Dúbirge toly dúnıe
Arab áleminde ǵana emes, búkil musylman áleminde jetekshi el sanalatyn Egıpet Arab Respýblıkasynda prezıdent saılaýy ótti. Onda burynǵy qorǵanys mınıstri feldmarshal Ábdel Fattah Halıl as-Sısı kúmánsiz jeńiske jetti.
Jalpy, bul elde saılaý da, daýysty esepteý de jaıbaraqattaý júredi. 26-28 mamyrdaǵy prezıdent saılaýynda daýys berý úsh kúnge jalǵassa, ony esepteý de birazǵa sozyldy. Basqa jerlerde jeńimpazdar 1-2 saǵattan keıin-aq belgili bolyp jatsa, bul elde aptadan keıin aıqyndaldy. Feldmarshalǵa halyqtyń 96,9 paıyzy daýys berdi, onyń jalǵyz qarsylasy sosıalıst Hamden Sabahı 2,9 paıyz ǵana daýysqa ıe boldy.
Bul – saılaýdyń tehnıkalyq jaǵy. Onyń saıası máni tipti úlken. Azııa, Eýropa jáne Afrıkanyń qıysqan jerinde ornalasqan, aıryqsha strategııalyq orny bar eldiń halyqaralyq orny da erekshe. Úsh jyldan beri sol elde tynyshtyq joq edi. Búgingi saılaý soǵan núkte qoıýǵa tıis. Mysyr halqy soǵan úmit etip otyr.
Eldi otyz jyl bılep, biraz bylyqqa batqan Hosnı Múbáraktyń qulaýy zańdy bolsa, odan keıin demokratııalyq jolmen saılanǵan Muhammed Mýrsıdiń taqtan taıdyrylýy alǵashynda biraz jurtqa jumbaqtaý kóringen. Buryn tyıym salynǵan «Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń qoldaýymen saılaýda kópshilik daýys alǵan Mýrsıge halyq kóp úmit artqan edi. Memlekettik apparattaǵy jemqorlyqty, topshyldyqty, bıliktegi aǵaıyn-otbasylyqty joıar, halyqtyń jaǵdaıyn kóterer degen. Kerisinshe, jaǵdaı nasharlaı tústi, ekonomıka turalady, radıkaldy ıslamızmge jol ashylyp, eldiń zaıyrlyq sıpatyna shabýyl jasaldy, bilim berý júıesine, qoǵamdyq uıymdarǵa, aqparat quraldaryna qaýip tóndi.
Osyndaı jaǵdaıda áskerılerdiń, qorǵanys mınıstri Ábdel Fattah as-Sısıdiń byltyrǵy jaz ortasynda prezıdent Mýrsıdi taǵynan túsirip, elde tótenshe jaǵdaı engizgenin jalpy halyq túsinistikpen qabyldady. Islamısterdiń erekshe qarsylyq kórsetýine qaramaı, aıtarlyqtaı qysqa merzimde eldegi jaǵdaı qalypqa túse bastady.
Muny halyq ta, qoǵam da baǵalady. Dál qazirgideı kezeńde eldiń taǵdyry úshin bılik tizgini kúmándileý bireýlerge emes, senimdi adamǵa berilýi kerektigin jurt túsindi. Sondaı jaýapkershilikti óz moınyna alý qajettiligin feldmarshal da túsindi desek, artyq bolmas. Ol halyqqa aldaǵy eki jyl kóleminde tártip ornatýǵa, terrorshylardy aýyzdyqtaýǵa, jańa jumys oryndaryn ashýǵa ýáde berdi. Ásirese, «Musylman baýyrlar» jáne sol sıpattaǵy ekstremıstik uıymdarǵa jol bermeıtindigi jónindegi oılary kópshilik qaýymnan qoldaý tapqany anyq.
Feldmarshal as-Sısıge qarsylar saılaý qarsańynda da, daýys berý kezinde de áreketsiz qalǵan joq. Saılaýǵa qatyspańdar degen nasıhat júrgizildi, «Ańsar Beıt ál-Makdıs» deıtin terrorshy toptyń shabýyl jasaý jónindegi qorqytýlary da boldy. Biraq halyqtyń yqylasy kimge burylǵanyn ańǵarǵan olar aıtarlyqtaı arandatýǵa barýǵa seskendi.
Qazir is-áreketimen, parasatty qadamdarymen kóptiń kóńilinen shyqqan feldmarshal as-Sısı elde úlken bedelge ıe bolyp otyr. Mysyr halqy basshysyn tapty deýimiz de sodan.
Monarhııa men demokratııa úılese me?
Ispanııa koroli Hýan Karlostyń taqtan bas tartyp, óz ornyn balasy hanzada Felıpege usynǵany týraly gazetimizde buryn da jazǵanbyz. Bul taqyrypqa qaıta oralýdyń bir sebebi – qazir oǵan álem jurtshylyǵy nazar aýdaryp, ártúrli pikirler aıtylyp jatyr.
Ár el bılik túrin ózderi tańdaıdy. Bılik túri úshin halyq kúresedi, ózine qolaıly degen, janyna jaqyn degen túrine toqtaıdy. Oǵan ondap, júzdep mysal keltirýge bolady. Bir jerde monarhııa qulap, respýblıka ornap jatsa, ekinshi jerde kerisinshe, respýblıkadan nemese basqadaı júıeden bas tartyp, monarhııa qaıta qalpyna kelip jatady.
Sońǵysyna osy Ispanııa aıqyn mysal. Koroldik bıliktegi Ispanııanyń dáýirlegen kezi boldy. Jarty álem derlik onyń otaryna aınalǵan. Sodan keıin HIH ǵasyrdyń aıaǵynda ımperııanyń quldyraǵan kezi týdy. Sonda elde revolıýsııanyń nátıjesinde respýblıka ornady. Odan keıin de eldiń eńsesi kóterilmegen soń, monarhııaǵa qaıta oralǵan. Biraq onyń da ómiri uzaqqa barmaı, 1931 jylǵy tóńkeristen keıin ataqty Ekinshi respýblıka jarııalandy. Búkil álemniń nazaryn aýdarǵan bul eldegi úsh jyldyq azamat soǵysynyń aıaǵy 1939 jylǵy general Frankonyń fashıstik bıligine ákelip soqtyrdy. 35 jyl bılik qurǵan Franko 1947 jyly monarhııany qaıta ornyqtyryp, taqqa Hýan Karlosty tańdasa da, ózi ólgenshe bılik tizginin oǵan bere qoıǵan joq. Sóıtip, otyz jyl bos turǵan taqqa qazirgi korol 1975 jyly general ólgen soń ǵana otyrǵan.
Ádette monarhııa men demokratııany bir-birine qarama-qarsy uǵym sanaıtynymyz bar da, olardy úılespeıtindeı kóremiz. Munyń jańsaq ekenin dáleldegen de Hýan Karlos boldy. О́zi taqqa otyrǵan soń ol áskerılerdiń memlekettik tóńkeris jasap, fashıstik tártipti qaıta ornatqysy kelgen áreketterine jol bermeı, elde aıtarlyqtaı demokratııalyq sharalardy júzege asyrdy. 1978 jyly demokratııalyq jańa konstıtýsııa qabyldandy. О́zi 1982 jyldan bastap belsendi saıası qyzmetten bas tartyp, ulttyq birlik pen demokratııalyq erkindiktiń kepiline aınaldy.
Bul elde naqty bılik parlamentte. Ondaǵy kópshilik orynǵa ıe bolǵan partııanyń kósemi úkimetti basqarady, naqty ishki-syrtqy saıasatty belgilep, ony júzege asyrady. El konstıtýsııalyq monarhııa atalǵanymen, onda demokratııalyq erkindikke keń jol ashylǵan.
Korolge memlekettik rásimdik qyzmetti atqarýmen qatar, oǵan ulttyq dástúrlik jaýapkershilik te júktelgen. Oǵan eldik qurmet kórsetiledi, sondaı-aq, olardan adamı turǵyda kirshiksiz tazalyq ta talap etiledi. Osydan eki jyl buryn koroldiń Afrıkada ań aýlap, onda jambasyn syndyryp alǵany, kúıeý balasynyń jemqorlyq áreketterge aralasy bolǵany biraz jurttyń narazylyǵyn týdyrǵany da belgili.
Osynyń bári Hýan Karlostyń taqtan bas tartýy kezinde eske alynyp otyr. Halyqtyń bir parasy sherýge shyǵyp, monarh taqtan bas tartsa, nege respýblıkaǵa aınalmaımyz degen talaptaryn aıtty. Mundaı sherýler el astanasy Madrıdte, sondaı-aq, Barselona qalasynda, tipti, shetelderde de ótti. Biraq olarda shekten shyqqandaı sıpat bolmady.
Jalpy, monarhııa týraly aıtqanda, bul kúnde ony eshkim de dıktatýramen shatastyra bermeıdi. Kóp jerde ol halyqtyq-ulttyq dástúrge ushtasyp jatady. Japonııany, Ulybrıtanııany, Nıderlandty, Belgııany eshkim de dıktatýraǵa qospaıdy, qaıta demokratııanyń besigi sanaıdy. Kerisinshe, kóp jerlerde demokratııalyq jolmen saılanǵandardyń dıktatýrasynan jan túrshigedi.
Bárin de naqty is-áreketterimen baǵalaısyń.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».
