atanǵan kıikter ekojúıeni saqtaýǵa da úles qosady
niń múıizi ǵana qundy ma? Eti de bar dersiz, bálkim. Sóıtsek, kıeli ańnyń shartarapty sharlaǵan izderi, sıraǵy men tuıaǵy da qundy eken. Ázirge múıiziniń paıdasy men rahatyn jat bireýler kórip jatsa, sıraǵy men tuıaǵynyń paıdasyn týǵan jerimiz jáne sol jerge ıe – bolashaq urpaǵymyz kórmek. Sondyqtan aqbókendi qorǵap, basyn kóbeıtý salasynda qyzmet atqaryp júrgendikten, ony qorǵaý tek qorǵaýshylar mindeti emes, jalpy qoǵamǵa ortaq júk ekendigin jetkizgimiz keledi.
Aqbóken – babalarymyzdyń aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen saqtap, urpaǵyna amanat etip qaldyrǵan darhan dalasynyń kıesi ǵana emes, saqtaýshysy ári túletýshisi. Ǵalymdar jaıylymdyq jerlerdiń shekten tys qoldanýdan ǵana emes, paıdalanylmaǵandyqtan azyp-tozatynyn zerttep, anyqtaǵan kórinedi. Jan-janýarlardyń tuıaǵy nemese shalǵy tımegen shabyndyq-jaıylymdardaǵy tabıǵı ósimdikterdiń ózi tuqym shasha almaıdy eken. Shashsa da kóktep shyǵýy úshin jerge ene almaı, ornyna qajetsiz ósimdikter ósip shyǵyp, jerge sý sińdirmeıtin kórinedi. Bul úderis topyraqtyń qunarlanýyna, ósimdikter dúnıesiniń damýyna keri áserin tıgizetindigi, ári mundaı jer órtenip ketýge beıim turatyndyǵy kóp jylǵy tájirıbelermen dáleldengen.
Qazaqstan jer kólemi jóninen dúnıejúzinde 9-shy oryn alsa, jaıylymdyq jeri boıynsha 5-shi orynda. Onyń syrtynda elimiz dalalyq ekojúıesi saqtalǵan sanaýly memleketter qataryna jatady. Kópshiliktiń kókeıinde «sol qulazyǵan ıen dalada ne bar» degen suraq júretini aqıqat. Bilgenimizben bóliseıik. Naqty derekter boıynsha, kókoraı shalǵyndy degen orman alqabynyń belgili bir alańynda 50-ge tarta ósimdik túri ósse, dál sondaı dalalyq alańqaıda sırek bolsa da odan 2 ese kóp 100-deı ósimdik túri tamyr jaıatyn kórinedi. Eń bastysy, sol ósimdikter arasynda emdik qasıeti bar shópter jıi kezdesedi. Sharýashylyqta, mal qorada jem-shóppen ósken túliktiń eti men dalada jaıylyp júrgen mal etiniń dáminde ózgeshelik bar. О́ıtkeni, sońǵy jyldary qysqy soǵymdyqty, bolmasa et ónimderin aýyl sharýashylyǵymen damyp kele jatqan Yrǵyz aýdanynan alǵysy keletinder qatary artýda. Bul keń dalada san alýan emdik qasıeti bar shópti jegen maldyń eti de dámdi, shıpaly ekendiginen bolsa kerek.
Jaıylymdyq jerlerde ekologııalyq tepe-teńdik buzyla bastasa, ony qalpyna keltirý qıynǵa soǵatynyn kúndelikti kórip-baıqap júrmiz. Málimetterge júginsek, mal ónimderiniń 80 paıyzy aýlalardaǵy jeke qosalqy sharýashylyqtarda óndiriledi eken. Mal basy shekten tys shoǵyrlanǵan eldi mekender aınalasy «týlaq súıretkendeı» keıipte. Sharýa qojalyqtarynyń ózi qysy-jazy bir jerden qozǵalmastan mal jaıyp, qudyqtardyń, ashyq turǵan sý kózderiniń aınalasyn azdyryp jiberdi. Osy máselege baılanysty Úkimet, jergilikti ákimdikter qalyptasqan túıtkildi jaǵdaıdy túzetý, eń bastysy, ony betine jibermeı ornyqty basqarý maqsatynda uıymdastyrýshylyq, quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, aǵartýshylyq sharalardy qolǵa alýda. Onyń oń nátıjesin kórýge, paıdalanylmaı jatqan shalǵaı jaıylymdyqtardy sýlandyrýǵa, tıimdi paıdalanýǵa biraz ýaqyt ketedi ári kúrdeli qarjy qajet bolady. Sondaı-aq, turmysy jaıly aýylǵa úırenip qalǵan qojalyq ıeleriniń, jekelegen azamattardyń sanasyn ózgertý de ońaı emes. 40 jyl mal dárigeri bolyp qyzmet jasaǵan bir aǵamyz «maldy ósirý úshin óziń de mal sııaqty ómir súrýiń qajet» deıtin. Beınelep aıtylǵanymen shuraıly jaıylym izdegen mal sekildi, kim kóship-qonyp ómir súrgisi kelsin?! Sońǵy jyldary sharýashylyq qurylymdar basshylary «malshy shyqpaıdy» dep eńiregende etekteri jasqa tolady, tipti, kásipterin jaýyp jatqandary da barshylyq. Sonda qaıtpekpiz? Biz aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń paıdalanýǵa alǵan jerleri tóńireginde ǵana másele qozǵadyq. Paıdalanylmaı jatqan bosalqy jerlerimiz odan az emes. Aqtóbe oblysynyń barlyq aýmaǵynyń 89,7 paıyzy nemese 27 mln. gektary aýylsharýashylyq alqaptary bolyp sanalsa, solardyń jartysynan astamy paıdalanylmaı jatyr. Taǵy bir kemshin tusy, osy sanattaǵy jerlerdegi jaıylymdyqtardyń 8 paıyzy ǵana sýlandyrylǵan. Basym bóligi, dálirek aıtsaq, 82,8 paıyzy jer kólemderi úlken, shalǵaı jatqan oblysymyzdyń Áıteke bı, Baıǵanın, Yrǵyz, Muǵaljar, Shalqar aýdandarynda eken. Aýmaǵyna Shveısarııa sekildi bir kishi memleket syıyp ketetin Yrǵyz aýdany jeriniń jartysy bos jatyr. Mundaı bosalqy jerler sanaty bizge shekaralas Qostanaı, Qaraǵandy, Qyzylorda oblystarynyń shalǵaı aýdandarynda da jeterlik.
Qazaqtar úshin kıeli janýar atanǵan, ańyz-ertegilerine, kúı-jyrlaryna arqaý, dalamyzǵa kórik bolǵan kıikter sanyn qalpyna keltirip, onyń tuıaǵymen jerimizdi túletý qajet. Bóken shópti tańdap-talǵap jeıdi, qoı sııaqty túbinen úzbeıdi, joǵary jaǵyn kertip jep qana jaıylady. Ár jerdegi shópti terip, júre jaıylady. Sondyqtan ósimdikterdiń ósýi toqtamaıdy, kerisinshe, tuqymyn shashtyryp, ony úshkir, asha tuıaqtarymen jerge engizedi. Aqbókender elsiz jerlerde quramynda ylǵaly mol shyryndy ósimdiktermen qorektenetin bolǵandyqtan, sýly jerlerden alys aımaqtarda da tirshilik ete beredi. Sý kózderinen uzamaıtyn úı janýarlary sııaqty emes, jazǵy, qysqy jaıylym aýystyrǵanda myńdaǵan shaqyrymdy ersili-qarsyly kókteı ótedi.
1990-jyldardyń aıaǵy men 2000-jyldardyń basynda kıikter sany kúrt azaıyp, joıylyp ketý shegine jetken. Elimizdegi Zooınstıtýt bergen málimetterge súıensek, 2003 jyly Betpaqdala taralymyndaǵy kıikterdiń 1,8 myń danasy ǵana qalǵan. Kesh te bolsa oń sheshim qabyldanyp, kıikterdi aýlaýǵa tyıym salyndy jáne ol sheshim 2020 jylǵa deıin uzartyldy. 2007 jyly Aqtóbe oblysynan Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty qurylyp, el Úkimeti 763 549 ga jerdi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa bóldi. 2012 jyly kórshiles Qostanaı oblysynyń Amangeldi jáne Jangeldın aýdandarynan «Altyn dala» tabıǵı rezervaty ashyldy. Qazirgi tańda Yrǵyz-Torǵaı tabıǵı rezervatynyń jer kólemin 409 myń gektarǵa ulǵaıtý, kórshiles eki rezervat aralyǵynan ekologııalyq dáliz ashý qujattary jasaqtalýda. Buǵan qazir rezervat qorǵaýyndaǵy jer kólemi 296 myń gektardy alyp jatqan Torǵaı zoologııalyq qaýmalyn qosyńyz. Qarjydan tapshylyq kórmeı, josparlanǵan sharalar júzege assa, Qazaqstannyń qaq ortasynan dúnıe júzindegi keń kólemdi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq kesheni paıda bolǵaly tur.
«Dúnıe kezek» dep qazaq qalaı taýyp aıtqan. 1972 jyly Qazaqstandaǵy kıik etin óndiretin eki óndiristiń biri osy Yrǵyzda ashylǵan edi. Kıik etin óndiretin memlekettik ańshylyq óndiristik sharýashylyǵy qurylyp, kıik soıatyn alyp muzdatqyshy bar kombınat salyndy. Qazir, kerisinshe, sol Yrǵyzda kıikterdi qorǵaıtyn ǵylymı mártebesi bar memlekettik tabıǵı rezervat ashylyp, alyp ákimdik ǵımaraty kesheni salyndy. Sol kezde qaptaǵan ańshylar brıgadasy kıik atyp dalamyzdy qanǵa bóktirse, qazir qoryqshylar kún-tún qatyp, muz jastanyp, aptap ystyqta dala kezip sol kıikterdi qorǵaýda.
Alynǵan sharalar nátıjesiz emes. Rezervat ashylǵannan bergi 6 jyl ishinde Betpaqdala taralymyndaǵy kıikter sany 7 ese ósip, 2007 jylǵy 22,8 myń bastan 2013 jyly 155,2 myń basqa jetti. Álem boıynsha kıikterdiń 5 taralymy bolsa, Qazaqstandaǵy aqbókenderdiń 83 paıyzy, dúnıejúzindegi aqbókenderdiń tórtten úshi osy Betpaqdala taralymynyń enshisinde. Eń bastysy, el aýmaǵynan syrtqa shyqpaıtyndyqtan osy kıikter naǵyz qazaqstandyq túr bolyp sanalady jáne basqalardan dene bitiminiń iriligimen erekshelenedi. Salystyrmaly túrde aıtsaq, sońǵy 6 jylda Ústirt, Oral taralymyndaǵy kıikter sany túrli sebeptermen bir basqa da ósken joq.
О́tken ǵasyrdyń basynda bul ań bıologııalyq túr retinde joıylyp ketý qaýpinde bolǵan. Sol kezderi de múıizi dárilik shıkizat esebinde shetelderge joǵary baǵamen satylypty. Bir jup múıiz bir attyń qunyna teń bolǵan degen derekter de bar. О́kinishke qaraı, arada bir ǵasyr ótse de kıiktiń ózine sor bolyp jabysqan múıiziniń 1 kılosy qazir Qytaıdyń qara bazarynda 3,5-5 myń AQSh dollaryna satylatyn kórinedi. Aqshaǵa qunyqqan, muzdaı qarýlanǵan, astaryna jeldeı júırik, jol tańdamaıtyn mashına mingen qaskóı brakonerler kıiktiń kıesine ushyrap, sırek te bolsa quryqtalyp jatsa da eshnárseden taıynatyn emes. Múıiz kıiktiń tekelerinde ǵana bolǵandyqtan olardyń eshkilerge qaraǵandaǵy úles salmaǵy jyl saıyn kúrt azaıýda. Monıtorıngtik zertteýler jazǵy jaılaýǵa kórshiles Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı aýdanyna, Qostanaı oblysyna ketken kıikterdiń tekeleri kúzde, qysta Qyzylorda oblysyna ketken kıik tekeleri kóktemde 2 ese azaıyp keletindigin, kúıek aldynda eshkilerge qaraǵandaǵy úles salmaǵy 4-5 paıyzdy ǵana quraıtyndyǵyn, tıisinshe eshkileri negizinen egiz týatynyna qaramastan, árbir 100 analyqqa 75 quralaı ǵana eretindigin kórsetti.
Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervatyna qarasty erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqta bir mezgilde 45-60 myńǵa
deıin kıikter jınalady. Olar únemi qozǵalysta bolyp, kúzde soltústik-shyǵystan kelip, ońtústik-batysqa qaraı, kóktemde keri qaraı qonys aýdaryp jatady. 2013 jyly kıikterge qatysty brakonerliktiń úsh oqıǵasy rezervatta, oǵan shekaralas aýmaqta oryn aldy. 98 bas kıik atylyp, tabıǵı ortaǵa 32 456 250 teńge shyǵyn keldi. О́tken jyldyń qarashasynda Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty qyzmetkerleri Atanbasy ýchaskesine shekaralas aýmaqta zańsyz segiz kıik atyp alǵan Qyzylorda oblysynyń turǵyndaryn ustady.
Syrtqy perımetri týralaı eseptegende 600 shaqyrymdaı bolatyn erekshe qorǵalatyn elsiz, jolsyz tabıǵı aýmaqty, odan tys jerlerdi qysy-jazy qorǵaý-kúzetý, oǵan qosa qaskóılerdi quryqtaý úshin barlyq aýmaqty qorshaı bir-birimen radıobaılanysta bolatyndaı 30-40 shaqyrym qashyqtyqta turaqty kúzet toptaryn ornalastyrǵannyń ózinde kemi 15-20 top jáne olardy 10 kún saıyn almastyratyn 15-20, barlyǵy 30-40 top qajet bolady eken. Qazir rezervat bar múmkinshiligin saryqqanda 7 turaqty top syrtqy shekaralarǵa, 1 jedel top ishki baǵytqa, barlyǵy 8 top qana shyǵara alyp otyr.
Kúzet-qorǵaý jumystaryna basqa da tabıǵat, quqyq qorǵaý mekemelerin tartý isi Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetiniń aralasýymen oń nátıjesin bere bastady. «Ohotzooprom» О́B RMQK mekemesiniń 1 tikushaǵy qysqa merzimge bolsa da jumys istep, qaskóılerdi (brakoner) quryqtaýǵa járdemdesti. Kórshiles Qostanaı oblysyndaǵy «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynan da avtokólikterimen 2 - 3 top kelip, kúzgi-qysqy mezgilde turaqty járdem kórsetti. Yrǵyz-Torǵaı rezervatynyń avtokólik parkin jańartýǵa kólemdi qarjy qaralýda. Qolǵa alynyp jatqan sharalar kıikterdi qorǵaý jumystarynyń tıimdiligin arttyrýy tıis.
Keshegi keńes zamanynda kıikterdi aýlaýǵa úzildi-kesildi tyıym salyndy dedik. Kıik basyn 50 jyldary 900 myńǵa, 70 jyldary 1,1-1,2 mln.-ǵa deıin arttyryp, óndiristik deńgeıde aýlaıtyn dárejege jetkizgen sol tájirıbeni qazir de qoldanýǵa bolady. 1955-1981 jyldar aralyǵynda tek bizdiń respýblıkamyzda 4 mln. 137 myńnan astam aqbóken aýlanypty. Nátıjesinde 71 myń 112 tonnadaı et, 3 mln. 614 myń teri óndirilgen. Fransııa, Italııa jáne osy sekildi birqatar shetelder emdik qasıeti bar jeńsik tamaq retinde 3 myń 500 tonnadaı aqbóken etin satyp alǵan. 300 tonnadaı bóken múıizi dárilik shıkizat esebinde shetelderge shyǵarylǵan eken.
Qazirde de óndiris oshaqtarynyń, ásirese munaı-gaz salasynda kóptep ashylýymen, avtokólik, temirjol dálizderiniń salynýymen kıikterdiń taralý arealynyń qysqarǵanyna qaramastan Qazaqstandaǵy aqbókender sanyn 500 myńǵa jetkizýge ábden bolady deıdi zertteýshiler.
Qazaqtyń dalasynda naǵyz brendke laıyq aqbókender josyp júrse elimizdiń mártebesi, halqymyzdyń maqtanyshy emes pe? Qarapaıym halyq aqbókenniń qadir-qasıetin janashyrlyqpen túsinedi. Olardyń alǵysyn arqalaǵannan artyq baǵa bolmas, sirá. Degenmen, ony paıda kózi dep oılaıtyndar azaımaı otyr.
Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý uıymdary kıiktiń joǵalyp ketý qaýpi jóninde birinshi bolyp dabyl qaǵa bastady. Sırek janýarlardyń satylýyn retteıtin halyqaralyq kelisim-shartqa (SITES) qatysýshy elder (Qazaqstan 2000 jyldan bastap múshe) 1995 jyly kıikti de qosymshaǵa engizdi, 2001 jyly Reseı men Qazaqstan kıikterdiń múıizin ımporttaýǵa tyıym salýdy usyndy. Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵy 1996 jyly bul túrdi «sırek kezdesetin jáne quryp bara jatqan janýarlar men ósimdikter tizimine» engizse, 2004 jyly jerdegi bıologııalyq sanalýandyqty saqtap qalýdyń máselesi ishindegilerdiń eń mańyzdysy osy «kıik máselesi» dep jarııalady.
Shyndyǵynda ekojúıedegi ózara kúrdeli baılanysqan tirshilik ıeleriniń biri joıyla bastasa, basqalaryna eleýli áser etedi. Sonyń ishinde dalalyq ekojúıe óte názik, al kıikter onyń eń mańyzdy tetigi tárizdes, onyń óleksesiniń ózi sol ekojúıede tirshilik etetin jyrtqysh ań-qustardyń, jándikterdiń qoregi.
Halyqaralyq uıymdar máseleni kóterip qana qoımaı, naqty sharalardy qolǵa alýda. 2009-2013 jyldary jumys jasaǵan Ǵalamdyq ekologııalyq qor, BUU Damý baǵdarlamasy, el Úkimeti qoldaýymen qurylǵan «Dalalyq ekojúıelerdi saqtaý jáne ornyqty basqarý» jobasy jáne Qazaqstannyń bıologııalyq sanalýandylyqty saqtaý assosıasııasy tabıǵı rezervatty basqarý josparyn halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý, rezervat aýmaǵyn ulǵaıtýdyń ǵylymı-jaratylys jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerin, jerge ornalastyrý jobalaryn jasaqtaý, materıaldyq-tehnıkalyq, ǵylymı-ádistemelik kómekter kórsetý, zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtaý, halyqaralyq sarapshylar men otandyq ǵalymdardyń járdemin uıymdastyrý sııaqty birneshe jobalardy júzege asyrdy, asyra da bermek.
Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty – Aqtóbe oblysyndaǵy respýblıkalyq dárejedegi halyqaralyq mańyzǵa ıe birden-bir erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq. Ol Betpaqdala taralymyndaǵy kıiktermen qatar, dúnıejúzilik Ramsar Konvensııasy tizimine engen batpaqty sýly ólkeni, ondaǵy Qyzyl kitapqa engen qustardy da qorǵaıdy. Olaı bolsa tabıǵı rezervatqa barlyq deńgeıde qoldaý kórsetip, tabıǵı baılyǵymyzdy halyq bolyp jumyla qorǵaıyq jáne molaıtaıyq degim keledi.
Mereke JUBANIIаZ,
Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty dırektorynyń orynbasary.
Aqtóbe oblysy,
Yrǵyz aýdany.
Aqbóken – babalarymyzdyń aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen saqtap, urpaǵyna amanat etip qaldyrǵan darhan dalasynyń kıesi ǵana emes, saqtaýshysy ári túletýshisi. Ǵalymdar jaıylymdyq jerlerdiń shekten tys qoldanýdan ǵana emes, paıdalanylmaǵandyqtan azyp-tozatynyn zerttep, anyqtaǵan kórinedi. Jan-janýarlardyń tuıaǵy nemese shalǵy tımegen shabyndyq-jaıylymdardaǵy tabıǵı ósimdikterdiń ózi tuqym shasha almaıdy eken. Shashsa da kóktep shyǵýy úshin jerge ene almaı, ornyna qajetsiz ósimdikter ósip shyǵyp, jerge sý sińdirmeıtin kórinedi. Bul úderis topyraqtyń qunarlanýyna, ósimdikter dúnıesiniń damýyna keri áserin tıgizetindigi, ári mundaı jer órtenip ketýge beıim turatyndyǵy kóp jylǵy tájirıbelermen dáleldengen.
Qazaqstan jer kólemi jóninen dúnıejúzinde 9-shy oryn alsa, jaıylymdyq jeri boıynsha 5-shi orynda. Onyń syrtynda elimiz dalalyq ekojúıesi saqtalǵan sanaýly memleketter qataryna jatady. Kópshiliktiń kókeıinde «sol qulazyǵan ıen dalada ne bar» degen suraq júretini aqıqat. Bilgenimizben bóliseıik. Naqty derekter boıynsha, kókoraı shalǵyndy degen orman alqabynyń belgili bir alańynda 50-ge tarta ósimdik túri ósse, dál sondaı dalalyq alańqaıda sırek bolsa da odan 2 ese kóp 100-deı ósimdik túri tamyr jaıatyn kórinedi. Eń bastysy, sol ósimdikter arasynda emdik qasıeti bar shópter jıi kezdesedi. Sharýashylyqta, mal qorada jem-shóppen ósken túliktiń eti men dalada jaıylyp júrgen mal etiniń dáminde ózgeshelik bar. О́ıtkeni, sońǵy jyldary qysqy soǵymdyqty, bolmasa et ónimderin aýyl sharýashylyǵymen damyp kele jatqan Yrǵyz aýdanynan alǵysy keletinder qatary artýda. Bul keń dalada san alýan emdik qasıeti bar shópti jegen maldyń eti de dámdi, shıpaly ekendiginen bolsa kerek.
Jaıylymdyq jerlerde ekologııalyq tepe-teńdik buzyla bastasa, ony qalpyna keltirý qıynǵa soǵatynyn kúndelikti kórip-baıqap júrmiz. Málimetterge júginsek, mal ónimderiniń 80 paıyzy aýlalardaǵy jeke qosalqy sharýashylyqtarda óndiriledi eken. Mal basy shekten tys shoǵyrlanǵan eldi mekender aınalasy «týlaq súıretkendeı» keıipte. Sharýa qojalyqtarynyń ózi qysy-jazy bir jerden qozǵalmastan mal jaıyp, qudyqtardyń, ashyq turǵan sý kózderiniń aınalasyn azdyryp jiberdi. Osy máselege baılanysty Úkimet, jergilikti ákimdikter qalyptasqan túıtkildi jaǵdaıdy túzetý, eń bastysy, ony betine jibermeı ornyqty basqarý maqsatynda uıymdastyrýshylyq, quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, aǵartýshylyq sharalardy qolǵa alýda. Onyń oń nátıjesin kórýge, paıdalanylmaı jatqan shalǵaı jaıylymdyqtardy sýlandyrýǵa, tıimdi paıdalanýǵa biraz ýaqyt ketedi ári kúrdeli qarjy qajet bolady. Sondaı-aq, turmysy jaıly aýylǵa úırenip qalǵan qojalyq ıeleriniń, jekelegen azamattardyń sanasyn ózgertý de ońaı emes. 40 jyl mal dárigeri bolyp qyzmet jasaǵan bir aǵamyz «maldy ósirý úshin óziń de mal sııaqty ómir súrýiń qajet» deıtin. Beınelep aıtylǵanymen shuraıly jaıylym izdegen mal sekildi, kim kóship-qonyp ómir súrgisi kelsin?! Sońǵy jyldary sharýashylyq qurylymdar basshylary «malshy shyqpaıdy» dep eńiregende etekteri jasqa tolady, tipti, kásipterin jaýyp jatqandary da barshylyq. Sonda qaıtpekpiz? Biz aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń paıdalanýǵa alǵan jerleri tóńireginde ǵana másele qozǵadyq. Paıdalanylmaı jatqan bosalqy jerlerimiz odan az emes. Aqtóbe oblysynyń barlyq aýmaǵynyń 89,7 paıyzy nemese 27 mln. gektary aýylsharýashylyq alqaptary bolyp sanalsa, solardyń jartysynan astamy paıdalanylmaı jatyr. Taǵy bir kemshin tusy, osy sanattaǵy jerlerdegi jaıylymdyqtardyń 8 paıyzy ǵana sýlandyrylǵan. Basym bóligi, dálirek aıtsaq, 82,8 paıyzy jer kólemderi úlken, shalǵaı jatqan oblysymyzdyń Áıteke bı, Baıǵanın, Yrǵyz, Muǵaljar, Shalqar aýdandarynda eken. Aýmaǵyna Shveısarııa sekildi bir kishi memleket syıyp ketetin Yrǵyz aýdany jeriniń jartysy bos jatyr. Mundaı bosalqy jerler sanaty bizge shekaralas Qostanaı, Qaraǵandy, Qyzylorda oblystarynyń shalǵaı aýdandarynda da jeterlik.
Qazaqtar úshin kıeli janýar atanǵan, ańyz-ertegilerine, kúı-jyrlaryna arqaý, dalamyzǵa kórik bolǵan kıikter sanyn qalpyna keltirip, onyń tuıaǵymen jerimizdi túletý qajet. Bóken shópti tańdap-talǵap jeıdi, qoı sııaqty túbinen úzbeıdi, joǵary jaǵyn kertip jep qana jaıylady. Ár jerdegi shópti terip, júre jaıylady. Sondyqtan ósimdikterdiń ósýi toqtamaıdy, kerisinshe, tuqymyn shashtyryp, ony úshkir, asha tuıaqtarymen jerge engizedi. Aqbókender elsiz jerlerde quramynda ylǵaly mol shyryndy ósimdiktermen qorektenetin bolǵandyqtan, sýly jerlerden alys aımaqtarda da tirshilik ete beredi. Sý kózderinen uzamaıtyn úı janýarlary sııaqty emes, jazǵy, qysqy jaıylym aýystyrǵanda myńdaǵan shaqyrymdy ersili-qarsyly kókteı ótedi.
1990-jyldardyń aıaǵy men 2000-jyldardyń basynda kıikter sany kúrt azaıyp, joıylyp ketý shegine jetken. Elimizdegi Zooınstıtýt bergen málimetterge súıensek, 2003 jyly Betpaqdala taralymyndaǵy kıikterdiń 1,8 myń danasy ǵana qalǵan. Kesh te bolsa oń sheshim qabyldanyp, kıikterdi aýlaýǵa tyıym salyndy jáne ol sheshim 2020 jylǵa deıin uzartyldy. 2007 jyly Aqtóbe oblysynan Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty qurylyp, el Úkimeti 763 549 ga jerdi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa bóldi. 2012 jyly kórshiles Qostanaı oblysynyń Amangeldi jáne Jangeldın aýdandarynan «Altyn dala» tabıǵı rezervaty ashyldy. Qazirgi tańda Yrǵyz-Torǵaı tabıǵı rezervatynyń jer kólemin 409 myń gektarǵa ulǵaıtý, kórshiles eki rezervat aralyǵynan ekologııalyq dáliz ashý qujattary jasaqtalýda. Buǵan qazir rezervat qorǵaýyndaǵy jer kólemi 296 myń gektardy alyp jatqan Torǵaı zoologııalyq qaýmalyn qosyńyz. Qarjydan tapshylyq kórmeı, josparlanǵan sharalar júzege assa, Qazaqstannyń qaq ortasynan dúnıe júzindegi keń kólemdi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq kesheni paıda bolǵaly tur.
«Dúnıe kezek» dep qazaq qalaı taýyp aıtqan. 1972 jyly Qazaqstandaǵy kıik etin óndiretin eki óndiristiń biri osy Yrǵyzda ashylǵan edi. Kıik etin óndiretin memlekettik ańshylyq óndiristik sharýashylyǵy qurylyp, kıik soıatyn alyp muzdatqyshy bar kombınat salyndy. Qazir, kerisinshe, sol Yrǵyzda kıikterdi qorǵaıtyn ǵylymı mártebesi bar memlekettik tabıǵı rezervat ashylyp, alyp ákimdik ǵımaraty kesheni salyndy. Sol kezde qaptaǵan ańshylar brıgadasy kıik atyp dalamyzdy qanǵa bóktirse, qazir qoryqshylar kún-tún qatyp, muz jastanyp, aptap ystyqta dala kezip sol kıikterdi qorǵaýda.
Alynǵan sharalar nátıjesiz emes. Rezervat ashylǵannan bergi 6 jyl ishinde Betpaqdala taralymyndaǵy kıikter sany 7 ese ósip, 2007 jylǵy 22,8 myń bastan 2013 jyly 155,2 myń basqa jetti. Álem boıynsha kıikterdiń 5 taralymy bolsa, Qazaqstandaǵy aqbókenderdiń 83 paıyzy, dúnıejúzindegi aqbókenderdiń tórtten úshi osy Betpaqdala taralymynyń enshisinde. Eń bastysy, el aýmaǵynan syrtqa shyqpaıtyndyqtan osy kıikter naǵyz qazaqstandyq túr bolyp sanalady jáne basqalardan dene bitiminiń iriligimen erekshelenedi. Salystyrmaly túrde aıtsaq, sońǵy 6 jylda Ústirt, Oral taralymyndaǵy kıikter sany túrli sebeptermen bir basqa da ósken joq.
О́tken ǵasyrdyń basynda bul ań bıologııalyq túr retinde joıylyp ketý qaýpinde bolǵan. Sol kezderi de múıizi dárilik shıkizat esebinde shetelderge joǵary baǵamen satylypty. Bir jup múıiz bir attyń qunyna teń bolǵan degen derekter de bar. О́kinishke qaraı, arada bir ǵasyr ótse de kıiktiń ózine sor bolyp jabysqan múıiziniń 1 kılosy qazir Qytaıdyń qara bazarynda 3,5-5 myń AQSh dollaryna satylatyn kórinedi. Aqshaǵa qunyqqan, muzdaı qarýlanǵan, astaryna jeldeı júırik, jol tańdamaıtyn mashına mingen qaskóı brakonerler kıiktiń kıesine ushyrap, sırek te bolsa quryqtalyp jatsa da eshnárseden taıynatyn emes. Múıiz kıiktiń tekelerinde ǵana bolǵandyqtan olardyń eshkilerge qaraǵandaǵy úles salmaǵy jyl saıyn kúrt azaıýda. Monıtorıngtik zertteýler jazǵy jaılaýǵa kórshiles Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı aýdanyna, Qostanaı oblysyna ketken kıikterdiń tekeleri kúzde, qysta Qyzylorda oblysyna ketken kıik tekeleri kóktemde 2 ese azaıyp keletindigin, kúıek aldynda eshkilerge qaraǵandaǵy úles salmaǵy 4-5 paıyzdy ǵana quraıtyndyǵyn, tıisinshe eshkileri negizinen egiz týatynyna qaramastan, árbir 100 analyqqa 75 quralaı ǵana eretindigin kórsetti.
Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervatyna qarasty erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqta bir mezgilde 45-60 myńǵa deıin kıikter jınalady. Olar únemi qozǵalysta bolyp, kúzde soltústik-shyǵystan kelip, ońtústik-batysqa qaraı, kóktemde keri qaraı qonys aýdaryp jatady. 2013 jyly kıikterge qatysty brakonerliktiń úsh oqıǵasy rezervatta, oǵan shekaralas aýmaqta oryn aldy. 98 bas kıik atylyp, tabıǵı ortaǵa 32 456 250 teńge shyǵyn keldi. О́tken jyldyń qarashasynda Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty qyzmetkerleri Atanbasy ýchaskesine shekaralas aýmaqta zańsyz segiz kıik atyp alǵan Qyzylorda oblysynyń turǵyndaryn ustady.
Syrtqy perımetri týralaı eseptegende 600 shaqyrymdaı bolatyn erekshe qorǵalatyn elsiz, jolsyz tabıǵı aýmaqty, odan tys jerlerdi qysy-jazy qorǵaý-kúzetý, oǵan qosa qaskóılerdi quryqtaý úshin barlyq aýmaqty qorshaı bir-birimen radıobaılanysta bolatyndaı 30-40 shaqyrym qashyqtyqta turaqty kúzet toptaryn ornalastyrǵannyń ózinde kemi 15-20 top jáne olardy 10 kún saıyn almastyratyn 15-20, barlyǵy 30-40 top qajet bolady eken. Qazir rezervat bar múmkinshiligin saryqqanda 7 turaqty top syrtqy shekaralarǵa, 1 jedel top ishki baǵytqa, barlyǵy 8 top qana shyǵara alyp otyr.
Kúzet-qorǵaý jumystaryna basqa da tabıǵat, quqyq qorǵaý mekemelerin tartý isi Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetiniń aralasýymen oń nátıjesin bere bastady. «Ohotzooprom» О́B RMQK mekemesiniń 1 tikushaǵy qysqa merzimge bolsa da jumys istep, qaskóılerdi (brakoner) quryqtaýǵa járdemdesti. Kórshiles Qostanaı oblysyndaǵy «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynan da avtokólikterimen 2 - 3 top kelip, kúzgi-qysqy mezgilde turaqty járdem kórsetti. Yrǵyz-Torǵaı rezervatynyń avtokólik parkin jańartýǵa kólemdi qarjy qaralýda. Qolǵa alynyp jatqan sharalar kıikterdi qorǵaý jumystarynyń tıimdiligin arttyrýy tıis.
Keshegi keńes zamanynda kıikterdi aýlaýǵa úzildi-kesildi tyıym salyndy dedik. Kıik basyn 50 jyldary 900 myńǵa, 70 jyldary 1,1-1,2 mln.-ǵa deıin arttyryp, óndiristik deńgeıde aýlaıtyn dárejege jetkizgen sol tájirıbeni qazir de qoldanýǵa bolady. 1955-1981 jyldar aralyǵynda tek bizdiń respýblıkamyzda 4 mln. 137 myńnan astam aqbóken aýlanypty. Nátıjesinde 71 myń 112 tonnadaı et, 3 mln. 614 myń teri óndirilgen. Fransııa, Italııa jáne osy sekildi birqatar shetelder emdik qasıeti bar jeńsik tamaq retinde 3 myń 500 tonnadaı aqbóken etin satyp alǵan. 300 tonnadaı bóken múıizi dárilik shıkizat esebinde shetelderge shyǵarylǵan eken.
Qazirde de óndiris oshaqtarynyń, ásirese munaı-gaz salasynda kóptep ashylýymen, avtokólik, temirjol dálizderiniń salynýymen kıikterdiń taralý arealynyń qysqarǵanyna qaramastan Qazaqstandaǵy aqbókender sanyn 500 myńǵa jetkizýge ábden bolady deıdi zertteýshiler.
Qazaqtyń dalasynda naǵyz brendke laıyq aqbókender josyp júrse elimizdiń mártebesi, halqymyzdyń maqtanyshy emes pe? Qarapaıym halyq aqbókenniń qadir-qasıetin janashyrlyqpen túsinedi. Olardyń alǵysyn arqalaǵannan artyq baǵa bolmas, sirá. Degenmen, ony paıda kózi dep oılaıtyndar azaımaı otyr.
Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý uıymdary kıiktiń joǵalyp ketý qaýpi jóninde birinshi bolyp dabyl qaǵa bastady. Sırek janýarlardyń satylýyn retteıtin halyqaralyq kelisim-shartqa (SITES) qatysýshy elder (Qazaqstan 2000 jyldan bastap múshe) 1995 jyly kıikti de qosymshaǵa engizdi, 2001 jyly Reseı men Qazaqstan kıikterdiń múıizin ımporttaýǵa tyıym salýdy usyndy. Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵy 1996 jyly bul túrdi «sırek kezdesetin jáne quryp bara jatqan janýarlar men ósimdikter tizimine» engizse, 2004 jyly jerdegi bıologııalyq sanalýandyqty saqtap qalýdyń máselesi ishindegilerdiń eń mańyzdysy osy «kıik máselesi» dep jarııalady.
Shyndyǵynda ekojúıedegi ózara kúrdeli baılanysqan tirshilik ıeleriniń biri joıyla bastasa, basqalaryna eleýli áser etedi. Sonyń ishinde dalalyq ekojúıe óte názik, al kıikter onyń eń mańyzdy tetigi tárizdes, onyń óleksesiniń ózi sol ekojúıede tirshilik etetin jyrtqysh ań-qustardyń, jándikterdiń qoregi.
Halyqaralyq uıymdar máseleni kóterip qana qoımaı, naqty sharalardy qolǵa alýda. 2009-2013 jyldary jumys jasaǵan Ǵalamdyq ekologııalyq qor, BUU Damý baǵdarlamasy, el Úkimeti qoldaýymen qurylǵan «Dalalyq ekojúıelerdi saqtaý jáne ornyqty basqarý» jobasy jáne Qazaqstannyń bıologııalyq sanalýandylyqty saqtaý assosıasııasy tabıǵı rezervatty basqarý josparyn halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý, rezervat aýmaǵyn ulǵaıtýdyń ǵylymı-jaratylys jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerin, jerge ornalastyrý jobalaryn jasaqtaý, materıaldyq-tehnıkalyq, ǵylymı-ádistemelik kómekter kórsetý, zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtaý, halyqaralyq sarapshylar men otandyq ǵalymdardyń járdemin uıymdastyrý sııaqty birneshe jobalardy júzege asyrdy, asyra da bermek.
Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty – Aqtóbe oblysyndaǵy respýblıkalyq dárejedegi halyqaralyq mańyzǵa ıe birden-bir erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq. Ol Betpaqdala taralymyndaǵy kıiktermen qatar, dúnıejúzilik Ramsar Konvensııasy tizimine engen batpaqty sýly ólkeni, ondaǵy Qyzyl kitapqa engen qustardy da qorǵaıdy. Olaı bolsa tabıǵı rezervatqa barlyq deńgeıde qoldaý kórsetip, tabıǵı baılyǵymyzdy halyq bolyp jumyla qorǵaıyq jáne molaıtaıyq degim keledi.
Mereke JUBANIIаZ,
Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty dırektorynyń orynbasary.
Aqtóbe oblysy,
Yrǵyz aýdany.
