteý – ýaqyt talaby.

Samat Jumataıuly,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty