PARLAMENT

"Egemen Qazaqstannyń" arnaýly beti

* Depýtat daýysy Elimizdiń eń basty qundylyqtaryna negizdelgen ıdeıa «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda el Prezıdenti N.Á.Nazarbaev jalpy­ha­lyqtyq «Máńgilik El» ıdeıasyn usyndy. Bul ıdeıa táýelsizdik, ult birligi, beı­bitshilik pen qoǵamdaǵy kelisim, ındýs­trııalandyrý men ınnovasııa negi­zinde qarqyndy ekonomıkalyq ósý sııaqty memleketimizdiń eń basty qun­dylyqtaryna negizdelgen. Memleket basshysy Prezıdent Ákim­shiligine, Úkimetke, Qazaqstan halqy Assambleıasyna «Qa­zaqstan-2050» jal­py­ulttyq qozǵaly­symen birlesip, «Máńgilik El» patrıottyq aktisin ázirlep, qabyldaýdy uıymdastyrý mindetin júktedi. Búgingi tańda Qazaqstan halqy Assambleıasy (QHA) atalǵan ıdeıany belsendi túrde talqylaýdy júrgizip otyr, ártúrli usynystar túsip jatyr, dóńgelek ústelder, kezdesýler jáne basqa da sharalar ótkizilýde. Alaıda, áli kúnge deıin memlekettik organdar tarapynan «Máńgilik El» ıdeıasynyń negizgi máni týraly anyq túsinik berilmeı otyrǵanyn aıta ketken jón. «Naqty alǵanda, «Máńgilik El» degenimiz ne?» dep suraq qoısań, jalpylama jaýap alasyń. Onyń keń maǵynadaǵy tereń mazmunyn ashyp bergenimiz jón bolar edi. Bir ǵajaby, tipti, saıasattanýshylar da, memlekettik qyzmetshiler de qajetti jaýapty aıta almaı otyr. Tutastaı alǵanda, Elbasy aıtqan ult­­tyq ıdeıada tereń mán bar, ol óte ma­ǵy­nasy tereń, san qyrly uǵymdy qam­ty­ǵan. Osy ıdeıany basty baǵyt retinde qa­byldaý egemen Qazaqstannyń qazir­gi damý kezeńinde der kezinde jasal­ǵan qadam. «Máńgilik El» ıdeıasynda qazaq hal­qynyń tarıhı ómir joly – onyń ótkeni, búgini jáne keleshegi kórinis tapqan. Azat­tyqty ańsaǵan qazaqtar ǵasyrlar boıy ózderiniń jeri úshin quqyqtaryn qorǵady, táýelsizdik úshin kúresti. Reseı men Qytaı sııaqty alyp derjavalardyń arasynda otyryp, qazaqtar óziniń mádenı sáıkestiginen aıyrylmaı, halyq sany az bolsa da, óz memleketiniń úlken aýmaǵyn saqtap qala bildi. Bul asyra aıtqandyq emes, shyn máninde qanyn da, janyn da aıamaǵan ata-babalar erliginiń arqasynda búgingi jetistikterimen qýantyp otyrǵan táýelsiz Qazaqstanǵa aınaldy. Al endi qazirgi kópultty memlekettiń ári qaraı úılesimdilikpen damýy úshin shynymen de barlyq qazaqstandyqtardy biriktiretin osyndaı patrıottyq ıdeıa qajet. Qazaq halqy óz tarıhynda asharshylyq, saıa­sı qýǵyn-súrgin, mádenı kemsitýshilik sııaq­ty kóptegen kúrdeli synaqtardan ót­ti. Biraq bul rette, qazaqtar óshtesý men kektenýge jol bergen joq, ózderiniń boı­laryndaǵy asyl qasıetterinen de aınymady. Halyq kóshpeli ómir súre júrip, óz boılarynda ashyq minezdi, dosqa qushaq ashqan, taǵattylyq, qonaqjaılylyq, basqa etnos ókilderine qurmetpen qaraý, árqashanda kómek qolyn sozýǵa daıyn bolý sııaqty qaıtalanbas qasıetterdi – ulttyq dildi qalyptastyrdy. Jáne de qazaq halqynyń osy bir darhan minezi biriktirýshi faktor bolyp tabylady. Aspan álemine qarasaq, bir orynnan tapjylmaıtyn Temirqazyq juldyz­dardyń biriktirýshisi ispettes. Mine, qa­zaq­tar da sol sııaqty óziniń aınalasyna ondaǵan etnostardy toptastyrǵan, óz jerin­de olardyń laıyqty ómir súrýine jáne damýyna múmkindik bergeni negizgi arqaý bolyp otyr. О́tken kezeńmen, qazirgimen jáne bola­shaqpen aradaǵy úılesim tapqan osyn­daı baılanysty «Máńgilik Eldiń» joly dep bilemin! Qazaqstanda qoǵamdyq-saıası biregeı ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵan jáne tabysty qyzmet jasap keledi. Bul uıym qyzmetiniń basty nátıjesi bizdiń kópultty qoǵamda saltanat qurǵan beıbitshilik pen kelisim bolyp tabylady. Shyn máninde, Qazaqstan damýynyń barlyq tarıhı erekshelikterin eskere kele, «Máńgilik El» ıdeıasynda bizdiń elimizdiń barlyq etnostaryn biriktirip otyrǵan birtutas jalpyqazaqstandyq shańyraǵymyzdyń aldaǵy qurylysynyń negizgi qaǵıdattary kórinis tappaq. Jańa patrıottyq akt, ásirese, jastarǵa naqty baǵdar berýi tıis. Búgingi tańda biz patrıotızm týraly jıi estımiz. Biraq óz keýdesin uryp, basqalardan asyra aıqaılap júrgenderdi emes, naqty is-qımyldarymen dáleldep júrgenderdi naǵyz patrıot dep aıtar edim. Osy oraıda, Memleket basshysy «Patrıot bolý – bul Qazaqstandy óz júregińde uıalatý» degen bolatyn. Sondyqtan aıryqsha is atqarmasań da, ár kún saıyn Otanǵa qajetti óz isińmen aınalysýyń qajet. Osy oraıda, Prezıdent usynǵan «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıasy sol Joldaýda alǵa qoıylǵan mindettermen tyǵyz baılanysady. О́ziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan sózinde Memleket basshysy Strategııalyq jospardy iske asyrýdyń maqsattary men tetikterin anyq jáne naqty aıqyndap berdi. Bul rette, olardyń jetistikteri, onyń ishinde eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý aıasy tar maqsat emes ekenin túsinýimiz qajet. Birinshi kezekte bul – qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn jáne olardyń ómir súrý deńgeıin arttyrý. Mine, osy tusta «Máńgilik El» pat­rıottyq aktisi alǵa qoıylǵan mindetter­di iske asyrýdyń ıdeologııalyq negizi bolatyny anyq. Shyn mánindegi qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý arqyly, árbir azamattyń óz elin órkendetý isine qatysýy qajettigin uǵynýy arqyly biz áleýmettik-ekonomıkalyq damýda, demokratııalyq qaıta qurýda, quqyqtyq, táýelsiz memleket qalyptastyrýda áli de orasan zor tabystarǵa qol jetkizemiz. Sonyń nátıjesi – azamattardyń óz elinde laıyqty ómir súrýi, bolashaqqa degen senimi jáne el turaqtylyǵy. Táýelsizdik jyldary biz Qazaqstanda beıbit memlekettiń myzǵymaıtyn irge­tasyn qaladyq, beıbitshilik, kelisim jáne turaqtylyq saltanat quryp tur! El Prezıdenti usynǵan ulttyq ıdeıa bizge keleshekke senimmen qaraýǵa, eń ǵalamat mindetterdi oryndaýǵa múmkindik jasaıdy. Bul rette, Memleket basshysy aldaǵy atqarylatyn aýqymdy isterdiń ońaı bolmaıtynyn jáne bizge úlken de kúrdeli jumystardy oryndaý mindeti kútip turǵanyn atap ótken bolatyn. Osy jolda Otanymyzdyń keleshegi úshin birlese qyzmet jasaý – barshamyzdyń azamattyq paryzymyz! Roman KIM, Májilis depýtaty, «Qazaqstan koreıleri qaýymdastyǵy» RQB prezıdenti, Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń múshesi. * Sizdi ne tolǵandyrady? Másele memlekettik turǵyda sheshýdi talap etıýdi Jyl saıyn dúnıejúzilik kóshi-qon aǵyndaryna 200 mıllıonnan astam adam tartylady, eger olardy bir memleketke shartty túrde biriktirse, halyq sany boıynsha álemdegi besinshi elge aınalar edi. Kóshi-qonnyń basqarýǵa kónbeıtin tolqyndary bizdiń respýblıkaǵa da kelip jetti, ol Qazaqstannyń eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaıdyń ózgerýine áser etip qana qoımaı, ultymyzdyń qaýipsizdigine jáne memlekettilikti saqtaýǵa qaýip tóndirip otyr. Memleket basshysy arta túsken demografııalyq dısbalans jańa kóshi-qon tolqyndaryn qalyptastyryp, áleýmettik shıelenisti kúsheıtetinin atap ótti. Biz elimizdiń jekelegen óńirlerinde kóshi-qon qysymymen kezdesemiz: zańsyz jumys istep jatqan mıgranttar jergilikti eńbek naryqtaryn turaqsyzdandyrady. Shekaralas memleketterden keletin kóshi-qon aǵyndaryna baıypty baqylaý jasaý qajet, óıtkeni, rettelmeıtin ishki eńbek kóshi-qony jergilikti jerlerde áleýmettik jáne eńbek shıelenisýleriniń týyndaýyna sebep bolady da, jaǵdaıdyń turaqsyzdanýyna ákelip soǵady. Sonymen qatar, keleshekte biz basqa ózekti problemaǵa, ıaǵnı azamat­tarymyzdyń memleketten tys qarqyndy eńbek kóshi-qonyna tap bolýymyz múmkin. Jyl saıyn ishki kóshi-qon úderisine shamamen 300 myń adam tartylady. Biraq ol áleýmettik qaterlerdi arttyryp, stıhııaly túrde ótedi. Demografııalyq úderisterdi ózgertý elimizdegi kóshi-qon saıasatyn aıqyn­daıtyn basty baǵdarlardyń biri bolyp tabylady, ol halyqtyń tabıǵı ósýiniń jáne kóshi-qonynyń qalyptasqan úrdisteriniń áserinen paıda bolady. Respýblıkamyzdaǵy kóshi-qon jaǵdaıy kóp másele týyndatyp, naqty sheshimderdi talap etetini anyq. 2012-2013 jyldarǵy esep boıynsha, Qazaqstandaǵy  kóshi-qon báseńsigen. 2012 jyly oralmandardy qabyldaýǵa kvota berýdi toqtatqan soń, kelýshiler sany 2011 jylǵy 41,7 myń adamnan, 2013 jyly 33,9 myń adamǵa qysqarǵan. Ishki kóshi-qon máselesinde eńbek resýrstary men demografııa jaǵynda ońtústik pen soltústik aımaqtar arasynda teńsizdik oryn alyp keledi. Halyqtyń ósýiniń tómendeýi áserinen eńbek mamandarynyń jetispeýshiligi baıqalyp otyr. 2050 jyly osy jaǵdaı­da soltústik aımaqtyń halqy 1 mıllıon adamǵa azaıýy múmkin. Al, sol kezde ońtústik aımaqta adam sany 5,2 mıllıonǵa ósýi yqtımal. Osynyń bári kelip jumys oryn­darynda jumys kúshiniń jetis­peýshiligin týǵyzady. Sodan baryp eńbek mıgranttaryn jumys kúshi jetispeıtin aımaqtarǵa shaqyryp, yntalandyrýdyń jańa joldaryn izdeýge týra keledi. Oralmandardy elge qaıtarý máse­le­sinde aımaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq qajettiligin eskermeýden ózindik qıǵashtyqtar oryn aldy. 50 paıyz oralmandar onsyz da áleýmettik ınfraqurylymdary men jumys oryndarynyń jetispeýshiliginde, demografııalyq tyǵyzdyqta otyrǵan Ońtústik Qazaqstan, Almaty, Mań­ǵystaý, Jambyl oblystaryna ornalas­tyrylǵan. Osy aıtylǵan máselelerdiń bar­­lyǵy problemaǵa memlekettik tur­ǵydan kelýdi talap etedi. Maıra AISINA, Májilis depýtaty. *Talqylaý taǵylymy Qarjy sektoryn damytý jaıy qaraldy Senatta 2030 jylǵa deıingi qarjy sektoryn damytý jáne orta merzimdi keleshekte ınflıasııany tómendetý máselelerin talqylaý boıynsha depýtattardyń Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi men Ulttyq bank basshylyǵymen kezdesýi boldy. Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy Rashıt Ahmetov Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jónindegi Memleket basshysynyń mindetterine nazar aýdardy. Úkimet pen Ulttyq bankke orta merzimdi keleshekte ınflıasııany 3-4 paıyzǵa deıin tómendetý jónindegi keshendi sharalardy pysyqtaý, sondaı-aq, 2030 jylǵa deıingi qarjy sektoryn damytýdyń keshendi baǵdarlamasyn ázirleý jóninde naqty tapsyrmalar berilgen bolatyn. Depýtattar aldynda sóz alǵan Ekonomıka jáne bıýdjettik jos­parlaý mınıstri Erbolat Dosaev Úkimet Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi Damý strategııasynyń negizgi erejelerin, elimizdiń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan Áleý­mettik-ekonomıkalyq saıasattyń  2014 jylǵa arnalǵan birinshi kezektegi sharalarynyń jol kartasy qabyldanǵanyn atap ótti. Sonymen birge, dedi E.Dosaev, Memleket basshysynyń bastamasy boıynsha 2014-2015 jyldarǵa Ulttyq qordan 1 trıllıon teńgeniń bólinýi ekonomıkanyń ósýine serpin beretin negizgi kózderdiń biri bolady. Osy maqsatta bıylǵy jyly kezeń-kezeńimen 500 mıllıard teńge bólinedi. Qarjy sektoryn 2030 jylǵa deıin damy­týdyń tujyrymdamasy týraly Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Qýat Qojahmetov egjeı-tegjeıli baıandady. Tujy­rymdama básekege qabiletti qarjy sektoryn qalyptastyrýǵa jáne Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń standarttarymen qosa ozyq halyqaralyq standarttar negizinde ekonomıkadaǵy resýrs­tardy qaıta bólýdiń tıimdiligin arttyrýǵa baǵdarlanǵan, dep habarlady Senattyń baspasóz qyzmeti. * Depýtat dabyly Kólik basqarý mádenıetin arttyrmaı, jaǵdaı ózgermeıdi Osy maqalany jazýyma jýyrda Qyzylorda oblysynda oryn alǵan apat sebep bolyp otyr. Sol apattyń saldarynan qas-qaǵym sátte 11 adam kóz jumdy. Bul apat elimizdiń bir de bir azamatyn beıjaı qaldyrmady. Jańalyqtardan jol-kólik apattary men solardyń saldarynan zardap shekkender sanynyń kemimeı, kerisinshe, kún saıyn artyp otyrǵanyn estip-bilemiz. Eń soraqysy – kún saıyn jolǵa shyqqan kezde kólik júrgizýshilerdiń jol júrý erejelerin buljytpaı saqtaǵannyń ózinde sol sapardan aman oralaryna kepildik joq. Eger statıstıkaǵa júginetin bolsaq, tóbe shashymyz tik turady. Jyl saıyn jol-kólik apattary saldarynan 3000-ǵa jýyq adam, ıaǵnı árbir úsh saǵat saıyn bir adam qaza bolyp, 7-8 adam jaraqat alady eken. Sońǵy 10 jyl ishinde jol-kólik oqı­ǵalary saldarynan Qazaqstan joldarynda 32 myńnan astam adam qaza bolyp, 180 myńnan astam adam túrli jaraqattar alǵan. Eger salystyryp qarasaq, sońǵy 10 jylda Qazaqstanda beıbit ýaqytta Aýǵanstanda bolǵan 10 jyl soǵys kezindegiden 30 ese artyq adam qaza bolǵan. Bul jaǵdaıdyń taǵy bir asa qaýiptiligi – joldarda balalardyń qaza bo­lyp, túrli jaraqattar alýy. Sondaı-aq, elimizdiń deni saý, eńbekke qabiletti aza­mattary múmkindigi shekteýli adamdar sanyn tolyqtyrýda. Jol-kólik oqı­ǵa­lary 10 jastan 24 jasqa deıingi jas­t­ary­myzdyń qaza bolý sebebi retinde birin­shi orynda tur, al jalpy alǵanda, qaza bolǵandardyń ortasha jasy 39 jas­ty qurap otyr. Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýy boıynsha jyl saıyn Qazaqstan bıýdjeti jol apattary saldarynan shamamen ishki jalpy ónimniń 1,5 paıyzyn joǵaltady eken, ol 600 mıllıard teńgege jýyq. Materıaldyq jáne áleýmettik zalal mıllıardtaǵan teńgeni quraıdy. Alaı­da, jaqynyn joǵaltý eshbir somamen baǵalana almaıdy, kerisinshe, ólsheýsiz qaıǵy-qasiretke ulasyp jatady. Búgingi tańda kólik quralyn júrgize almaıtyn adamdardyń júrgizýshi kýálik­terin alyp, qala kóshelerinde kólik júrgizýdi úırenip jatatyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Sońǵy jyldarda adamdardy jaıaý júrginshiler ótetin jerlerde kólikpen qaǵý sany kúrt ósken. 2013 jyly tirkelgen 23 359 jol-kólik oqıǵasynyń 10 myńnan astamy jaıaý júrginshilerdi kólikpen qaǵýdyń úlesinde. Kún saıyn buqaralyq aqparat quraldary mas kúıdegi júr­gizý­shilerdiń kinásinen bolǵan jantúrshigerlik qaıǵyly oqıǵalar jaıynda habarlap jatady. 2012-2013 jyldary Qazaqstanda avtomobıldi mas kúıinde júrgizýdiń 80 000-nan astam faktisi tirkelipti. 2013 jyldan 37 myńǵa jýyq adam, al aǵymdaǵy jyldyń 4 aıynda ǵana 10 386 adam júrgizýshi kýáliginen aıyrylǵan. Adamdardyń mundaı sanatyna emtıhandardy qaıta tapsyrý kezinde aıryqsha nazar aýdarý qajet. Mas kúıde kólik júrgizý júzdegen, myńdaǵan adamdardyń japa shegip, ómirleriniń qıylýyna ákelip soǵýda. Memleket basshysy damyǵan otyz eldiń qataryna kirý mindetin qoıdy. Osy maqsatqa jetý úshin Qazaqstanǵa eń qaýipsiz avtojoldary bar elder qataryna da kirý qajet. Osyǵan baılanysty, qazirgi kezde sheshimin tabýdy qajet etetin mynadaı ózekti máseleler qordalanyp otyr: Birinshiden, júrgizýshi kýáligin alý kezindegi emtıhandardyń, ásirese, júrgizýshi kýáliginen aıyrylýyna baılanysty kólik júrgizýshiler qaıta tapsyratyn emtıhandardyń sapasyn baqylaýdy kú­sheıtý qajet. Júrgizýshi kýáligin berý qarý berýmen teńestirilýi kerek, óıt­keni, mas kúıdegi adam nemese dıletant basqarǵan avtomobıl qylmyskerdiń qolyn­daǵy qarýmen birdeı. Sonymen qatar, kólik júrgizýdi baǵalaý rásiminiń ashyqtyǵy jáne sybaılas jemqorlyq kórinisterin bolǵyzbaý úshin kólik júrgizý boıynsha emtıhandar qabyldaý kezinde oqý mashınalaryn beınetirkegishtermen jaraqtaý kerek; Ekinshiden, jaıaý júrginshilerdiń ótýine arnalǵan jerlerdi jol júrý erejelerin buzýdy beınetirkeý kameralarymen jaraqtap, qalalarda jaıaý júrginshilerdiń ótýine arnalǵan barlyq jerlerdi táýliktiń keshki jáne túngi ýaqyttarynda qosymsha jaryqpen qamtamasyz etý qajet; Úshinshiden, joldarda qaýipsizdikti qamtamasyz etetin árbir polıseıdi derbes beınekameramen jaraqtaý kerek, bul para berýshilermen jáne para alýshylarmen tıimdi kúresýge múmkindik beredi. Mundaı tájirıbe Eýropanyń damyǵan elderinde qoldanylady jáne sybaılas jemqorlyq faktileri sanyn azaıtýǵa oń yqpalyn tıgizýde; Tórtinshiden, elimizdiń kúrejol­daryn­daǵy, ásirese, ekijolaqty magıst­raldardaǵy asa qaýipti jerlerdi anyq­tap, jyldamdyq arttyrýdy boldyrmas úshin beınetirkegishter ornatý qajet. Shetelderdiń tájirıbeleri kórsetkendeı, kameralarmen jaraq­talǵan joldarda apatty jaǵdaılar birneshe ese kemip, adam ólimine ákelip soǵatyn jol-kólik oqıǵalarynyń sany meılinshe azaıǵan; Besinshiden, áleýmettik jarnamalar sanyn ulǵaıtyp, ortalyq telearnalar men jahandyq jeli saıttarynda balalar men eresekterge arnalǵan jańa bilim berý baǵdarlamalaryn jasaý kerek. Sondaı-aq, jol júrisi qaýipsizdigi máseleleri boıynsha kóshelerdegi kórneki jarnama sanyn ulǵaıtý qajet. Balabaqshalarda, mektepterde, joǵary oqý oryndarynda jáne eńbek ujymdarynda jol júrisi qaýipsizdigi boıynsha profılaktıkalyq sabaqtar uıymdastyrǵan jón. Jol júrý erejelerin buzý jáne jol-kólik oqıǵalary kezinde qajet bolatyn senim telefondaryn buqaralyq aqparat quraldary arqyly taratý qajet. Árbir eńbek ujymynda kásiporyn qyzmetkerleriniń jol júrisi erejelerin saqtaýyn qadaǵalap, ol erejelerdi únemi buzatyndar týraly quqyq qorǵaý organdaryna jáne eńbek ujymdarynyń basshylaryna habarlap otyrý kerek. Jalpy alǵanda, barlyq jol júrisi qatysýshylary arasynda syılastyq qarym-qatynas mádenıetin arttyrý, avtomektepterde oqytý saǵattarynyń sanyn ulǵaıtyp, jol júrý erejelerin ortalyqtandyrylǵan jaǵdaıda oqytý qajet. Naq osyndaı sharalar kólik júrgizýshiler mádenıetiniń durys jaqqa ózgerýine jáne joldardaǵy ahýaldyń jaqsarýyna ákeletini sózsiz. Ersultan BEKTURǴANOV, Májilis depýtaty. * Týystyq týy Túrki forýmyna qatysyp qaıtty Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty Sársenbaı Eńsegenov Edirne qalasynda (Túrkııa) ótken III Dúnıejúzilik túrki forýmyna qatysty. Sharaǵa álemniń 60 elinen 140-tan astam delegat kelgen bolatyn. 11 seksııalyq otyrysta mádenıetke, dıplomatııa men týrızmge qatysty máseleler qaraldy, dep habarlady Senattyń baspasóz qyzmeti. Senator S.Eńsegenov túrki halyqtary­nyń tarıhı tamyrlastyǵy týraly aıta kelip, kóptegen ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tájirıbeniń arqasynda baı ortaq máde­nı mura qalyptasqanyn atap ótti. «Mádenıetaralyq únqatysý jurtshylyq arasynda ózara senim qalyptastyrý men ortaq bolashaq qurylysynda mańyzdy saıası qural bolyp tabylady», dep atap kórsetti depýtat. Forým barysynda delegattar bul sharanyń túrki respýblıkalary ara­syn­daǵy mádenı jáne týrıstik baılanystardy nyǵaıtatynyna senim bildirdi. Halyqaralyq forým aıasynda birqatar mádenı sharalar boldy. Dıplomatııa, bıznes, ǵylym, tehnologııa, mádenıet, sport salalaryndaǵy tamasha jetistikteri úshin «Kizil Elma» marapattaý saltanatynda túrki halyqtarynyń kórnekti ókilderine syılyqtar tabys etildi. Túrki áleminiń mádenıetin damytýǵa qosqan zor úlesi úshin Túrki mádenıetiniń halyqaralyq TÚRKSOI uıymy syılyqqa ıe boldy. Saltanatty sharalar barysynda beıneleý óneriniń kórmesi ashylyp, shyǵarmashylyq ujymdar – Trakı óner ýnıversıtetiniń sım­fonııalyq orkestri men qatysýshy mem­le­ketterdiń folklorlyq toptary óner kórsetti. Dúnıejúzilik túrki forýmynyń qory­tyndysy boıynsha deklarasııa qabyldandy.