Eldiń bas gazeti «Egemenge» shyǵyp, búkil halyq, memleket basshylyǵy, Úkimet, Joǵarǵy sot, prokýratýra organdary bildi-aý, uıat boldy, endi adamdy azapqa salmaı máselesin sheshý kerek degen oı Soltústik Qazaqstan oblystyq sotyn da, prokýratýrasyn, Petropavl qalalyq turǵyn-úı sharýashylyǵy komıssııasyn da selt etkizgen joq. Tipti bárin kerisinshe istep, adamnyń azabyn arttyra tústi. Osynyń ózinen eldegi tártiptiń ábden bosańsyp, eshkimnen de, eshteńeden de aıylyn jımaıtyn, ımenbeıtin bezbúırektik qalypqa túsip bara jatqanyn bile berińiz.
Bul azap 1937-38 jyldardyń oqıǵasynan bastalǵan. Saıası qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵan 15 jastaǵy nemis qyzy Raısa ata-anasymen birge Soltústik Qazaqstan oblysynyń Býlaev aýdanyna jer aýdarylady (qazirgi Maǵjan aýdany). Qazaq arasynda boıjetken qyz qazaq tilin úırenedi, musylmandyqty qabyldap, esimin de Márııam dep ózgertip, Ábilǵazy degen jigitke turmysqa shyǵady. 1950 jyly Muqash degen uly týady. Alaıda ol 1956 jylǵa deıin 12 shaqyrym jerdegi komendatýraǵa jaıaý baryp, «qashyp ketpegenin» kórsetip, únemi belgilenip turýǵa májbúr bolǵan. Bul ýaqytta onyń emshektegi jas balasy 7-8 saǵat boıy shyryldap, ana sútin ańsap, qarny ashyp jatatyn... Tek 1956 jyly anasy aqtalǵan soń ǵana Muqash bul azaptan qutylady.
«Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy 14 sáýirdegi zańymen Muqash qýǵyn-súrgin qurbany bolmasa da «zardap shegýshi» dep tanylady. Shyn máninde jas balanyń shekken azaby az emes edi. Al qýǵyn-súrgin qurbany men zardap shegýshiniń quqyǵy birdeı. Zańnyń 1-babynda «adamdy sot tártibinde nemese zańmen belgilengen basqa tártipte saıası qýǵyn-súrginderdiń qurbany nemese saıası qýǵyn-súrginderden zardap shegýshi dep taný, onyń buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý, ol shekken moraldyq nemese materıaldyq zalaldyń ornyn toltyrý aqtaý dep túsindiriledi» dep atap kórsetilgen.
2017 jyly Muqash Ábdirov óziniń qýǵyn-súrginniń zardap shegýshisi ekenin sot sheshimimen bekittirip, sol jyldyń 11 tamyzynda oblystyq prokýratýradan óziniń aqtalǵany týraly anyqtama da alady.
Osy zańda zardap shegýshiniń buzylǵan quqyǵyn, moraldyq jáne materıaldyq zalalyn qalpyna keltirýge quqy bar ekendigi de jazylǵan. Soǵan súıengen ol zańnyń 20-babynda aıtylǵan: «Eger qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdar qýǵyn-súrginge baılanysty turǵyn-jaıǵa ıelik quqynan aıyrylǵan jáne qazirgi ýaqytta turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa muqtaj bolǵan retterde, sondaı-aq osy baptyń birinshi bóliginde kózdelgen retterde olar turǵyn úıdi kezekten tys alýǵa quqyly» degen tártipke súıenip, turǵyn-jaıǵa muqtaj bolǵandyqtan ózine úı berýdi ótinip qalalyq ákimdikke júginedi. Shynymen de anasy «turǵyn-jaıǵa ıelik etý quqynan aıyrylǵandyqtan» uly da bul quqyqtan aıyrylǵan edi.
О́tinishin túrli bultaqqa salyp, zorǵa qabyldaǵan ákimdik aqyry, 2020 jyldyń 21 qazanynda joǵaryda aıtylǵan bir bólmeli úıdi beredi. Biraq M.Qabdirov óziniń tıisti anyqtamalardy ótkizgenin, sondyqtan múmkindigi shekteýli jan retinde tómengi qabattan, jekeshelendirý quqymen 3 bólmeli páter surap qaıta ótinish beredi. О́ıtkeni oǵan bul úı, joǵaryda aıtqanymyzdaı, keltirilgen moraldyq jáne materıaldyq zalaldyń esesine berilip otyr. Alaıda qala ákiminiń orynbasary A.Habıbýllın basqaratyn komıssııa bul ýájdi kózge ilmeı, óziniń jekemenshik úıin berip jatqandaı buldanyp, zańnyń talabyn oryndamaıdy. Mine, osydan ári adamnyń quqyǵyn taptaý men azapqa salý shyrǵalańy bastalady.
***
Basqa amaly qalmaǵan soń M.Qabdirov sotqa júginedi. 2021 jyldyń 25 tamyzynda Soltústik Qazaqstan oblysy Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sotynyń sýdıasy K.Masımova taraptardy beıbit kelisimge kelýdi usynady. Taraptar kelisip, onyń sharty boıynsha M.Qabdirovtiń talap aryzy turǵyn úı komıssııasynyń qyrkúıek aıynda bolatyn otyrysynda qaralyp, onyń qorytyndysy boıynsha «Muqash Qabdirovke úsh jumys kúni ishinde turǵyn úı berý týraly sheshim shyǵarylady» degen anyqtama qabyldanyp, eki jaq soǵan kelisip, qol qoıyp, sýdıa ony bekitedi.
Biraq ózderi qol qoıǵan bul sheshimdi A.Habıbýllın bastaǵan turǵyn-úı komıssııasy oryndamaıdy. 24 qyrkúıekte qaralýǵa tıis otyrysta jalǵan syltaý aıtyp qaramaıdy. Habıbýllın syltaý retinde otbasy jandarynyń sany, múgedektigi týraly anyqtama bizge túsken joq dep shyǵady. Al olardy ótinishti qabyldaǵan G.Ospanova degen qyzmetker 2020 jyldyń 18 maýsymynda qol qoıyp qabyldap alǵanyn kórsetkende de ózinikinen taımaǵan. Ol ol ma «talap aryz berýshi bizge óziniń máselesin qaraýdy keıinge qaldyrýdy ótinip aryz berdi» dep ótirik aıtqan.
Beıbit kelisimniń sharttary oryndalmaǵan soń M.Qabdirov 17 qarashada qaıtadan sýdıa K.Masımovaǵa qaıyrylyp, odan ózi bekitken anyqtamany oryndatý úshin oryndaý qaǵazyn berýdi ótinedi. Osy jerde K.Masımova óz tarapynan solqyldaqtyq, tipti jigersizdik kórsetedi. 30 qarashada shyǵarǵan sheshiminde ol M.Qabdirovtiń ótinishin oryndatýdan bas tartady. Árıne, mundaı sheshim túrli oılarǵa jeteleıdi...
Bir sot óziniń talap-aryzyn qanaǵattandyrmasa, Qazaqstan azamattary joǵary satydaǵy sotqa shaǵymdanýǵa quqyly. M.Qabdirov endi oblystyq sotqa talap aryz jazady. 2002 jyldyń 17 qańtarynda oblystyq sottyń ákimshilik ister jónindegi alqasynyń múshesi N.Shalaeva M.Qabdirovtiń talap aryzyn qarap, mynadaı sheshim shyǵarady (osy jerde sheshimdi aýdarmaı túpnusqa tilimen bergendi jón kórdik): «Opredelenıe spesıalızırovannogo mejraıonnogo admınıstratıvnogo sýda (SMAS) SKO ot 30.11.2021 goda po dannomý delý otmenıt. Nalojıt denejnoe vzyskanıe na otvetchıka Habıbýllına Askara v razmere 50 MRP, chto sostavlıaet 153150 tenge shtrafa v dohod respýblıkanskogo bıýdjeta. Razıasnıt, chto opredelenıe SMAS SKO ot 30.11.21 doljno byt ıspolneno v srok do 15 fevralıa 2022 goda».
Sóıtip, joǵary ınstansııanyń sýdıasy sot bekitken beıbit kelisimge sáıkes M.Qabdirovke úı berý máselesin sheshpegeni úshin A.Habıbýllınge aıyppul salǵan. Alaıda A.Habıbýllın bastaǵan turǵyn-úı komıssııasy 2022 jyldyń 18 naýryzynda bolǵan otyrysta sottyń bul anyqtamasyna pysqyrmaıdy, daýys berý nátıjesinde qatysqan segiz músheniń 5-ýi qoldap, 3-ýi qalys qalyp M.Qabdirovke úı berilmesin, burynǵy berilgen úı tartyp alynsyn degen sheshim shyǵarady. Al kerek bolsa... Sýdıa N.Shalaeva bolsa óziniń sheshimin oryndamaǵan komıssııaǵa túk te isteı almaı, aldyna qaıta kelgen aryzdy qanaǵattandyrmaı qaldyrady.
Komıssııanyń sheshiminde: «M.Qabdirov jappaı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańnyń 20-babyna jatpaıdy» dep jazylǵan. Bul – M.Qabdirovtiń sot sheshimimen qýǵyn-súrginniń zardap shegýshisi dep tanylǵany, ony prokýrordyń aqtaǵany, odan keıin sýdıa K.Masımova, N.Shalaevanyń sheshimderiniń – bári-bári túk emes, olardyń sheshimderi durys emes degen sóz. Bulardy joqqa shyǵarý quzyrettiligi komıssııada joq, sondyqtan komıssııa óz ókilettigin asyra paıdalanǵan. Bizde sottyń sheshimin kelesi sot qana ózgerte alady. Demek Petropavldyń turǵyn-úı sharýashylyq komıssııasynyń ózi zańdy buzyp otyr. Al mundaıdyń jaýapkershiligi bolýy kerek. О́ıtkeni bul jerde komıssııa shekten shyǵyp, oıyna ne kelse sony istep otyr.
Muqash Qabdirov sheshimdi Shalaeva ózgerte almaǵan soń da taǵy da sol oblystyq sotqa shaǵymdanǵan, óıtkeni joǵary sot qazir mundaı isterdi qaramaıdy. Oblystyq sottyń ákimshilik ister kollegııasynyń sýdıasy G.Ediresova da (13.06.22), MAÁS sýdıasy R.Orazymbetova da naqty sheshim shyǵarmaı, áriptesteriniń sońǵy sheshimderin qoldap, M.Qabdirovtiń talap aryzyn qanaǵattandyrmaǵan.
***
Osyndaıǵa tańǵalmaı kór. Biz sottardyń barlyq sheshimimen tanystyq. Olardyń birde-birinde Muqash Qabdirov «Saıası qýǵyn-súrginniń zardap shegýshisi emes» degen sóz joq. Endeshe zańǵa sáıkes tıisti úı berilýi kerek. Álde bul jerde Qabdirovke tıesili úı «barmaq basty kóz qystymen» basqa bireýge berilip ketti me? Sybaılastyq bul jerge de jetkeni me, sonda? Osyndaı oıǵa barmasqa lajyń joq. Áıtpese, TKSh komıssııasynyń tóraǵasy A.Habıbýllın, sýdıalar K.Masımova, N.Shalaevanyń alty alys, bes berisi joq M.Qabdirovke zańǵa sáıkes tıisti úıin bermeıtin jáne bergizbeıtin nesi bar?
Meniń aldymda sýdıa K.Masımovanyń 2021 jyldyń 25 tamyzynda TKSh komıssııasy men M.Qabdirovtiń beıbit kelisimin bekitken anyqtamasy jatyr. Anyqtamanyń 2-tarmaǵynda TKSh komıssııasy M.Qabdirovke kelesi otyrysynan keıin úsh jumys kúni ishinde úsh bólmeli páter beredi dep jazylǵan. 4-tarmaǵynda beıbit kelisimniń talaby oryndalmaǵan jaǵdaıda talapkerdiń ótinimimen jaýapkerdi kúshpen oryndatý úshin oryndaý qaǵazy jazylady delingen. Al ortadaǵy 3-tarmaq joq. Alǵashynda muny tehnıkalyq qatelik dep oılap qalǵanbyz. Sóıtsek... M.Qabdirovtiń beıbit kelisimniń oryndalmaǵanyna shaǵym bergen talap aryzyn qaraǵan 2021 jyldyń 30 qarashadaǵy anyqtamasynda sýdıa K.Masımova naq osy 3-tarmaqqa silteme jasaıdy. Onda: «...v pýnkte 3 soglashenııa o prımerenıı ne ýkazano ob ýdovletvorenıı zaıavlenııa v polzý ıstsa po predostavlenııý emý jılıa» dep jazylǵan-mys. Sóziniń qorytyndysyn: «Poetomý mnenıe ıstsa ıavlıaetsıa oshıbochnym» dep aıaqtaıdy.
TKSh-men beıbit kelisimge kelip otyryp M.Qabdirov taǵy qandaı ótinish jazýy múmkin? Árıne ol óziniń eshqandaı ótinish jazbaǵanyn aıtady. Al sýdıa K.Masımova 3-tarmaqty osy jymysqylyq úshin qasaqana qaldyrǵan sııaqty. Ony jáne M.Qabdirovke bergen anyqtamasynda kórsetpegen. Nege mundaıǵa barǵanyna biz boljam jasamaı-aq qoıalyq, biraq tıisti organdardyń anyqtaýynan úmit kútemiz.
Osydan keıin, bári demesek te osy K.Masımova sııaqty sýdıalarǵa senip kór. Adamdy sergeldeńge salatyn, ómirdi shyrǵalańǵa aınaldyratyn mine, naq osyndaı sýdıalar sııaqty...
***
Muqash Qabdirovtiń shyrǵalańy áli de azaıǵan joq. «Egemenge» shyqqan maqaladan keıin osy ýaqytqa deıin M.Qabdirov qansha qaıyrylsa da bul iske aralaspaǵan oblystyq prokýratýra MAÁS-ke aryz jazyp, «biz bul isti bilmeı qalyppyz, monıtorıng jasaý barysynda ǵana kórip qaldyq, sondyqtan MAÁS sotynyń anyqtamasyna shaǵym jazý merzimin uzartyp berińiz» degen mazmunda 2022 jyldyń 11 qarashasynda ótinim jazady. Bul K.Masımovanyń 2021 jylǵy 25 tamyzdaǵy taraptardyń beıbit kelisimin bekitken anyqtamasyna qarsylyq jasaý úshin qajet ruqsat eken. Arada 1 jyl 3 aı ótip ketse de prokýratýra surap turǵan soń jany qalmaǵan sot shaǵymdaný merzimin uzartyp beredi. Munyń qanshalyqty zańdy ekenin de anyqtaý kerek.
Soltústik Qazaqstan oblysy prokýrorynyń birinshi orynbasary A.Sattar qol qoıyp, oblystyq sottyń ákimshilik ister jónindegi kollegııasyna joldaǵan appelıasııalyq ótinimde K.Masımovanyń anyqtamasy týraly bylaı delingen: «Dannoe opredelenıe vyneseno nezakonno ı podlejıt otmene, poskolký ego soderjanıe protıvorechıt norm deıstvýıýshego zakonodatelstva» deı kelip «Turǵyn-úı qatynastary týraly» zańǵa silteme jasaıdy. Sondaı-aq osy zańnyń 74-babynyń 1-bóligin kóshirip, turǵyn-úılerdi bólý turǵyn-úı komıssııasynyń sheshimimen beriletinin eske salady jáne osylarǵa súıenip beıbit kelisimdi bekitken MAÁS-tiń 2021 jylǵy 25 tamyzdaǵy anyqtamasynyń kúshin joıýdy suraıdy. Sonymen birge M.Qabdirovtiń úı alǵany (zań múlde atalmaıdy) «memlekettiń jáne úıge muqtaj jandardyń materıaldyq múddesin aıaqqa basady» deıdi. Osy jerin jazǵanda prokýror ne oılady eken? Bálkı qýǵyn-súrginge ushyrap, jandary qınalǵan azamattardy aqtaýdyń ózi ol úshin durys emes shyǵar?
Prokýror tipti «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý týraly» zańdy zań eken dep eskerip turǵan joq. Ol zańnyń kúshi áli qoldanysta ekenine nazar da aýdarmaǵan. Ol tek «Turǵyn-úı qatynastary týraly» zańǵa ǵana súıenedi. Budan Soltústik Qazaqstan oblystyq prokýratýrasy «Qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańdy moıyndamaıtyn bolǵany ma degen suraq týady.
Bul ótinish jýyrda ǵana, 2 jeltoqsan kúni oblystyq sottyń ákimshilik isteri jónindegi alqasynda qaraldy. Sýdıa baıaǵy N.Shalaeva. Osy prosesske jýrnalıster de shaqyrylyp, biz de qatystyq. Sýdıa ekijaqty ún-túnsiz, arasynda kıme suraqtar ǵana berip tyńdady. Prokýratýra ókili sóılegende tipti tym-tyrys otyrdy da shyǵarǵan sheshiminde ony sózsiz qoldap, beıbit kelisimdi bekitken anyqtama durys emes dep tapty.
Demek, eki jyl boıy, K.Masımova, N.Shalaeva, G.Edrısova, R.Orazymbetova sııaqty sýdıalardyń beıbit kelisimdi bekitken anyqtamany moıyndaǵan sheshimderi ózderiniń túk bilmeıtinin kórsetkeni emes pe? Talapkerdiń quqyǵyn qorǵamasa da Shalaeva tym bolmasa óziniń jáne áriptesteriniń pozısııasyn qorǵaýy kerek edi ǵoı. Bir is boıynsha N.Shalaevanyń 3 túrli sheshim shyǵarǵany qalaı? Prokýrordyń jazǵanyna onyń birden kelise ketýin ne dep oılaýǵa bolady? Sýdıalar oıynshyqqa aınalyp ketken be?
N.Shalaeva anyqtamasynda «soglashenıe o prımırenıe, ýtverjdennoe sýdom, ne sootvetstvýet ınteresam ýchastnıkov admınıstratıvnogo prosessa ı ne otvechaet zadacham admınıstratıvnogo sýdoproızvodstva, poskolký ne sposobstvýet bystromý ı bezkonflıktnomý razreshenııý spora», dep bir qoıady. Osy ýaqytqa deıin nege bulardy ózi kórmegen? «Sýǵa ketken tal qarmaıdy» degendeı ári qaraı tipti qatyryp: «beıbit kelisimniń sharty talapkerdiń quqyn buzǵan» dep te qoıyp qalady. Munysy endi, tipti shekten shyqqandyq. Beıbit kelisimge rıza bolǵan birinshi kezekte talapker edi ǵoı. О́ziniń quqy buzylyp tursa ol sóıter me edi? Tek sheshimdi oryndata almaǵan sýdıalar ǵana bul jerde talapkerdiń quqyǵyn buzyp tur emes pe? Sóıtip, N.Shalaeva prokýratýranyń ótinimin qanaǵattandyryp, ózi bir kezde sózsiz «oryndalýy kerek» degen sýdıa K.Masımova bekitken beıbit kelisimniń kúshin joıdy. Al komıssııa tóraǵasy A.Habıbýllınge salǵan óziniń aıyppulyn ne ister eken? Ol da endi qate bolyp shyqty ǵoı. Onyń da kúshin joıa ma? Bul endi Shalaevanyń shala isiniń aıǵaǵy emes pe?
Sonymen sottyń sheshimi eki jaqty kelistirgen joq, kerisinshe teke-tirestiń jańa qadamyna jol ashty. Sózsiz sheshilýge tıisti bolmashy dúnıe salǵyrttyqtyń álde basqa bir sebeptiń saldarynan endi Bas prokýratýra men Joǵary sotqa ketti. Al bul degenińiz qanshama uıqysyz túnder, shabylǵan kúnder bolyp, adamdy jańa shyrǵalańǵa salý ekeni anyq.
Osy iske qarap, Soltústik Qazaqstan oblysy sýdıalarynyń kásibı biliktiligin tekseretin komıssııanyń keregi aıdan anyq kórinip tur.
PETROPAVL
