El tarıhy – erekshe den qoıýdy qajet etetin kúrmeýi kóp kúrdeli sala. Ásirese, ǵasyrlar boıy otarshyldyq ezgisinde bolǵan halqymyzdyń tarıhyn túgendeý kóp qajyr-qaıratty talap etedi. Táýelsizdiktiń araıly tańymen birge atalǵan salaǵa bet burǵan ǵalymdarymyz ben zııalylarymyzdyń jasaǵan qyzmeti ólsheýsiz zor boldy. Onyń keregesin keń jaıyp, kem-ketigin túgendeýge kásibı mamandardan bastap, elim degen elgezek jandardyń, halqynyń qamyn oılaǵan aqyn-jazýshylardyń belsene atsalysýy zańdy nárse. Osy rette qalamger Tortaı Sádýaqastyń da jasap júrgen eńbegi aıryqsha deýge bolady. Ol el tarıhyn, ólke shejiresin, káriqulaqtardyń jadynda qalǵan estelikterin jańǵyrtýmen qatar, jurt sanasyn eń shuraıly ári naqty muraǵat qujattarymen jan-jaqty tolyqtyryp, talaı tulǵany tiriltip, jaısań beınelerge jan bitirip keledi.
Tortaı Sádýaqastyń sondaı bir tolymdy eńbegi týǵan ólke tarıhyna qatysty jınaǵy dep bilemiz. Munda zertteýshi tutas bir óńirdiń umyt bolǵan syrlaryn uqyptap jınap, ıgi jaqsylaryn ulyqtap, urpaqqa ulaǵatty eńbek usynady.
Ondaǵy derekteri naqty. Ýájderi ornyqty. Qalamgerdiń óz eńbekterinde ıek artyp otyrǵany Qazan tóńkerisine deıin Sankt-Peterbýrgte jaryq kórgen professor Rýmıansevtiń «Vernenskıı ýezd» atty jınaǵynda Qarasaı batyr, Qudaıberdi bı elderiniń Arqaǵa, Qaraótkelge, Kókshetaýǵa kóship kelgenderi týraly jazba maǵlumattar. Avtor buǵan el aýzyndaǵy, basqa derekterde aıtylatyn jer ataýlaryn belgileıdi. Qarasaı batyr beıiti jatyr deıtin Aıyrtaý óńirimen birge Býrabaı aýmaǵyndaǵy Mapyrashty mekeni de aıtylady.
Abylaı hannyń tusynda Jetisýdaǵy jalaıyr, naıman, úısin, sonyń ishinde shapyrashty bıleriniń hannyń Ádil, Sók atty balalaryn óz elderine sultandyqqa qalap alyp, jaqsy baılanys ornatqany bar. Mine, budan biz sol kezdegi el-jurt yntymaqtastyǵy men aýyzbirshiliginiń belgisin kóremiz. Arqadan, Shyǵystan barǵan qalyń qoldyń Alataý aımaǵyn shúrshit pen jońǵardan, qoqandyqtar men qyrǵyz manaptarynan qorǵashtaýy da sol el baýyrmaldyǵynyń arqasy ekenin túsinemiz. Mundaı maqsat-murattyń búgingi kúnde de mańyzy zor.
Bul bir ǵana mysal emes. Osyndaı retpen dýlat Balýan Sholaq atamyzdyń Kókshedegi atyǵaı eline baýyr basýy naqty dáleldermen kórsetiledi. Astana, Arqa óńiri boıynsha da el birligin jandy mysalmen sóz etken dúnıeler Tortaı Sádýaqas kitabynda kóp. Mysaly, «Astana aımaǵy» kitabynda 1850 jyldary tobyqty ishinde júrgen Dımekeń, Dinmuhamed Qonaevtyń atalary týraly da málimetter berilip, ol kisiniń bı bolǵan Aıtaq Tezekbaev degen babasynyń qoltańbasy keltirilgen.
Sol sııaqty «El men jer» jınaǵynda Qazaqstannyń alǵashqy basshylarynyń biri Jumabaı Shaıahmetovtiń de el tizginin ustaǵan ata-babalary týraly molynan aıtylady. Jumekeńniń arǵy atasy Toqtamys bı, onyń uly Mańdaı, onyń uly Ábdi-Ǵafar – úsheýi birdeı Omby shetinde aǵa sultan bolyp saılanǵan jaısań jandar eken. Avtordyń eńbekterinde Kenesary, Abylaı handarǵa qatysty da shynaıy derekter beriledi. El aǵalary aralasqan ólke ómirindegi taǵdyrly oqıǵalar baıandalady.
Qalamger muraǵat jádigerleri arqyly óz shamasy kelgenshe Arqa, Jetisý, Ońtústik, Batys atyrabynyń tarıhı-tanymdyq destesin jasap shyǵady. Osylaısha, el basyna syn bolǵan qıyn kezderde baýyr bolyp tabysqan halqymyzdyń jekjat, naǵashyly-jıendi aralas-quralas bolǵanyn aıtady. Búgingi urpaqtyń paryzy sol syılastyq saltyn saqtap, izgilik dástúrin jalǵastyrý bolsa kerek.
Avtor osynaý tyń tarıhı derekterdi, urpaqqa ulaǵat bolar taǵylymdy jádigerlerdi óleń-jyrlaryna da altyn arqaý etip alady:
Astana – el rýhyna tamasha aıǵaq:
Elbasy tapqan ony danasha oılap.
Astasqan Alashymnyń armany bul –
Aqjoldap, Aǵataılap, Qarasaılap!..
Budan talaı jyl buryn poezııa esigin alǵash ret ashqan balaýsa óleń-jyrlarynda jas aqyn:
Baǵamdy bergin qaýym shyn,
Aıtyńdar aqyl, táýir syn,
О́zderiń asqar taýymsyń,
Jolymda bar myń aýyr syn,
Qolymda balǵyn qaýyrsyn! – dep termelese, týǵan jeri Kókshetaýdyń ásem tabıǵatyn jyrlaǵanda:
О́ńiriń óńsheń órim gúl,
Kólderiń – kúmis, kógiń – nur;
Kórgende seni kóńil dúr,
Kógildir, Kókshem, kógildir! – dep quıqyljyta tógiltedi. Kóksheniń kógildir munaryndaı, Arqanyń aqsha bulttaryndaı úlbiregen sezimmen:
Jumbaqtasym, syr tasym, symbat tasym,
О́zińmenen ashaıyn jyr qaqpasyn;
Jumbaqtasym, jyr tasym, qymbat tasym,
Maǵjan men ótken Sáken, jyrlap Qasym;
Jumbaqtasym, qurdasym, qundaqtasym,
Esimimiz erteńge birge attasyn, – degen aqyn sózderine shúbásiz ılanasyń.
Tortaı Sádýaqas tabıǵat qubylystary men boıaýlaryn ómirdiń alýan syrymen astastyra sýretteýge de sheber. Mysaly, onyń ózi bala kúninde kórip ósken dıqan eńbegi men Arqanyń aq boranyn shendestire otyryp, sodan bir jan jadyratar jaqsylyq taýyp, qysqy dalanyń súıkimdi sýretin bylaısha salady:
Boran ba bul, qys – kúıshi kúımen ashqan,
Toı emes pe, toǵaılar bıge basqan;
Mıllıard unyn minekeı, jatyr elep:
Dala – naýbaı, bult – elek, dıirmen – aspan!..
Ne bolmasa, taǵy da mynadaı bir ǵajap kóriniske tap bolamyz. Jazdyń jyly jańbyrynan keıin túlep sala bergen týǵan jerdiń beınesi kimge de bolsyn ystyq:
Jaýyn da ótti, sezimdeı asyl kileń, –
Aldan bir ǵajap álem ashyldy keń.
Tabıǵat toqyp shyqqan jańa ǵana –
Jazyqqa jaıyp ketti jasyl kilem.
Astasqan alýan boıaý sonsha araıly,
Ashqandaı kempirqosaq sol saraıdy:
Alańsyz aralaıyq, júrshi janym,
Bóliseıin janyńda bolsa qaıǵy, – degen shýmaqtar qandaı jarasymdy. Munda tabıǵat boıaýy da, mahabbat sezimi de qatar órilip, ádemi kestelengen. Dál osy mahabbat taqyrybyna kelgende de aqyn kirbińsiz oı, kirshiksiz sezimge keneltedi:
Mahabbat – bal shyǵar,
Tańdaıǵa quıylǵan.
Mahabbat – baq shyǵar,
Mańdaıǵa buıyrǵan!
Al endi armanda ketken batyr arýlarymyzǵa degen asyl sezim aıryqsha:
Álııa, Mánshúk – aıaýlym!
Az ǵana ómir keshirdiń.
Birese – bolyp qaıaý-muń,
Birese – kóńildi ósirdiń.
Kirshiksiz, qaısar aryńdy,
Shyńdaǵan halqyń jasyńnan.
Mert kúniń – qınap janymdy,
Márttigiń – dańqymdy asyrǵan, – dep aqyn halqymyzdyń batyr qyzdarynyń qaısar rýhyn bárinen joǵary qoıady. О́mir bolǵan soń, onyń keleńsiz teris jaqtary da az kezdespeıdi. Kisilikten bezdiretin kesapatty jaǵdaılar sezimtal kóńilge tynyshtyq bermeıdi-aq. Sondyqtan da:
Qyzdarymdy oılaımyn shetelge asqan,
Qarttarymdy oılaımyn jótel qysqan, – dep tolǵanady aqyn.
Japyrylyp qoǵadaı-aq,
Júrgen joq pa kóp alaıaq:
Ar-uıatty taptaǵanda,
Bolmaıdy ǵoı obal-aıat, – degen tusta, qoǵamdaǵy jasandy qylyq, jat pıǵyldy da qalamger qamshysymen tilip ótedi.
Aqynnyń dastan, poemalary da rýhanı qunary mol dúnıeler. Ásirese, Abylaı, Maǵjan, Kenesary týraly kesek týyndylaryn erekshe shabytpen jazylǵan shynaıy shyǵarmalar deýge bolady. Bárine toqtalyp jatpasaq ta Maǵjan Jumabaevtyń «Sholpy» óleńiniń úlgisimen jazylǵan kisen týraly týyndy uly aqynnyń aıta almaı ketken ókinishi men yzasyn shertip shyryldap turǵandaı:
Shyldyr-shyldyr, shyldyr...
Tilimdi kesse de shyn bul:
Oıymda – qazaq pen Alash,
Moıynda – tuzaq pen shylbyr!?.
Shyldyr-shyldyr, shyldyr...
Avtor Maǵjan Jumabaev týraly «Asylym, asqar taýym, Asanqaıǵym!», «Qorqytym, Qoılybaıym, qorǵanyshym!», «Mańǵazym, maıtalmanym, mańmańgerim!» degen tamasha teńeýlerin ústemeleı qosyp, Alash ardagerin abaqtynyń azabynan baz keship, ıtjekkende, qatty boranda adasyp mert bolǵan oı teńeýi kúıinde beıneleıdi. Iá, ol qytymyr zamannyń da, qarajúrek adamdardyń da surqaı júzi, susty beınesi shyǵar. Ásirese, myna sýretter qatygez qoǵamnyń da, qorǵanyshsyz qalǵan uly aqynnyń da ólmes rýhyn tabıǵat amaldarymen astastyra somdaıdy. Sonyń bári sonshalyqty áserli shyqqan:
Qıyr shet. Qalyń Taıga. Qatty boran.
Júrmeıdi jer túbinde aqqula adam;
Adasyp aq tútekte aqyn ketti,
Jamylyp sur shınelin jatty qoǵam...
Estimeı jendetterdiń balaǵatyn...
Sezinbeı Alashynyń mahabbatyn;
Keýdesin aq boranǵa – oqqa tósep,
Adasyp aq tútekte barady aqyn!..
Aıdala, aınala ný, aǵash, aǵash..,
Sum zaman...ket, páleket...alas-alas!..
Sorly aqyn sybyrlaıdy, kúbirleıdi:
«Abylaı... Kenesary... Alash, alash!..».
Avtordyń «Abylaı han men Atalyq» atty kólemdi dastany da shoqtyǵy bıik shyǵarma. Qalamgerdiń bul taqyryptardyń bárine de daıyndyqpen kelgenin baıqaımyz. Tortaı Sádýaqas kóp jyl respýblıkamyzdyń baspa salasynda qyzmet jasaǵan tájirıbeli baspager. Ol kezde «Jazýshy» baspasy elimizdegi kitap shyǵaratyn eń iri mekeme bolatyn. Kórkem ádebıettiń, halyq murasynyń kórnekti dúnıeleri osy jerde jaryq kóretin. Máselen, keńestik kezeńde qazaq ádebıetinde úlken serpilis týdyrǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy» atty úsh tomdyq kitapty jınaqtap, baspaǵa ótkizgen jazýshy Muhtar Maǵaýınmen birge Tortaı Sádýaqas ta sol baspanyń beldi redaktorlarynyń biri retinde ózindik úles qosa bildi. Sondaı-aq ol «Qazaq halyq ádebıeti», «El aýzynan», «Sóz tapqanǵa qolqa joq», «Sheshendik sózder», «Abylaı han», «Mahambet», «Súıinbaı», «Qarakereı Qabanbaı», «Ábýbákir Kerderi», «Aq sandyq, kók sandyq», «Aıtystar» sekildi qundy kitaptardyń shyǵýyna redaktor, qurastyrýshy retinde belsene atsalysqanyn atap aıtqan jón.
Ol qazaq tildi oqyrmandar úshin birqatar basqa ult ókilderiniń ataqty aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalaryn tól tilimizge aýdarýǵa eleýli úles qosa bildi. Mysaly, ýkraındyq ataqty aqyndar I.Franko, I.Drachtyń, belorýs Iа.Kolastyń, moldavan G.Blenarýdyń, ıýgoslav Dj.Katıchtiń eńbekterin, mońǵol, cheshen, túrik aqyndarynyń shyǵarmalaryn qazaqshaǵa aýdaryp, jınaq etip shyǵardy.
Shyndyq dep otqa sharpylyp,
Shyr-pyrym shyqqan men baıǵus:
Keýdemnen mynaý sharq uryp,
Shyryldap ushqan qandaı qus?!
Ermegen seıil, selteńge, –
Sol qusty kórseń qorǵaı tús;
Elińniń jyryn erteńge,
Aparar jalǵap sol baıǵus! – dep bir óleńinde aqynnyń ózi aıtqandaı, sóz sońynda asqaraly asýǵa shyqqan zerek aqyn, zerdeli zertteýshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Tortaı Sádýaqasulyna jańa shyǵarmashylyq tabystarǵa jete ber degimiz keledi.
Marat ÁBSEMETOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq muraǵatynyń bas dırektory.
ASTANA.
Tortaı Sádýaqastyń sondaı bir tolymdy eńbegi týǵan ólke tarıhyna qatysty jınaǵy dep bilemiz. Munda zertteýshi tutas bir óńirdiń umyt bolǵan syrlaryn uqyptap jınap, ıgi jaqsylaryn ulyqtap, urpaqqa ulaǵatty eńbek usynady.
Ondaǵy derekteri naqty. Ýájderi ornyqty. Qalamgerdiń óz eńbekterinde ıek artyp otyrǵany Qazan tóńkerisine deıin Sankt-Peterbýrgte jaryq kórgen professor Rýmıansevtiń «Vernenskıı ýezd» atty jınaǵynda Qarasaı batyr, Qudaıberdi bı elderiniń Arqaǵa, Qaraótkelge, Kókshetaýǵa kóship kelgenderi týraly jazba maǵlumattar. Avtor buǵan el aýzyndaǵy, basqa derekterde aıtylatyn jer ataýlaryn belgileıdi. Qarasaı batyr beıiti jatyr deıtin Aıyrtaý óńirimen birge Býrabaı aýmaǵyndaǵy Mapyrashty mekeni de aıtylady.
Abylaı hannyń tusynda Jetisýdaǵy jalaıyr, naıman, úısin, sonyń ishinde shapyrashty bıleriniń hannyń Ádil, Sók atty balalaryn óz elderine sultandyqqa qalap alyp, jaqsy baılanys ornatqany bar. Mine, budan biz sol kezdegi el-jurt yntymaqtastyǵy men aýyzbirshiliginiń belgisin kóremiz. Arqadan, Shyǵystan barǵan qalyń qoldyń Alataý aımaǵyn shúrshit pen jońǵardan, qoqandyqtar men qyrǵyz manaptarynan qorǵashtaýy da sol el baýyrmaldyǵynyń arqasy ekenin túsinemiz. Mundaı maqsat-murattyń búgingi kúnde de mańyzy zor.
Bul bir ǵana mysal emes. Osyndaı retpen dýlat Balýan Sholaq atamyzdyń Kókshedegi atyǵaı eline baýyr basýy naqty dáleldermen kórsetiledi. Astana, Arqa óńiri boıynsha da el birligin jandy mysalmen sóz etken dúnıeler Tortaı Sádýaqas kitabynda kóp. Mysaly, «Astana aımaǵy» kitabynda 1850 jyldary tobyqty ishinde júrgen Dımekeń, Dinmuhamed Qonaevtyń atalary týraly da málimetter berilip, ol kisiniń bı bolǵan Aıtaq Tezekbaev degen babasynyń qoltańbasy keltirilgen.
Sol sııaqty «El men jer» jınaǵynda Qazaqstannyń alǵashqy basshylarynyń biri Jumabaı Shaıahmetovtiń de el tizginin ustaǵan ata-babalary týraly molynan aıtylady. Jumekeńniń arǵy atasy Toqtamys bı, onyń uly Mańdaı, onyń uly Ábdi-Ǵafar – úsheýi birdeı Omby shetinde aǵa sultan bolyp saılanǵan jaısań jandar eken. Avtordyń eńbekterinde Kenesary, Abylaı handarǵa qatysty da shynaıy derekter beriledi. El aǵalary aralasqan ólke ómirindegi taǵdyrly oqıǵalar baıandalady.
Qalamger muraǵat jádigerleri arqyly óz shamasy kelgenshe Arqa, Jetisý, Ońtústik, Batys atyrabynyń tarıhı-tanymdyq destesin jasap shyǵady. Osylaısha, el basyna syn bolǵan qıyn kezderde baýyr bolyp tabysqan halqymyzdyń jekjat, naǵashyly-jıendi aralas-quralas bolǵanyn aıtady. Búgingi urpaqtyń paryzy sol syılastyq saltyn saqtap, izgilik dástúrin jalǵastyrý bolsa kerek.
Avtor osynaý tyń tarıhı derekterdi, urpaqqa ulaǵat bolar taǵylymdy jádigerlerdi óleń-jyrlaryna da altyn arqaý etip alady:
Astana – el rýhyna tamasha aıǵaq:
Elbasy tapqan ony danasha oılap.
Astasqan Alashymnyń armany bul –
Aqjoldap, Aǵataılap, Qarasaılap!..
Budan talaı jyl buryn poezııa esigin alǵash ret ashqan balaýsa óleń-jyrlarynda jas aqyn:
Baǵamdy bergin qaýym shyn,
Aıtyńdar aqyl, táýir syn,
О́zderiń asqar taýymsyń,
Jolymda bar myń aýyr syn,
Qolymda balǵyn qaýyrsyn! – dep termelese, týǵan jeri Kókshetaýdyń ásem tabıǵatyn jyrlaǵanda:
О́ńiriń óńsheń órim gúl,
Kólderiń – kúmis, kógiń – nur;
Kórgende seni kóńil dúr,
Kógildir, Kókshem, kógildir! – dep quıqyljyta tógiltedi. Kóksheniń kógildir munaryndaı, Arqanyń aqsha bulttaryndaı úlbiregen sezimmen:
Jumbaqtasym, syr tasym, symbat tasym,
О́zińmenen ashaıyn jyr qaqpasyn;
Jumbaqtasym, jyr tasym, qymbat tasym,
Maǵjan men ótken Sáken, jyrlap Qasym;
Jumbaqtasym, qurdasym, qundaqtasym,
Esimimiz erteńge birge attasyn, – degen aqyn sózderine shúbásiz ılanasyń.
Tortaı Sádýaqas tabıǵat qubylystary men boıaýlaryn ómirdiń alýan syrymen astastyra sýretteýge de sheber. Mysaly, onyń ózi bala kúninde kórip ósken dıqan eńbegi men Arqanyń aq boranyn shendestire otyryp, sodan bir jan jadyratar jaqsylyq taýyp, qysqy dalanyń súıkimdi sýretin bylaısha salady:
Boran ba bul, qys – kúıshi kúımen ashqan,
Toı emes pe, toǵaılar bıge basqan;
Mıllıard unyn minekeı, jatyr elep:
Dala – naýbaı, bult – elek, dıirmen – aspan!..
Ne bolmasa, taǵy da mynadaı bir ǵajap kóriniske tap bolamyz. Jazdyń jyly jańbyrynan keıin túlep sala bergen týǵan jerdiń beınesi kimge de bolsyn ystyq:
Jaýyn da ótti, sezimdeı asyl kileń, –
Aldan bir ǵajap álem ashyldy keń.
Tabıǵat toqyp shyqqan jańa ǵana –
Jazyqqa jaıyp ketti jasyl kilem.
Astasqan alýan boıaý sonsha araıly,
Ashqandaı kempirqosaq sol saraıdy:
Alańsyz aralaıyq, júrshi janym,
Bóliseıin janyńda bolsa qaıǵy, – degen shýmaqtar qandaı jarasymdy. Munda tabıǵat boıaýy da, mahabbat sezimi de qatar órilip, ádemi kestelengen. Dál osy mahabbat taqyrybyna kelgende de aqyn kirbińsiz oı, kirshiksiz sezimge keneltedi:
Mahabbat – bal shyǵar,
Tańdaıǵa quıylǵan.
Mahabbat – baq shyǵar,
Mańdaıǵa buıyrǵan!
Al endi armanda ketken batyr arýlarymyzǵa degen asyl sezim aıryqsha:
Álııa, Mánshúk – aıaýlym!
Az ǵana ómir keshirdiń.
Birese – bolyp qaıaý-muń,
Birese – kóńildi ósirdiń.
Kirshiksiz, qaısar aryńdy,
Shyńdaǵan halqyń jasyńnan.
Mert kúniń – qınap janymdy,
Márttigiń – dańqymdy asyrǵan, – dep aqyn halqymyzdyń batyr qyzdarynyń qaısar rýhyn bárinen joǵary qoıady. О́mir bolǵan soń, onyń keleńsiz teris jaqtary da az kezdespeıdi. Kisilikten bezdiretin kesapatty jaǵdaılar sezimtal kóńilge tynyshtyq bermeıdi-aq. Sondyqtan da:
Qyzdarymdy oılaımyn shetelge asqan,
Qarttarymdy oılaımyn jótel qysqan, – dep tolǵanady aqyn.
Japyrylyp qoǵadaı-aq,
Júrgen joq pa kóp alaıaq:
Ar-uıatty taptaǵanda,
Bolmaıdy ǵoı obal-aıat, – degen tusta, qoǵamdaǵy jasandy qylyq, jat pıǵyldy da qalamger qamshysymen tilip ótedi.
Aqynnyń dastan, poemalary da rýhanı qunary mol dúnıeler. Ásirese, Abylaı, Maǵjan, Kenesary týraly kesek týyndylaryn erekshe shabytpen jazylǵan shynaıy shyǵarmalar deýge bolady. Bárine toqtalyp jatpasaq ta Maǵjan Jumabaevtyń «Sholpy» óleńiniń úlgisimen jazylǵan kisen týraly týyndy uly aqynnyń aıta almaı ketken ókinishi men yzasyn shertip shyryldap turǵandaı:
Shyldyr-shyldyr, shyldyr...
Tilimdi kesse de shyn bul:
Oıymda – qazaq pen Alash,
Moıynda – tuzaq pen shylbyr!?.
Shyldyr-shyldyr, shyldyr...
Avtor Maǵjan Jumabaev týraly «Asylym, asqar taýym, Asanqaıǵym!», «Qorqytym, Qoılybaıym, qorǵanyshym!», «Mańǵazym, maıtalmanym, mańmańgerim!» degen tamasha teńeýlerin ústemeleı qosyp, Alash ardagerin abaqtynyń azabynan baz keship, ıtjekkende, qatty boranda adasyp mert bolǵan oı teńeýi kúıinde beıneleıdi. Iá, ol qytymyr zamannyń da, qarajúrek adamdardyń da surqaı júzi, susty beınesi shyǵar. Ásirese, myna sýretter qatygez qoǵamnyń da, qorǵanyshsyz qalǵan uly aqynnyń da ólmes rýhyn tabıǵat amaldarymen astastyra somdaıdy. Sonyń bári sonshalyqty áserli shyqqan:
Qıyr shet. Qalyń Taıga. Qatty boran.
Júrmeıdi jer túbinde aqqula adam;
Adasyp aq tútekte aqyn ketti,
Jamylyp sur shınelin jatty qoǵam...
Estimeı jendetterdiń balaǵatyn...
Sezinbeı Alashynyń mahabbatyn;
Keýdesin aq boranǵa – oqqa tósep,
Adasyp aq tútekte barady aqyn!..
Aıdala, aınala ný, aǵash, aǵash..,
Sum zaman...ket, páleket...alas-alas!..
Sorly aqyn sybyrlaıdy, kúbirleıdi:
«Abylaı... Kenesary... Alash, alash!..».
Avtordyń «Abylaı han men Atalyq» atty kólemdi dastany da shoqtyǵy bıik shyǵarma. Qalamgerdiń bul taqyryptardyń bárine de daıyndyqpen kelgenin baıqaımyz. Tortaı Sádýaqas kóp jyl respýblıkamyzdyń baspa salasynda qyzmet jasaǵan tájirıbeli baspager. Ol kezde «Jazýshy» baspasy elimizdegi kitap shyǵaratyn eń iri mekeme bolatyn. Kórkem ádebıettiń, halyq murasynyń kórnekti dúnıeleri osy jerde jaryq kóretin. Máselen, keńestik kezeńde qazaq ádebıetinde úlken serpilis týdyrǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy» atty úsh tomdyq kitapty jınaqtap, baspaǵa ótkizgen jazýshy Muhtar Maǵaýınmen birge Tortaı Sádýaqas ta sol baspanyń beldi redaktorlarynyń biri retinde ózindik úles qosa bildi. Sondaı-aq ol «Qazaq halyq ádebıeti», «El aýzynan», «Sóz tapqanǵa qolqa joq», «Sheshendik sózder», «Abylaı han», «Mahambet», «Súıinbaı», «Qarakereı Qabanbaı», «Ábýbákir Kerderi», «Aq sandyq, kók sandyq», «Aıtystar» sekildi qundy kitaptardyń shyǵýyna redaktor, qurastyrýshy retinde belsene atsalysqanyn atap aıtqan jón.
Ol qazaq tildi oqyrmandar úshin birqatar basqa ult ókilderiniń ataqty aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalaryn tól tilimizge aýdarýǵa eleýli úles qosa bildi. Mysaly, ýkraındyq ataqty aqyndar I.Franko, I.Drachtyń, belorýs Iа.Kolastyń, moldavan G.Blenarýdyń, ıýgoslav Dj.Katıchtiń eńbekterin, mońǵol, cheshen, túrik aqyndarynyń shyǵarmalaryn qazaqshaǵa aýdaryp, jınaq etip shyǵardy.
Shyndyq dep otqa sharpylyp,
Shyr-pyrym shyqqan men baıǵus:
Keýdemnen mynaý sharq uryp,
Shyryldap ushqan qandaı qus?!
Ermegen seıil, selteńge, –
Sol qusty kórseń qorǵaı tús;
Elińniń jyryn erteńge,
Aparar jalǵap sol baıǵus! – dep bir óleńinde aqynnyń ózi aıtqandaı, sóz sońynda asqaraly asýǵa shyqqan zerek aqyn, zerdeli zertteýshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Tortaı Sádýaqasulyna jańa shyǵarmashylyq tabystarǵa jete ber degimiz keledi.
Marat ÁBSEMETOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq muraǵatynyń bas dırektory.
ASTANA.
